جاڭا كونستيتۋتسيادا مەملەكەت 2019 جىلدان بەرى جۇيەلى تۇردە ۇستانىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى قۇندىلىقتار مەن ادام قۇقىقتارى ۇيلەسىمدى تۇردە كورىنىس تاپتى. پرەامبۋلادا ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى, ۇلى دالانىڭ تاريحي ساباقتاستىعى, ادىلەتتى قازاقستان يدەياسى, زاڭ ۇستەمدىگى مەن قوعامدىق كەلىسىم, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىق, مادەنيەت پەن تابيعاتتى ايالاۋ قاعيداتتارى ايقىندالدى. ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن قورعاۋ, زياتكەرلىك مەنشىكتى ساقتاۋ, كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋ نورمالارى ناقتى بەكىتىلدى. ءدىننىڭ مەملەكەتتەن بولىنەتىنى جانە قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسىن قورعاۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالمادى. سول سياقتى الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ەتنوستىق, ءدىني باسىمدىقتى نەمەسە الاۋىزدىقتى ناسيحاتتاۋعا جول بەرىلمەيتىندىگى ناقتىلاندى. ەندەشە, رەفەرەندۋمدا ماقۇلدانعان كونستيتۋتسيادا جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەسىن تولىققاندى ەسكەرىلدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. وندا حالىقتى ۇيىستىرۋعا جانە قازاقستاننىڭ سەرپىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بارلىق نەگىزگى قاعيداتتار مەن قۇندىلىقتار قامتىلعان. ويتكەنى ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنىڭ وسى ەل مەن جەرگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋى بىرلىك ۇعىمىنا جاڭاشا مازمۇن-ماعىنا بەرىپ, ونىڭ جاسامپاز وتانشىلدىق تۇسىنىگىمەن ۇندەستىگى ايقىن كورىنىس تاپقانى انىق.
جاڭا اتا زاڭ – يننوۆاتسيالىق, ياعني جاڭا ءارى كاسىبي تۇرعىدا ازىرلەنگەن, جان-جاقتى جانە اشىق تۇردە ساراپتامادان وتكەن قۇجات. قۇرامىنا ەلىمىزدىڭبارلىق الەۋمەتتىك توپتارى مەن ايماقتارىنىڭ وكىلدەرى, ماماندار كىرگەن, 130 ادامنان تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا بارلىق ۇسىنىستى جۇيەلەپ, سارالاۋدان وتكىزدى. كوميسسيا وتىرىستارىندا ساراپشىلار قولدانىستاعى كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزبەي, قازاقستاننىڭ جاڭا نەگىزگى زاڭىن قابىلداۋ قاجەت دەپ تاپتى. جاڭا كونستيتۋتسيانى قوعامداعى الۋان ءتۇرلى كوزقاراستاردىڭ جيىنتىق كورىنىسى دەۋگە ابدەن بولادى. بۇل – وسىعان دەيىن قولعا الىنعان وزگەرىستەردىڭ زاڭدى جالعاسى.
ءبىرىنشى كەزەكتە ادام قۇقىقتارىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ ارقاۋىنا اينالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ويتكەنى باس قۇجاتتىڭ پرەامبۋلاسىندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەڭ باستى قۇندىلىق رەتىندە العاش رەت ايقىن جاريالانىپ وتىر. بۇل ازاماتتىق قوعام مەن جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق نەگىزىن قالىپتاستىرادى. ەكىنشىدەن, بيلىك جۇيەسىنىڭ قايتا قۇرىلۋىن بۇرىنعى قوس پالاتالىق پارلامەنت مودەلىنىڭ ورنىنا ءبىر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتايدىڭ ەنگىزىلۋىنەن كورۋگە بولادى. بۇل وزگەرىس مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىن جەڭىلدەتىپ, ونىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ, شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىستەرىن ۇيلەستىرەتىن ىقپالدى قۇرىلىم قۇرۋعا باعىتتالعان. ۇشىنشىدەن, اتا زاڭ قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىنىڭ كۇشەيۋىنە, ازاماتتاردىڭ ءادىل قۇقىقتىق قورعانىسقا يە بولۋىنا جانە تسيفرلىق قۇقىقتىڭ دامۋىنا كەپىلدىك بەرەدى. تورتىنشىدەن, قورشاعان ورتا جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسىن شەشۋ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتىنە اينالماق. بەسىنشىدەن, يننوۆاتسيالار, ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەتكە باسىمدىق بەرىلىپ, ستراتەگيالىق باعىترەتىندە نەگىزگى زاڭدا كورىنىس تاپقان.
جاڭا اتا زاڭنىڭ ارتىقشىلىقتارىنا كەلەر بولساق, وندا قۇقىقتىق قاۋىپسىزدىك پەن بولجاۋشىلىق سالاسىندا زاڭداردىڭ تۇراقتىلىعىن, زاڭ ۇستەمدىگىن كۇشەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. كونستيتۋتسيادا مەملەكەت بيلىگىنىڭ ارەكەتتەرىن ناقتى زاڭدى شەڭبەرلەرمەن شەكتەپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نورمالار ەنگىزىلگەن. بۇل بيزنەستىڭ, شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سول سياقتى اتا زاڭدا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق ۇيلەسىمدىلىك قاعيدالارى مەملەكەتتىك يدەولوگيا دەڭگەيىندە قاراستىرىلىپ, ونىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق پەن ازاماتتىق كەلىسىمدى بەكەمدەۋدەگى ءرولىن كوتەرۋگە كوڭىل بولىنگەن. ال كونستيتۋتسياداعى ازاماتتىق قاتىسۋ مەن دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارعا قاتىستى تۇستارىنان ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋعا قاتىسۋىن كەڭەيتۋ, جاڭا ينستيتۋتتار قۇرۋ ارقىلى حالىق پەن بيلىكتىڭ قارىم-قاتىناسىن جاقسارتۋ ماقساتىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
اتا زاڭ – حالىقتىڭ ەركىنە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا ساپالى مودەلىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان قوعامدىق كەلىسىم ىسپەتتەس. وندا ادام كاپيتالى, ءبىلىم مەن عىلىم ستراتەگيالىق تارماق رەتىندە انىقتالىپ, يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى دامىتۋعا قۇقىقتىق نەگىز جاسالعان. سونىمەن قاتار حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا سايكەس سەرپىندى ساياسات جۇرگىزۋگە كوڭىل بولىنگەن. بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ ستراتەگياسىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى العاندا, اتالعان ينستيتۋتتىق رەفورمالار بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن جاڭا بەلەسكە كوتەرۋگە نەگىزدەلگەن. بۇل وزگەرىستەردىڭ وزەگىندە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرىپ, بۇقارانىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن بيىك مىنبەرلەردە جەتكىزەتىن پارمەندى قوعامدىق ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋ ماقساتى تۇر. وسى ارقىلى ازاماتتاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن نىق سەنىمىن وياتىپ, قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى سىندارلى ديالوگتءى نىعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار اتا زاڭىمىزدا حالىقارالىق ينتەگراتسيا مەن جاھاندىق جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتتارىنا باسىمدىق بەرىلگەن. ەلدىڭ سىرتقى ساياسي باعىتى بەيبىتشىلىك سۇيگىش, پراگماتيكالىق جانە حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ىرگەلى نورمالارىنا نەگىزدەلگەن باعدار رەتىندە ايقىندالدى. بۇل – كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن اسىرىپ, گەوساياسي كەڭىستىكتەگى ءرولىن نىعايتۋعا, سونداي-اق ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى جاھاندىق دەڭگەيدە قورعاۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق قادام.
رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم نەگىزىندە قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا – ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك كەلبەتىن تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان كەشەندى رەفورمالاردىڭ التىن قازىعى. بۇل تاريحي قۇجاتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ادام قۇقىقتارى مەن زاڭ ۇستەمدىگى قاعيداتتارىن مەملەكەتتىلىكتىڭ مايەگى رەتىندە بەكىتىپ, بيلىك ينستيتۋتتارىن زامان تالابىنا ساي قايتا قۇرىلىمداۋىندا جاتىر. سونىمەن قاتار اتا زاڭدا عىلىمي-يننوۆاتسيالىق دامۋ پرينتسيپتەرىنە باسىمدىق بەرىلىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاققا باعىتتالعان ستراتەگيالىق تۇعىرلارى مەن الدىڭعى قاتارلى دامۋ مودەلى ايشىقتالدى. اتالعان ستراتەگيالىق ماقساتتار قازاقستاننىڭ ءححى عاسىرداعى ورنىقتى دامۋ تراەكتورياسىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. سوندىقتان بۇل كونستيتۋتسيا ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭارتىپ قانا قويماي, ادىلەتتى قوعام مەن گۇلدەنگەن مەملەكەت قۇرۋدىڭ بەرىك قۇقىقتىق كەپىلىنە اينالدى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى
