«كۇلدىر-كۇلدىر كىسىنەتىپ...»
ارينە, امەريكا اشۋ ويىمىزدا جوق. ويتكەنى اقتامبەردى سارى ۇلى – بۇعان دەيىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە كوپ جازىلىپ, تالاي ادەبي زەرتتەۋگە تاقىرىپ بولعان تۇلعا. ءارىسى ايگىلى تاريحشى قۇربانعالي قاليديدى ايتپاعاندا, وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جازۋشى مۇحتار ماعاۋين جىراۋدىڭ بۇگىنگە جەتكەن جىرلارىن ادەبي اينالىمعا ەنگىزىپ, جىراۋلىق پوەزيانىڭ جاۋھارى, پوەتيكالىق قۋاتى اسا بيىك, قۇندى ونەر تابىسى ەكەنىن زەردەلەپ جازدى. سونىمەن بىرگە جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ تە ءوز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەنىن بىلەمىز. بۇعان قوسا, جىراۋدىڭ «كۇلدىر-كۇلدىر كىسىنەتىپ...» دەگەن جىرى كوپشىلىككە كەڭ تارادى. ەركىندىك پەن ەرلىكتىڭ ۇرانىنا اينالعان ايگىلى جىرعا ەتنوگراف-عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك سۇگىردىڭ «ىڭعايتوك» كۇيىنىڭ سارىنىن ۇيلەستىرىپ, ءيسى قازاققا اتى ءماشھۇر ءانشى جانىبەك كارمەنوۆكە ۇسىنادى. بۇل قازاقتىڭ ءداستۇرلى كلاسسيكالىق مۋزىكا ونەرىنە ءارى تالاي ءانشىنىڭ ءان قورجىنىنا ازىق بولدى. ايتالىق, بەكبولات تىلەۋحان, ەرلان رىسقالي, داۋرەن اركەنوۆ, جاسۇلان تاجيەۆ, ت.ب. سول ارقىلى دا جىراۋدىڭ اتاعى ەلگە كەڭ جايىلىپ, اتى ۇرپاق ساناسىندا قايتا جاڭعىردى.
ايتكەنمەن... ءبىزدىڭ ستۋدەنت كەزىمىزدە بولسا كەرەك, سول كەزدەگى اتقا مىنگەن بىرەر اعالاردىڭ اياعى ءالى ۇزەڭگىدەن تۇسە بەرمەگەن شاعىندا قاراتاۋدا تۋعان ايگىلى اقتامبەردى جىراۋدىڭ شەجىرەسى تارقاتىلىپ, ول ءبىراز دۇردارازدىق تۋدىرعانى بار. جاقسىنى وزىنە تارتقانى ما, الدە تاريحتىڭ ءوزىن تىزەگە باسقانى ما, ايتەۋىر وسى جونىندە ءبىراز شۇبار اڭگىمەنىڭ شىققانى راس. وسى ەكى ارادا «بابانىڭ باسىن مەن تاپتىم, جوق, سەن تاپپادىڭ, مەن تاپتىم» دەگەن دە داۋ-داماي دامىل كورمەي, باسىلىم بەتتەرىندە باسىلىپ جاتتى. ءبىر دوكەيلەرگە اتا, ءبىر كوكەلەرگە اتاق كەرەك بولدى-اۋ... سودان دا جىراۋدىڭ اتى كوپ شىقتى. بىراق بۇگىندە سول اعالارىمىزدىڭ قاتارى سەتىنەپ تە كەتتى. سوندىقتان مەن ول اڭگىمەلەردىڭ قاي-قايسىسىنا دا توقتالۋدى ءجون سانامادىم. بىراق كەيىنگى جىلداردا ءمالىم بولعان بىرەر جايتتى ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, اقتامبەردى جىراۋدىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى.
جىراۋدىڭ ءۇرىم-بۇتاعى
اقتامبەردى سارى ۇلى (1675–1768) ورتا ءجۇز نايماننان تارايتىن سىبان قاۋىمىنان شىققانى بەلگىلى. اياگوزدىك بەرىكحان تايجىگىتتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە جىراۋدىڭ ۇرپاقتارى وسى وڭىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.
«اقتامبەردى سارى ۇلىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى مۇحامەتقالي اقىنتاەۆتان بۇگىندە مارات, جاناتبەك اتتى ەكى ۇل, باديگۇل, نۇرگۇل, ءلاززات, گۇلزيرا اتتى ءتورت قىز قالعان. 1944 جىلى تۋعان مارات اقىنتاەۆ تاسكەسكەن اۋىلىندا تۇرادى دا, 1962 جىلعى جاناتبەك ءۇرجار اۋىلىندا. قابىلاننان تاراعان قايرات, بوراش سەپبوسىنوۆتار دا ۇلكەن قىزمەتكەرلەر. ال بويتاننىڭ ۇرپاقتارى قۋاندىق, ەرلان وجاروۆتار بابالارى جايىندا شەجىرە جيناقتاپ جۇرگەن كورىنەدى. كوكىرەك كوزى وياۋ جاناتبەك ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان ەستىگەننىڭ بارلىعىن جادىنا تۇيە بەرگەن», دەيدى ول.
ال بەرىكحان تايجىگىت ايتىپ وتىرعان جىراۋدىڭ ۇرپاعى جاناتبەك بىلاي دەپ ەستەلىك قالدىرىپتى: «جەتى جاسىندا جەتىم قالعان ول ناعاشىلارى بەردىكە باتىردىڭ قولىندا تاربيەلەنىپتى. اكەلەرىمىز ايتىپ وتىرۋشى ەدى, اقتامبەردى بابامىز ەكى ايەل العان ادام كورىنەدى. بىرىنشىسىنەن قابىلان, جولبارىس, ەدىل, بويتان, جامباي اتتى بەس ۇل تۋسا, ەكىنشىسىنەن ارىق, كولەن, باباي, ايان ەسىمدى ءتورت ۇل دۇنيەگە كەلەدى. وسىلاردىڭ بارلىعىنىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە الماتى, تاسكەسكەن, اياگوز, شىڭقوجا, اي, التىنشوقى اۋىلدارىندا تۇرادى. بۇكىل ءومىرىن ات ۇستىندە ەلىن جاۋدان قورعاۋمەن وتكىزگەن اقتامبەردى سارى ۇلى 1675 جىلى قاراتاۋ ماڭىندا دۇنيەگە كەلىپ, 1768 جىلى سەمەي وڭىرىندەگى شىڭعىستاۋ بوكتەرىندەگى جۇرەكجوتا دەگەن جەردە قايتىس بولدى».
وسى جەردە «سەپبوسىنوۆتار» دەگەن ءسوز ايتىلىپ قالدى. ماسەلەن, قازكسر عىلىم اكادەمياسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى شىعارعان «بەس عاسىر جىرلايدى» جيناعىنىڭ ءى تومىنا اقتامبەردى جىراۋدىڭ جىرلارى ەنگەنى بەلگىلى. كىتاپ سوڭىنداعى تۇسىنىكتەرگە نازار اۋدارساق, باتىردىڭ بىرنەشە ولەڭىن قۇراستىرۋشىعا تاپسىرعان اياگوز اۋدانى تاسكەسكەن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, اقتامبەردى باتىردىڭ ۇرپاعى سەيسەن سەپبوسىنوۆ ەكەنى جازىلعان. سونىمەن بىرگە وسىدان ون جىل بۇرىن اقتامبەردى سارى ۇلىنىڭ كىرەۋكەسىن وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە تابىستاپ جانە ونىڭ باتىرعا ءتان جادىگەر ەكەنىن دالەلدەپ بەرگەنىن ارىپتەس اعامىز دۋمان اناش جازعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
سەمەيدەن ءبىر كوشە بۇيىرسا...
بۇگىندە اقتامبەردى باتىردىڭ اتىنا استانانىڭ ىرگەسىندەگى قاراوتكەل اۋىلىندا, الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىندا, اياگوز قالاسىندا كوشە بەرىلگەن. 2022 جىلى تاراز قالاسىنداعى «XXIII-پارتسەزد» كوشەسى اقتامبەردى جىراۋ كوشەسىنە اۋىستى. الايدا «ايران سۇراپ, شەلەگىن جاسىرماس بولار». ايتساق: قالاي الىپ قاراساق تا, اقتامبەردى جىراۋدىڭ اباي ەلىندە ورنى بولەك. ابادان بابانىڭ اسىل سۇيەگى جاتقان, ۇرپاعى وربىگەن جەر دە وسى – اباي ءوڭىرى. بۇگىندە وبلىس ورتالىعىندا اقتامبەردى جىراۋدىڭ كوشەسى جوقتىعى قىنجىلتاتىنى راس. ءتىپتى بۇل ماسەلە بۇعان دەيىن دە تالاي ايتىلدى. ونوماستيكالىق كوميسسيانىڭ وڭ قاباعى تۇسپەي كەلە مە, تۇسىنىكسىز. ەسەسىنە ءارىسى اق پاتشادان, بەرىسى قىزىل جەندەت كوممۋنيستەردەن قالعان, بۇگىنگى مەملەكەتتىك يدەولوگياعا جاناسپايتىن كوشە اتاۋلارى ءالى دە تولىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرىن ىعىستىرۋعا اقتامبەردى جىراۋدىڭ ىعى جوق پا, الدە بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ىجداعاتى جوق پا, مۇمكىن بۇعان جاۋاپتى مەكەمە باسشىلارى ق ۇلىقسىز با, جۇمباق...
اباي وبلىسى
