سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
تالانتتى جاندار تانىستىعىنىڭ مىزعىماس دوستىققا ۇلاساتىنىنا كارى تاريح كۋا. شوقاندى شىن نيەتىمەن جاقسى كورىپ, ونىڭ رۋحاني تۇرعىدان جەتىلىپ, شىعارماشىلىق قابىلەتىنىڭ ۇشتالۋىنا, دۇرىس جول تاڭداۋىنا دوستارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ورىس جازۋشىسى ف.دوستوەۆسكيدىڭ ىقپالى زور بولعانىن ءوزارا جازىسقان حاتتارىنان اڭعارۋ قيىن ەمەس. ش.ءۋاليحانوۆ پەن ف.دوستوەۆسكي العاش رەت 1854 جىلى ومبىدا, يۆانوۆتار ۇيىندە تانىسادى. ول كەزدە شوقان 19-دا, فەدور ميحايلوۆيچ 33 جاستا بولاتىن. 1856 جىلى ولاردىڭ دوستىعى بەكىپ, كەشتەردى بىرگە وتكىزىپ ءجۇردى.
شىنايى دوستىق ۇلت تاڭدامايدى, جاسقا قارامايدى. وسى ورايدا ۇلى اعارتۋشى-پەداگوگ ى.التىنسارين مەن ن.يلمينسكيدىڭ اراسىنداعى جىلى قارىم-قاتىناس تىلگە ورالادى. اجەپتاۋىر جاس ايىرماشىلىعىنا قاراماستان (ى.ءالتىنساريننىڭ تۋعان جىلى – 1841, ال ن.يلمينسكي 1822 جىلى دۇنيەگە كەلگەن; ف.دوستوەۆسكي 1821 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشسا, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ تۋعان جىلى – 1835 جىل), ۇلى تۇلعالار ءبىرىن-ءبىرى جان-تانىمەن جاقسى كورىپ, ءبىرشاما ۋاقىت الىستاپ كەتسە, ساعىنىشپەن قاۋىشىپ, دوستىققا بەرىك ەكەندىگىن ءبىلدىرىپ وتىرعان.
ش.ءۋاليحانوۆتىڭ زامانداسى ا.ۆرانگەل «ف.دوستوەۆسكيدىڭ دوسى – ءۋاليحانوۆ» اتتى ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازادى: «... سوڭعى كۇندەردە كەلگەن كىسىلەردىڭ ىشىندە دوستوەۆسكيدى كورىپ كەتۋگە جولشىباي كىرىپ شىققان جاپ-جاس, وتە سۇيكىمدى وفيتسەر – قىرعىز, ومبى كادەت كورپۋسىنىڭ تاربيەلەنۋشىسى, ورتا وردانىڭ سوڭعى حانىنىڭ نەمەرەسى مۇحاممەد-حانافيا ءۋاليحانوۆ ەسىمدە قالدى. ول دوستوەۆسكيمەن ومبىدا يۆانوۆتاردىڭ ۇيىندە تانىسىپ, ونىمەن قاتتى سىيلاسىپ, جاقسى كورىپ كەتكەن. ءۋاليحانوۆ اسا تاربيەلى, اقىلدى ءارى ءبىلىمدى ادام سياقتى كورىندى. كەيىننەن مەن ونى پەتەربوردا جانە پاريجدە كوردىم».
سەمەيگە جەر اۋدارىلىپ, ءومىرىنىڭ بەس جىلىن وسى قالادا وتكىزگەن ف.دوستوەۆسكي قازاقتارمەن جاقىن ارالاسىپ, ولاردىڭ سالت-داستۇرىمەن, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىسادى. ۇلى ادامدارعا پانا بولعان سەمەي تۋرالى اكادەميك ءا.مارعۇلاننىڭ: «سەمەي – ۇلى ادامداردان جولى بولعان قالا. ونىڭ تاريحىندا دۇنيەگە ءجۇز جىلدا ءبىر-اق رەت قانا كەلەتىن دوستوەۆسكي مەن ءۋاليحانوۆ سىندى دارا تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى قالدى» دەپ, جازعانى بار. وسى ورايدا ەكەۋىنىڭ دوستىعىنىڭ ايعاعىنداي ساقتالعان فوتوسۋرەت اسا قۇندى جادىگەر رەتىندە كوپشىلىككە ءمالىم ەكەنىن ايتا كەتەلىك. بۇل تۋراسىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, بەلگىلى اقىن ادىلعازى قايىربەكوۆ بىلاي دەپ جازادى: «س.مۇقانوۆتىڭ جەكە مۇراعاتىندا ف.دوستوەۆسكي مەن ش.ءۋاليحانوۆتىڭ قاتار وتىرىپ تۇسكەن ءبىر فوتوسۋرەتى (كوشىرمەسى) ساقتالعان.ونىڭ سىرتىندا «ف.دوستوەۆكي ي چوكان ۆاليحانوۆ
(1858 گ., گ.سەميپالاتينسك) دەپ جازىلعان. ءبىرىن-ءبىرى ساعىنىپ, كورگىسى, پىكىرلەسكىسى كەلىپ جۇرەتىن جاندار شارق ۇرىپ, قايتا جۇزدەسۋدىڭ امالىن ىزدەيدى. بۇعان شوقاننىڭ مىنا ءبىر سوزدەرى ايعاق: «سەمەيدە سىزبەن وتكىزگەن از عانا كۇن ماعان ۇناعانى سونشا, ەندى, مىنە, سىزبەن تاعى جۇزدەسۋدى ويلاپ ءجۇرمىن» (1856.05.12. ومبىدان جازعان حاتىنان). ەر ازاماتتاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى قاتتى ۇناتىپ, ءتىپتى «عاشىق» بولۋى تاڭعالدىرادى. ءسوزىمىز دايەكتى بولۋى ءۇشىن, ف.دوستوەۆسكيدىڭ حاتىنان مىنا ءبىر ۇزىكتى كەلتىرەيىك: ء«سىز مەنى جاقسى كورەمىن دەپ جازىپسىز. ال مەن ەش قىسىلىپ-قىمتىرىلماي-اق سىزگە عاشىق بولىپ قالعانىمدى جاسىرماي ايتامىن. مەن ەشقاشان ەشكىمدى, ءتىپتى تۋعان باۋىرىمدى دا سىزگە قۇشتار بولعانداي جاقسى كورمەپپىن. ارينە, ءسىز مەنىڭ سەزىمىمنىڭ شىنايىلىعىنا دالەلسىز-اق سەنەسىز, قىمباتتى مەنىڭ ءۋاليحانوۆىم». شىن كوڭىلدەن شىعىپ, جۇرەكتى ەلجىرەتەر وسىناۋ شىنايى سوزدەرگە ءتانتى بولاسىز.
ءاۋ باستاعى تانىستىقتىڭ ماعىنالى رۋحاني جاقىندىققا ۇلاسىپ, بيىك ماقساتقا جەتەلەيتىنىن قوس ۇلى تۇلعانىڭ ونەگەسى ايعاقتايدى. فەدور ميحايلوۆيچ شوقان دوسىنىڭ ەۋروپاشا ءبىلىم العان ءبىرىنشى قازاق ەكەنىن, ونىڭ ۇستىنە تاعدىر ونى تاماشا ادام ەتىپ جاراتقانىن العا تارتىپ, از ويلانىپ, از تولعانىپ, العا ۇمتىلا بەرۋىنە, ىسكە باتىل كىرىسۋىنە كەڭەس بەرەدى. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن, ف.دوستوەۆسكي حاتىنىڭ مىنا ءبىر بولىگىن كەلتىرەيىك: « ...ءسىز ءوز قىزمەتىڭىز تۋرالى جانە باسقا جاعدايلاردا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن سۇرايسىز. جۇمىسپەن اينالىسۋدى توقتاتپاڭىز. ءسىزدىڭ قولىڭىزدا ماتەريالدار كوپ: قازاق دالاسى جايىندا ماقالا جازىڭىز. ساحارانىڭ تۇرمىسى تۋرالى جازساڭىز, ءتىپتى جاقسى بولار ەدى. بۇل جۇرتتىڭ ءبارىن قىزىقتىراتىن جاقسى جاڭالىق بولار ەدى. مىسالى, رەسەيدە ساحارا دەگەننىڭ نە ەكەنىن, ونىڭ ماڭىزىن جانە ءوز حالقىڭىز تۋرالى جەرلەستەرىڭىزدىڭ اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ايتىپ جەتكىزۋ, بۇعان قوسا ءوز وتانىڭىزعا اعارتۋشى رەتىندە قىزمەت ەتۋ, ورىس ورتاسىنداعى ءوز حالقىڭنىڭ جوعىن جوقتاۋشىسى بولۋ قاسيەتتى ءىس, ۇلى ماقسات ەمەس پە؟ مەنىڭ ويىمشا, ىستەپ جۇرگەن جۇمىستارىڭىزدى تاستاي كورمەڭىز». حات سوڭىن «قوش بولىڭىز, سۇيىكتىم, ءوزىڭىزدى قۇشاقتاپ, ون قايتارا سۇيۋگە مۇرسات ەتىڭىز» دەگەن سوزدەرمەن اياقتايدى.
وسىندايدا «بۇلاق كورسەڭ, كوزىن اش» دەگەن قازاق دانالىعى تىلگە ورالادى. ءبىر مۇشەلدەن استام جاسقا ۇلكەندىگى بار فەدور ميحايلوۆيچ جاس جىگىتتىڭ بويىنداعى دارا قابىلەت, دارىندى تانىپ, ونىڭ دامىپ-جەتىلۋىنە ءجون سىلتەپ, باعىت-باعدار بەرىپ وتىرادى. ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ف.دوستوەۆسكيدىڭ شاپاعاتىنا بولەنگەن, ءارى بويىنداعى دۇلەي دارىنى دامىل تاپقىزباعان شوقان ءوز بەتىنشە كوپ وقىپ, ىزدەنۋدەن, ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدەن, تىڭ دەرەك جيناستىرۋدان جالىقپادى. ايتالىق, 1862 جىلى 14 قاڭتاردا ول ف.دوستوەۆسكيگە: «...ءبىر نەمەسە ەكى جىلدان سوڭ پەتەربۋرگكە باراتىن بولامىز. جاڭا كىتاپتارمەن, جاڭا يدەيالارمەن قورلانىپ الىپ, قايتادان ورداعا, قىرعىزدارعا ورالار ەدىك...وقيتىن ەش نارسە جوق. سىزگە ءوتىنىشىم, كەيىن ەسەپتەسەرمىز, «ۆرەميانى» جىبەرىڭىز, ەگەر قاراجاتىڭ جەتسە, ماعان ارناپ «سوۆرەمەننيكتى» جازدىرىپ جىبەرىڭىز», دەپ جازادى.
«قازاق دالاسى جايىندا جازىڭىز...» دەپ كەڭەس بەرگەن دوسى فەدور ءميحايلوۆيچتىڭ كەڭەسىن جۇرەك تۇكپىرىندە ۇيالاتقان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قۇندى ەڭبەكتەرى اۆتوردى كوپشىلىككە ايگىلەدى. دالانىڭ دارا دارىنى ءوزىنىڭ تىنىمسىز ىزدەنىسى, قارىمدى قارەكەتىنىڭ ارقاسىندا تۋعان ەلى, ادامزات يگىلىگى ءۇشىن وشپەس مۇرا قالدىردى. قازاقتاردىڭ شىعۋ تەگىن زەرتتەپ, زەردەلەگەن عالىمنىڭ «قىرعىز شەجىرەسى», «جوڭعاريا وچەركتەرى», «قىرعىزدار تۋرالى جازبالار», «ۇلكەن قىرعىز-قايساق ورداسىنىڭ اڭىزدارى», «ابىلاي», ت.ب. ەڭبەكتەرى دۇنيەگە كەلدى. سول كەزەڭنىڭ وزىندە شوقان جازبالارىنا شەتەلدىك عالىمدار نازار اۋدارا باستادى. بۇعان اكادەميك ءا.بەيسەنوۆانىڭ «ورتالىق ازيانى, قازاقستاندى جانە شىعىس تۇركىستاندى زەرتتەۋشى رەتىندەگى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەگىن الەمدىك عىلىم ءبىراۋىزدان مويىندادى» دەگەن تۇجىرىمى ايقىن دالەل.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تۇلعاتانۋشى كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى, اتاقونىسى, جەر-سۋىنىڭ ەجەلگى اتاۋلارى تۋرالى شوقان ەڭبەكتەرى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تەرريتوريالىق, ەتنوستىق تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ جولىنداعى اسا ماڭىزدى تاريحي قۇجات بولىپ تابىلادى» دەپ باعالاۋىندا تەرەڭ ءمان جاتىر. قازاق دالاسىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپ, جاقسى جاندار شاپاعاتىنا بولەنىپ, وشپەس مۇرا قالدىرعان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ سول ۇلى دالا ەلىندە ماڭگى جاساي بەرمەگى ايداي انىق.
بيالاش سۇيىنكينا,
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى
