بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسى – اڭىراقايداعى ۇلى جەڭىستىڭ جولباسشىسى, ەلدىك نامىستىڭ قايتا تۇتانعان الاۋى. بۇلانتى شايقاسى وتكەن جەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «قالماققىرىلعان» دەپ اتالۋى سونىڭ ايعاعى. قالماققىرىلعان جازىق, قالماققىرىلعان توبە, قالماققىرىلعان ساي دەگەن سەكىلدى جەر اتاۋلارى – ۇلت تاريحىنىڭ جاندى كۋاسى. بۇل وڭىردە بولعان ۇلى شايقاس – اسكەري تۇرعىدان عانا ەمەس, رۋحاني تۇرعىدان دا قازاق حالقى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزعا يە. سوندىقتان دا وسىناۋ تاريحي قاندى شايقاستا قولىنا قارۋ الىپ, قان كەشكەن سامەكە, ابىلمامبەت, كوكجال باراق, ساڭىرىق, بوگەنباي, قابانباي, ناۋرىزباي, شاقشاق جانىبەك, تاما ەسەت, تايلاق, مالايسارى باستاعان سۇلتاندار مەن باتىرلاردىڭ ەرلىگىن بۇگىنگى ۇرپاققا ناسيحاتتاماق ءلازىم.
بۇل مايداندا ەرلەرمەن قاتار ارۋ انالارىمىز دا ەرەن ەرلىك كورسەتىپ, تاريحتا قالدى. بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسىندا ۇلتىمىزدىڭ قايسار قىزدارى دا قول باستاپ, ەل نامىسى ءۇشىن ارپالىستى. ابىلاي حاننىڭ قىزى ايتولقىن, ءۇيسىن قاراتاي باتىردىڭ قىزى, ولجاباي باتىردىڭ اناسى ەسەنبيكە, قابانباي باتىردىڭ جارى گاۋھار انا مەن قاھارمان قىزى نازىم, اتاقتى بۇلانباي باتىردىڭ جارى, بارلاۋشى توپتىڭ جەتەكشىسى ايبيكە, الشىننان شىققان باتىر قىز اقبيكەش, نايمان ءجاندالى, ەسەت باتىردىڭ قىزى بوتاگوز سىندى ارۋلار – قازاق قىزىنىڭ قايسار رۋحى مەن ەلدىكتى قورعاۋداعى ەرلىگىنىڭ ماڭگى ۇلگىسى. بۇل قول باستاعان ارۋلار جاي باتىر عانا ەمەس, بۇكىل قازاق قىزىنىڭ نامىسى مەن قايسارلىعىنىڭ جارقىن ۇلگىسى بولدى.
قازاقتان 100 مىڭ جاساق قول قاتىسىپ, ۇلت تاعدىرىن شەشكەن جەڭىستىڭ العىشارتى ورداباسىدا وتكەن ۇلى جيىندا قالاندى. بۇكىل قازاق جاساعىنىڭ باس قولباسشىسى بولىپ ابىلقايىر سايلاندى. 1718 جىلى تاۋكە حان دۇنيە سالعان سوڭ, قازاق حاندىعىنىڭ ىشكى بىرلىگى السىرەپ, ءۇش جۇزگە ىدىراپ كەتكەنىن ءتيىمدى پايدالانعان جوڭعارلار 1723 جىلى جەتى باعىتتان سوعىس اشتى. ولار ىلە وزەنىنەن باستاپ شۋ بويىنا دەيىن شەرۋ تارتتى. قازاق دالاسىندا حالىقتىڭ قانى سۋداي توگىلدى. بۇل اپاتتىڭ بەتىن بۇلانتى شايقاسى قايىردى. قازاق جاساقتارى 1727 جىلى جوڭعارلارمەن شۇبارتەڭىز كولىنىڭ جاعاسىندا, ۇلىتاۋعا بارار جولدا بۇلانتى, بىلەۋتى وزەندەرىنىڭ بويىندا, قاراسۇيىر جازىعىندا, بىلەۋتى شاتقالدارىندا شەشۋشى ۇرىستارعا كىرىپ, جاۋ اسكەرىن تالقانداپ, بەتالىسىن توقتاتتى.
يىرىمدەرى كوپ وزەندەر مەن جەر جاعدايى جاۋعا كۇتپەگەن تۇستان شابۋىل جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار اسكەري ءادىستىڭ الۋان ءتۇرلى تاسىلدەرى پايدالانىلدى. قازاقتار جاسانىپ كەلە جاتقان جاۋ جاساعىنا قاراي ساي-سالادان ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى قۋىپ, قالىڭ قولدى توپ-توپقا ءبولىپ, ءتىس-ءتىس قىلىپ بولشەكتەدى. جان الىسىپ جان بەرىسكەن بابالارىمىز اسقان ەرلىك كورسەتتى. جاۋدى بەتپاقدالا مەن قۇمعا قۋىپ, ءبىر قاتارى شولدەن قاتالاپ, اجال قۇشتى. ءسويتىپ, جوڭعارلاردى ۇلىتاۋعا جەتكىزبەي توقتاتتى.
بۇل جەڭىس قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە قايتا تۇلەۋىنە سەبەپ بولدى. تاريحتىڭ قاتپارلى بەتتەرىنە سۇيەنسەك, ۇلىتاۋ – جوشى ۇلىسىنىڭ ورتالىعى, شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ كىندىك قانى تامعان مەكەن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «قازاق – داڭقتى تاريحىن ات تۇياعىمەن جازعان حالىق» دەگەن ءسوزى بۇل دالانىڭ قاسيەتىن تاعى ءبىر مارتە ايقىندايدى.
ۇلىتاۋدىڭ تاريحى مەن تابيعاتىن العاش عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەپ زەرتتەگەن قانىش ساتباەۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. ول جەزقازعان – ۇلىتاۋ ءوڭىرىن زەرتتەي وتىرىپ, بۇلانتى, قالماققىرىلعان سىندى تاريحي جەر اتاۋلارىنىڭ ءمان-ماڭىزىنا ارنايى توقتالعان. بۇل عىلىمي مۇرا قازاق حالقىنىڭ تاريحي كارتاسىن ناقتىلاۋدا, ۇلتتىق سانا-سەزىم مەن تاريحي جادىنى جاڭعىرتۋدا ايرىقشا ءرول اتقاردى. قانىش ساتباەۆتىڭ «رەسەي ءۇشىن كرەمل قانداي قادىرلى بولسا, مەنىڭشە قازاق ەلى ءۇشىن ۇلىتاۋ دا سونداي قاستەرلى» دەگەن ءسوزى – ۇلىتاۋدىڭ قازاق ءۇشىن ورنى بولەك ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك.
كەيىننەن بۇلانتىدا جەرگىلىكتى ازاماتتار بەلسەندىلىك كورسەتىپ, ۇلى شايقاس بولعان جەردى قورشاپ, ءبىرىنشى قاتارعا حاندار مەن بيلەرگە ارنالعان ەسكەرتكىشتەر مەن بەلگى تاستار قويدى. 2015 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ كەلىپ وسى كەشەندى اشتى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قارساڭىندا ۇلىتاۋداعى «بۇلانتى شايقاسى» ستەلاسى بوي كوتەردى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ « ۇلىتاۋ – ۇلتىمىزدىڭ التىن بەسىگى, تاعىلىمدى تاريحىمىزدىڭ كۋاسى. ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ۇلىتاۋدا بابالارىمىز ۇلتتىڭ كەلەشەگىن ويلاپ, بىرلىكتىڭ تۋىن جەلبىرەتكەن. حالىق بۇل جەرگە جوشى حان, الاشا حان, دومباۋىل كەسەنەلەرىن, حان ورداسى, اۋليەتاۋداي كيەلى ورىنداردى كورۋ ءۇشىن كەلەدى. ۇلىتاۋ اڭىزدارىندا ۇلتتىڭ ۇيىسۋى, جۇرتتىڭ جۇمىلۋى ايقىن كورىنىس تاپقان. تاريحى تەرەڭ ۇلىتاۋدىڭ قادىر-قاسيەتىن باعالاي ءبىلۋ – بارشامىزعا ورتاق پارىز», دەگەن ءسوزى بار. بۇل ءسوز دە بۇگىنگى ۇلىتاۋدىڭ تاريحي, رۋحاني ءھام تابيعي تۇرعىدا ەل ءۇشىن التىن بەسىك ەكەنىن بىلدىرەدى. ياعني ۇلىتاۋدىڭ ۇلتتىق تاريحتاعى ورنى – حالىقتىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنىڭ ءرامىزى دەسەك بولادى. سوندىقتان 2027 جىلى بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسىنىڭ 300 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ – تاريحي ادىلەتتىلىك پەن ۇرپاق الدىنداعى قاسيەتتى پارىز دەپ بىلەمىز. بۇل ورايدا بۇل شايقاسقا قاتىسقان باتىرلار تۋرالى بۇگىنگى ۇرپاق بىلەتىن مالىمەتتەردىڭ ماردىمسىز ەكەنىن, وقيعانىڭ تاريحي ماڭىزى ءالى كۇنگە جەتكىلىكتى زەرتتەلمەگەنىن قاپەردە ۇستاعانىمىز ءجون. سوندىقتان دا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي ۇسىنىس جاساعىمىز كەلەدى:
- دۇنيەنىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلدەرىندە ءوز تاريحىنا قاتىستى مۇقيات كوزقاراس قالىپتاسقان. رەسەي ءۇشىن – بورودينو, فرانتسيا ءۇشىن – ۆاتەرلوو, تۇرىك ءۇشىن – چاناككالە شايقاستارى قانداي ماڭىزعا يە بولسا, قازاق ءۇشىن بۇلانتى – سونداي دەڭگەيدەگى شايقاس دەپ تانىلۋى كەرەك. بۇل ورايدا مەملەكەت تاراپىنان تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسىنىڭ شىنايى تاريحىن جازۋعا تاريحشىلار جۇمىلدىرىلۋى قاجەت.
- وسى ۇلى تاريحي وقيعاعا بايلانىستى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى عىلىمي كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزىلىپ, تاريحي ورىنعا ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار سالىنىپ, ۇلى شايقاس تۋرالى كينوفيلم ءتۇسىرىلۋى قاجەت.
ۇلىتاۋ – مەملەكەتتىلىكتىڭ التىن بەسىگى, بۇلانتى – ەلدىكتىڭ سىن ساعاتى, اڭىراقاي – ازاتتىقتىڭ مارەسى. وسى ءۇش تاريحي بەلەستى ۇمىتپاۋ – بولاشاق ءۇشىن مىندەت. تاريح – وتكەننىڭ ساباعى عانا ەمەس, كەلەشەككە باعدار بەرەتىن شامشىراق. بۇلانتى شايقاسى بىزگە بولىنگەن ەلدىڭ جەڭىلەتىنىن, بىرىككەن ەلدىڭ جەڭەتىنىن ۇيرەتتى.
بۇلانتى – وتكەننىڭ عانا ەمەس, ەرتەڭگى كۇنىمىزدىڭ التىن تەمىرقازىعى. بۇلانتى – نامىستىڭ تۇعىرى, بىرلىكتىڭ جەڭىسى. ونى ۇلىقتاۋ – بارىمىزگە ورتاق پارىز.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
