الەۋمەتتىك سالاعا 9,3 ترلن تەڭگە بولىنگەن
كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتىپ, كۇن تارتىبىنە سايكەس بەس ماسەلە قارالدى. الدىمەن دەپۋتاتتار 2025 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەردى تىڭدادى.
العاشقى بايانداماشى, قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىرعى بيۋدجەت كىرىسى 21,4 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, جوسپار 99 پايىزعا ورىندالعان. ماسەلەن, وتكەن جىلى وڭىرلەردى قولداۋعا 7,7 ترلن تەڭگە باعىتتالسا, الەۋمەتتىك سالاعا 9,3 ترلن تەڭگە جۇمسالعان. بۇل قاراجات ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۇرعىن ءۇي, الەۋمەتتىك قولداۋ جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان.
ۇلتتىق جوبالار اياسىندا 198 مەكتەپتىڭ, 655 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپتى. سونىمەن قاتار 10 مىڭنان اسا ستۋدەنتكە ارنالعان 30 جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىلگەن. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 5 141 تۇرعىن ءۇي ساتىپ الىنعان.
بىلتىر 980 شاقىرىم ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جەلىسى سالىنىپتى. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 9 مىڭ شاقىرىم جول, جەرگىلىكتى 4 مىڭ شاقىرىم توراپ جوندەلگەن. ال اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا 1,1 ترلن تەڭگە باعىتتالعان. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 172 ملرد تەڭگەگە ارتىق.
بيۋدجەتتىڭ مەنشىكتى كىرىسى ءبىر جىلدا 1,8 ترلن تەڭگەگە كوبەيگەن. سالىقتىق تۇسىمدەر دە ايتارلىقتاي ءوسىپ, 17,5 پايىزعا (2,2 ترلن تەڭگەگە) ارتقان. ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەكونوميكا 6,5 پايىزعا ءوستى. وعان كولىك, قۇرىلىس, تاۋ-كەن ونەركاسىبى جانە ساۋدا سالالارى نەگىز بولعان.
– بۇل رەتتە ينفلياتسيالىق قىسىم ساقتالا وتىرىپ, 12,3% دەڭگەيىندە قالىپتاستى. ورتاشا ايلىق جالاقى 442 مىڭ تەڭگە دەڭگەيىندە بولسا, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى جىل بويى تۇراقتى 4,6%-دى قۇرادى. مەملەكەتتىك بورىش بەلگىلەنگەن دەڭگەيدە تۇر. جىل قورىتىندىسىندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 22,8 پايىزىن نەمەسە 36,4 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 2025 جىلدىڭ اياعىندا 73,8 ملرد دوللارعا جەتتى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى, جوسپاردان 99 پايىزعا ورىندالدى, – دەدى م.تاكيەۆ.
دەسەك تە, بيۋدجەتكە جوسپارلانعان كولەمنەن 335,6 ملرد تەڭگە از قاراجات تۇسكەن. بۇعان مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى, ەكسپورت كولەمىنىڭ قىسقارۋى, ءىرى كاسىپورىنداردان تۇسەتىن سالىقتاردىڭ ازايۋى اسەر ەتكەن.
– جىل قورىتىندىسىندا مۇنايدىڭ ورتاشا باعاسى بولجانعان 75 دوللاردىڭ ورنىنا 69 دوللار بولدى. سونىمەن قاتار ەكسپورت كولەمى 1,7 ملرد دوللارعا قىسقاردى. بۇعان قوسا گەوساياسي احۋالدىڭ اسەرىنەن ەلدەگى 134 ءىرى كاسىپورىننان تۇسەتىن سالىق كولەمى 709 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 36 پايىزعا ازايدى, – دەدى ول.
مەملەكەتتىك قارىزىمىز – باقىلاۋدا
دەپۋتات ەرلان ستامبەكوۆ مەملەكەت حالىقتىڭ نەسيە جۇكتەمەسىن ازايتۋ بوىنشا قاتاڭ ساياسات جۇرگىزىپ جاتقانىمەن, ءوزىنىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن ارتتىرىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى.
– 2025 جىلى ۇكىمەتتىك قارىز وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4,8 ترلن تەڭگەگە وسكەن. بۇل رەتتە تارتىلعان قاراجاتتىڭ ەداۋىر بولىگى ەكونوميكانى دامىتۋعا ەمەس, قولدانىستاعى مىندەتتەمەلەردى قايتا قارجىلاندىرۋعا جانە شىعىستارعا جۇمسالىپ جاتىر. ەگەر ءبىز ازاماتتاردان قارجىلىق ءتارتىپتى تالاپ ەتسەك, مەملەكەت دەڭگەيىندە دە مۇنداي ءتارتىپ ءبىرىنشى كەزەكتە قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس, – دەدى ول.
قارجى ءمينيسترى ءمادي تاكيەۆ قارجىلىق ءتارتىپتى تەك ازاماتتار مەن بيزنەس قانا ەمەس, مەملەكەت تە ساقتاۋى كەرەك دەگەن پىكىرمەن كەلىستى. الايدا ول مەملەكەتتىك قارىز دەڭگەيى مەن وعان قىزمەت كورسەتۋ قۇنىن ءبولىپ قاراۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– بيىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا مەملەكەتتىك قارىز 36,4 ترلن تەڭگەنى نەمەسە ءىجو-گە شاققاندا 22,8 پايىزدى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش ءىجو-ءنىڭ 32 پايىزى كولەمىندە بەلگىلەنگەن شەكتى دەڭگەيدەن تومەن بولىپ قالىپ وتىر. بۇگىندە مەملەكەتتىك قارىزدى باسقارۋعا بولادى, ازىرگە ەشقانداي كەرى اسەرىن كورىپ وتىرعان جوقپىز, – دەپ جاۋاپ قايىردى مينيستر.
ۇلتتىق قور قاراجاتى ماقساتسىز جۇمسالماۋى كەرەك
ەسەپتەر تىڭدالىپ, تالقىلاۋلار اياقتالعان سوڭ, ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ بيۋدجەت ساياساتىنا قاتىستى بىرقاتار جۇيەلى ماسەلەگە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ۇكىمەت اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ, ەل ەكونوميكاسىندا تۇراقتى ءوسىم ساقتالعان.
– ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى بولجانعان كورسەتكىشتەن دە, بىلتىرعى دەڭگەيدەن دە جوعارى بولدى. ۇسىنىلعان ەسەپتەر ەكونوميكانىڭ دامۋىندا تۇراقتىلىق بار ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. بيىلعى ەسەپتىڭ ەرەكشەلىگى سول – پارلامەنت العاش رەت مەملەكەتتىك بورىشتىڭ جاي-كۇيى, بيۋدجەتتەن تىس قورلار جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور قىزمەتى تۋرالى كەڭ كولەمدە اقپارات الدى. بۇل تالقىلاۋدىڭ ماقساتى – كىنالىنى ىزدەۋ ەمەس. باستى ماقسات – الداعى جۇمىسىمىزعا قاجەتتى شەشىمدەردى انىقتاپ, بيۋدجەت ساياساتى مەن زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە قاتىستى ۇسىنىستار ازىرلەۋ, – دەي كەلە ە.قوشانوۆ جاڭا بيۋدجەت كودەكسى اياسىندا ۇكىمەتكە پارلامەنتتىڭ قاتىسۋىنسىز بيۋدجەت شىعىستارىن 15 پايىزعا دەيىن تۇزەتۋ قۇقىعى بەرىلگەنىن ەسكە سالدى.
الايدا مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل مۇمكىندىكتى شامادان تىس پايدالانىپ وتىرعان كورىنەدى. كەيبىر سالالاردا شىعىستار كولەمى 59 پايىزعا دەيىن وزگەرتىلگەن. جالپى العاندا, وتكەن جىلى بيۋدجەتكە سەگىز رەت تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. بۇل بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى باستاپقى جوسپارلاۋ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە پىسىقتالماعانىن كورسەتەدى. ءماجىلىس توراعاسى بولاشاقتا بيۋدجەت كودەكسىندەگى بۇل نورمانى قايتا قاراپ, بيۋدجەتتىك تۇزەتۋلەردىڭ ناقتى شەگىن بەلگىلەۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
سونداي-اق ول بىلتىر دامۋ بيۋدجەتىنىڭ ۇلەسى 8,1 پايىزدان 6,4 پايىزعا دەيىن قىسقارعانىن, سونىمەن قاتار جوسپارلانعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ بەستەن ءبىرى اياقتالماي قالعانىن ەسكە سالدى.
– ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ نەگىزى – ينفراقۇرىلىمعا, وندىرىسكە, يننوۆاتسياعا جانە ادام كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالار. الايدا وسى باعىتتاعى دامۋ بيۋدجەتىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە ورىندالماي جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. مەملەكەتتىك شىعىستاردا قازىرگى ماسەلەلەردەن گورى ەلدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان جوبالارعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك. 2025 جىلى كوشەلەر مەن ساياباقتاردى اباتتاندىرۋ, كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ سياقتى جوبالار ۇلتتىق قور ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلعان. بۇل ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋ ساياساتىنا تۇبەگەيلى قايشى كەلەدى. ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسى تەك مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ستراتەگيالىق جوبالارعا باعىتتالۋعا ءتيىس, – دەدى ءماجىلىس توراعاسى.
وسىعان بايلانىستى ە.قوشانوۆ ۇكىمەتكە ۇلتتىق قور ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن جوبالارعا قوسىمشا مونيتورينگ جۇرگىزىپ, ءتيىستى قورىتىندى شىعارۋدى ۇسىندى. ول بيۋدجەت كىرىستەرىن جوسپارلاۋ ساپاسىنا دا سىن ايتتى.
– بيۋدجەت كىرىستەرىن جوسپارلاۋ كەزىندە ءىس-شارالاردىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ويلاستىرىلماعانى بايقالادى. بيۋدجەت كىرىستەرى ەكونوميكانىڭ وڭ ءوسىم قارقىنىنان قالىپ قويىپ وتىر. بۇل ماسەلە دەپۋتاتتار تاراپىنان دا وتكىر سىنعا ۇشىرادى, الداعى ۋاقىتتا بيۋدجەت كىرىستەرىن بارىنشا وبەكتيۆتى ءارى ساپالى جوسپارلاۋ قاجەت, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ءماجىلىس توراعاسى.
ءماجىلىس جاڭا كەلىسىمدەردى راتيفيكاتسيالادى
بۇدان كەيىن ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتى قازاقستان مەن حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى اراسىنداعى قارىز تۋرالى كەلىسىمدى («ەكونوميكانىڭ ينكليۋزيۆتى جانە ورنىقتى ءوسۋى» دامۋ ساياساتىن قارجىلاندىرۋعا ارنالعان ەكىنشى قارىز) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى جاڭا زاڭ جوباسىن جۇمىسقا قابىلدادى.
ودان سوڭ دەپۋتاتتار قازاقستان مەن قىرعىزستان ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ەلشىلىكتەردىڭ, سونداي-اق ەكى مەملەكەتتىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىلەرى رەزيدەنتسيالارىنىڭ مۇقتاجدىقتارى ءۇشىن استانا جانە بىشكەك قالالارىنداعى عيماراتتار مەن جەر ۋچاسكەلەرىن ءوزارا وتەۋسىز پايدالانۋعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋعا كەلىستى. وعان سايكەس قازاقستان مەن قىرعىزستان ەكى ەل اۋماعىنداعى ديپلوماتيالىق وبەكتىلەردى ءوزارا وتەۋسىز پايدالانادى. م ۇلىك 49 جىل مەرزىمگە بەرىلىپ, كەيىننەن وسى مەرزىمدى ۇزارتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى.
ەلىمىزدە قالدىقتاردى باسقارۋ جانە قايتالاما رەسۋرستاردى قايتا وڭدەۋ ەرەجەلەرى جاڭارادى. وسىعان قاتىستى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەندىك رەتتەۋ تۋرالى» كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قۇجات ماجىلىستە ەكىنشى وقىلىمدا قابىلداندى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولعان زاڭ سالانى تسيفرلاندىرۋ, قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, كومىرتەكتى وفسەت تەتىكتەرىن دامىتۋ, وندىرۋشىلەردىڭ كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەلەرى قاعيداتىن ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتتىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ شارالارىن كوزدەيدى.
وتىرىستا قورشاعان ورتانى قورعاۋدى كۇشەيتەتىن زاڭ دا قارالدى. قۇجاتتا ىشكى كومىرتەك نارىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەر بار.
