اباي ارقىلى ادامزاتتى تانيمىز

سۇلتان راەۆ,

حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى:

– بيىل ءبىز تەك ءبىر اقىننىڭ عانا ەمەس, ءبۇتىن ءبىر ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمىنىڭ, دانا­لىق بيىگىنە اينال­عان ۇلى تۇلعانىڭ مۇراسىن ۇلىقتا­ماق­پىز. اباي – ۇلتتىڭ ارى, ۇجدانى, رۋحى. ول – قازاقتىڭ عانا ەمەس, كۇللى تۇركىنىڭ ورتاق مۇراسى. اباي ارقىلى ءبىز تەك قازاقتى ەمەس, ادامزاتتى تانيمىز.

اباي – وركەنيەتتىك وي بيىگى. ول پوە­زياسىمەن عانا ەمەس, تەرەڭ فيلوسو­فياسىمەن, رۋحاني كەمەل كوزقاراسىمەن, ادامزاتقا ورتاق وي كەشۋمەن دارالانعان. ول: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» ايتىپ, بۇكىل ادامزاتتى باۋىر تۇتقان گۋمانيست. بۇل – الەمدىك وركەنيەت دەڭگەيىندەگى وي. ءتىپتى الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىلداردا دا كەزدەسە بەرمەيتىن اسا تەرەڭ تۇسىنىك. اباي وسى ويدى قازاقى سانامەن, قازاققا عانا ءتان پاك پەيىل, كەڭ جۇرەكپەن دالا فيلوسوفياسىنىڭ مايەگىنە اينالدىردى. 

اباي – اۋدارىلۋى اۋىر, ۇعىنىلۋى قيىن تۇلعا. ەگەر ءبىز اقىن شىعارمالارىن الەم تىلدەرىنە اۋدارىپ قانا قويماي, ونىڭ رۋحىن, ماڭىزىن, وي اعىسىن ءوز دەڭگەيىندە وزگە تىلگە جەتكىزە الساق, وندا ول پۋشكيننەن دە, گەتەدەن دە, بايروننان دا اسىپ كەتكەن بولار ەدى. ولارمەن تەرەزەسى تەڭ تۇرىپ, ادامزات رۋحىنىڭ ۇلكەن بيىگى رەتىندە تانىلار ەدى.

ء«ولدى دەۋگە بولا ما, ويلاڭدارشى, 

ولمەيتۇعىن ارتىندا ءسوز قالدىرعان؟» دەيدى.

ول ارتىندا ولمەيتۇعىن ءسوز قالدىر­دى. بۇل ءسوز – ۇلتتىڭ, تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني تىرەگى. ءبىز وسى مۇرانى ساقتاپ قانا قويماي, ونى دامىتۋىمىز, تاراتۋىمىز, الەمگە تانىتۋىمىز كەرەك. تۇركسوي ۇيىمى رەتىندە ابايدى تەك قازاق حالقىنا عانا ءتان تۇلعا ەمەس, بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ ورتاق رۋحاني اسىلىنا اينالدىرۋدى ماقسات ەتەمىز. اباي – تەك اقىن ەمەس, تاربيەشى. ونىڭ قارا سوزدەرى – ءبىر ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىنىڭ, رۋحاني كەمەلدەنۋىنىڭ كورىنىسى. ول جۇرەكتى تاربيەلەيدى, ساناعا ساۋلە بەرەدى, رۋحتى شىڭدايدى. ول:

«قايرات پەن اقىل جول تابار, 

قاشقانعا دا, قۋعانعا. 

ادىلەت, شافقات كىمدە بار, 

سول جاراسار تۋعانعا» دەپ, ناعىز ادام بولۋدىڭ ولشەمىن بەرىپ كەتكەن.

شىڭعىس ايتماتوۆ ء«بىر كەزەڭدەردە اباي قازاق مادەنيەتى مەن قازاق ءتىلى ءۇشىن قورعان بولىپ, الداعى كەلە جاتقان تىلدىك اسسيميلياتسيا مەن بىرجاقتى مادەني ىقپالعا قارسى ۇلتتىق بولمىستى ساقتاپ قالۋدىڭ تىرەگى, قۇرالى بولدى. بىراق سول كەزدىڭ وزىندە ەشكىم ابايعا قول كوتەرۋگە ءداتى بارمادى, ال بۇل فاكت قازاق ءسوزىن جانە ۇلتتىق وزىندىك سانانى ساقتاپ قالۋعا سەبەپ بولدى», دەپ جازدى. 

ۇلى جىرلارىمەن, تەرەڭ ويلارىمەن اباي رۋحتىڭ رامىزىنە, بولاشاق­تىڭ جارقىن شامشىراعىنا اينالدى. ۇلى تۇلعالار ادامزات وركەنيەتىن قالىپتاستىردى, ال وسى دۇنيەتانىم اياسىندا قۇنانباي ۇلىنا ەرەكشە ورىن بەرىلگەنىن نىق سەنىممەن ايتا الامىن. دەمەك, ول قازاق جانە الەمدىك گۋما­نيتارلىق ەۆوليۋتسيانىڭ ۇستازى ءارى نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى.  ابايدىڭ بالاماسى جوق, ول – ۇلتتىق بولمىستىڭ, رۋحاني ويانۋدىڭ سيمۆولى. ەگەر ءبىز ءوزىمىزدى رۋحى مىقتى ۇلت دەپ ەسەپتەسەك, بۇل ەڭ الدىمەن حاكىمنىڭ ارقاسى. ونىڭ رۋحى, يدەيالارى ءاربىر قازاق­تىڭ, ءاربىر تۇركى بالاسىنىڭ, ءاربىر جەر بەتىندەگى ادامنىڭ جۇرەگىندە جاتىر. ول ادام بويىنداعى ادامشىلىقتى جىرلادى, بۇل – اسقان گۋمانيزمنىڭ شىڭى! اباي ارتىندا وشپەس تاريحي جادى مەن وي­دىڭ ەسكەرتكىشىن قالدىردى. ناعىز قازاق, ناعىز ادام بولۋدى ابايدان ۇيرەنەيىك!

ورازحان احمەت,

قىتاي مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى:

– قازىرگىدەي ەسىم­دە, 1949 جىل­دىڭ جازى بولا­تىن. اجەمە ەرىپ بىزدەن مويىنى قاشىقتاۋ جەر­دە تۇراتىن اپ­كەم­­نىڭ ۇيىنە بار­دىق. جايدان-جاي قىدىرۋمەن ەمەس, جالعىز ۇلى ء(بىزدىڭ اكەمىز) دۇنيە سالىپ, ۇنەمى جىلاپ-سىقتاۋمەن كۇن وتكىزگەن اجەمدى كوڭىل شايىنا شاقىرۋ سەبەبىمەن باردىق. ەلدىڭ اتى ەل ەمەس پە, سول ءۇيدىڭ دامىنەن عانا اۋىز ءتيىپ قايتا المادىق, اينالاداعى كوڭىل جەتەر قۇدا-جەگجات, باۋىر-تۋىس كەزەك-كەزەگىمەن جاعالاتا قوناققا شاقىردى. اجەمنىڭ قاباعىنا قاتقان قايعى مۇزىن ەرىتپەك ءۇشىن ءبارى دە جىگى-جاپار بولىپ كوڭىل ايتىپ جاتتى. مىنە, سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە ءبىر قۇدامىزدىڭ ءۇيىنىڭ ۋىق قارىنا قىستىرۋلى تۇرعان ءبىر قاتتى مۇقابالى قالىڭ كىتاپقا كوزىم ءتۇستى. بۇل مەنىڭ 2-سىنىپ وقىپ جۇرگەن كەزىم, ونىڭ ۇستىنە, اكەم قايتىس بولىپ ءبىر جىل وقىماي قالعان جايىم بار. بىلايشا ايتقاندا, حات تاني الامىن.  سوندىقتان ۇلكەندەردەن كوز جازدىرىپ بارىپ, الگى كىتاپتى اقىرىن عانا قولىما الدىم. كوزىم ەڭ الدىمەن مۇقابانىڭ سىرتىنداعى «اباي» دەگەن جازۋعا ءتۇستى. ودان سوڭ كىتاپتىڭ بەتىن اشقانىمدا, قاسقا ماڭدايلى, كەلبەتتى كىسى ماعان سىناي قاراپ تۇرعانداي كورىندى. بۇل بەينە − مەنىڭ ومىرلىك ارمانىما جول اشقان مۇحتار اۋەزوۆ ەدى. سودان كىتاپتى وقي جونەلدىم: ء«ۇش كۇندىك جولدىڭ سوڭعى كۇنىنە بالا شاكىرت بارىن سالدى», دەپ باستالىپ تا كەتتى.

مەن بۇرىن قولجازبا بايىتتەردى مانەرلەپ وقۋشى ەدىم, ەندى مىنا كىتاپ­تىڭ سوزدەرى دە قۇددى سول بايىتتەردەي ەكپىن, ىرعاق تاۋىپ, ءوز-وزىنەن توگىلىپ تۇر. ىشتەي بولسا دا, سول ەكپىن, سول ىرعاقپەن وقىدىم-اۋ كەپ. ءۇي ءىشى الا كولەڭكە تارتقان كەشكى مەزگىلدە دالاعا شىعىپ وقىدىم. بىراق, اياعىنا جەتۋ قايدا, كىتاپتىڭ ءبىر بەتىنەن ءبىر بەتى قىزىق. سول ءتۇنى «ابايدى» باسىما جاس­تاپ ۇيىقتادىم. ەرتەسى اجەمە «وسى كىتاپتى سۇراپ الىپ بەر, ۇيگە بارعان سوڭ سىزگە وقىپ بەرەمىن», دەپ ءوتىنىش ايتتىم. اجەم بۇل ءوتىنىشىمدى جەرگە تاستاعان جوق, اتتاناردا ءۇي يەسى بۇيىمتاي سۇراعاندا, اجەم: ء«اي, قۇدا, ماعان ات-اتانىڭنىڭ كەرەگى جوق, بالاما اناۋ كىتاپتى بەرسەڭ بولدى», دەگەنى. مىنە, «اباي» رومانىن وسىلاي قۇدادان قالاپ-سۇراپ ۇيگە الىپ قايتتىم. ۇيگە كەلگەننىڭ ەرتەسى-اق ۋادەمدى ورىنداپ, اتالعان كىتاپتى بەتىن اشىپ, مانەرلى دا­ۋىسپەن اجەمە ارناپ وقي باستادىم. اجەم بار ۋايىم-قايعىنى ۇمىتقانداي بولىپ, كىتاپتى زەيىن قويا تىڭدادى. اسىرەسە, اباي اجەسىنىڭ قۇلاعىنا ۇشكىرگەن جەرىنە كەلگەندە كوڭىلدەنە كۇلدى. ەرتەسى تاڭەرتەڭ ول كىسىنىڭ:

«ۇشادى بوزشا تورعاي كودەنى ىقتاپ,

باساسىڭ اياعىڭدى نىقتاپ-نىقتاپ.

كارى اجەم ەستىمەيدى, نانا بەرسىن,

بەرەيىن ولەڭىممەن شىن ۇشىقتاپ»,  دەپ اقىرىن ىڭىلداپ جۇرگەنىن كورىپ, قۋانعاننان جىلاپ جىبەرىپپىن. وسىدان كەيىن «اباي» رومانى رۋحاني ءومىرىمنىڭ باعدارشامى بولدى. ماڭگى بولا بەرمەك. 

اشۋر وزدەمىر,

تۇرىك اۋدارماشىسى:

– Aبaيدى جaلپى تۇرiك الەمiنiڭ دaنىشپaنى دەپ قaبىلدaعان ابزال. شىعaرمaلaرى, اسiرەسە, «قaرa سوزدەرى» بۇكiل تۇرiك­تەردiڭ ورتaق ماتiن­دەرi­نiڭ بiرەۋiنە aي­نaلۋ كەرەك. Aقىن­­نىڭ كەيبiر ولەڭ­دەرi مەن قaرa سوزدەرi تۇرiك تiلiنە aۋدaرىلعaن. تaڭ­­دa­مaلى شى­عaر­­مالaرى 175 جىل­دىعىنa ورaي aۋدa­رىلىپ, 2025 جى­لى ىستaن­بۇلدa جa­رىق كورگەن. بiرaق aۋدaرمa سىن كوتەرمەيدi. مەنiڭ بiلۋiمشە, «قaرa سوزدەرى» ءتورت رەت aۋدaرىلدى, ءتورتiنشiسiن مەن ءتارجىمالادىم.

Aبaي تۋرaلى كوپتەگەن عىلىمي شىعaرمa جaزىلعaنىن, قaزaق عaلىمدaرى شىعaرمالaرىنىڭ aۋدaرىلعaنىن دa بiلەمiز. دaنىشپaن تۋرaلى بiرنەشە ديسسەرتاتسيا دa قورعaلعaن. وسىعaن قaرaمaستaن, Aبaي تۇركيادa بiر لaيىقتى دەڭگەيدە جانە قaلىڭ وقىرمaن تaرaپىنaن تaنىلدى دەپ aيتa aلمaيمىز. ارينە, عىلىمي ورتaدa, اسiرەسە تۇرiك الەمiنە قىزىعۋشىلىعى بaر عaلىمدaر aرaسىندa كوبiرەك بiلiنەدi. سوندa دa Aبaيدى جaقسى ءتۇسiندi دەسەك, وتiرiك ايتقانىمىز.

Aبaيدىڭ تaڭدaمaلى شىعaرمaلaرى قاراپايىم وقىرمaن تۇسiنەتiندەي aۋدaرىلىپ, بaستىرىلۋى كەرەك. مۇندaي بaسىلىمدaردى ءار دەڭگەيدەگi وقىرمaن­عa, تiپتi بaلaلaرعa سايكەستەندiرiپ شىعaر­عaن ءجون. شىعaرمaلaرىن ءار جەردە, ءار دەڭگەيدە نaسيxaتتaۋ شارت. ەڭ بaستىسى, نaۋقaندىق جۇمىستى قويىپ, شىن كوڭiلمەن جۇمىس iستەگەن ءجون.   

ەكi ەلدەن دە بaرلىق iس-شaرaعa قaتى­سىپ جۇرگەن ون شaقتى aدaم بaر, بولدى. بaرلىعىن سولaر تىندىرaدى, بaرلىعىن سولaر شەشەدi, بaرلىعىن سولaر بiلەدi. وسى جaمaن ادەتتi تىيمaسaق, ەشقaيدa بaرa aلمaسپىز. تۇركيادa ءار جىلى تويى وتسە دە, ول تۋرالى توم-توم كiتaپتaر شىقسa دa, Aبaيدىڭ شىعaرمaلaرى مىڭدaعaن دانامەن بaسىلسa دa, حaكiم تaنىلمaيدى, وقىلمaيدى.

ازىرلەگەن –

دۇيسەنالى الىماقىن,

«Egemen Qazaqstan»