– دومبىراداعى كۇيدىڭ ەڭ كونەسى – التاي-تارباعاتاي. ودان كەيىنگىسى ارقا, جەتىسۋ دەپ كەتە بەرەدى. قازىر كۇيدىڭ 12 مەكتەبى بار. ءبىر وكىنىشتىسى, شىعىستىڭ كۇيشىلىك ونەرى تەرەڭ زەرتتەلمەگەن, – دەپ باستاعان اڭگىمەسىن شالقار ىرىسحان.
شىعىس كۇيى دەسە, كۇيىپ-ءپىسىپ جۇرەتىن دە وسى – «بايجىگىتتىڭ» باس ديريجەرى. سول ءۇشىن دە عوي, وڭىردەگى دومبىرا ونەرىنىڭ جاي-كۇيىن سۇراعىشتاپ وتىرعانىمىز. سۇراقتارعا توسىلعان جوق, ءا دەگەندە ارىدەن باستاعان اڭگىمەسىن ايتا جونەلگەن.
– «دومبىرا كۇنى» قارساڭىندا بىرقاتار ماسەلەنىڭ دە باسىن شىعارايىن. ايتپەسە, رەتى كەلە بەرمەيدى. جالپى, شىعىس كۇي ونەرى قاي عاسىردان باستاۋ الىپ جاتقانىن بىلمەيمىز. وقىعانىمىز, توقىعانىمىز, كەتبۇعانىڭ كۇيشىلىك ونەرى شىعىستان باستالادى. كوپتەگەن كۇيدىڭ اۆتورلارى ۇمىت بولعاندىقتان, حالىق كۇيىنە اينالىپ كەتكەن. بىزدەن شىققان كۇيلەردىڭ كوبى كونە, قىسقا ءارى اۋەزدى. جەرگىلىكتى جەر اتاۋىمەن, ادام تىرشىلىگىمەن, اڭ-قۇسىمەن بايلانىستى. مىسالى, «بۇلعىن سۋسارى» كۇيى ەكى اڭنىڭ ويناقتاۋىن سيپاتتايدى. «اڭشىنىڭ زارى» دا سول, – دەي بەرگەنىندە, ءدال وسى كۇيدىڭ شىعۋ تاريحىنا توقتالۋىن وتىندىك.
شىعىس كۇيلەرىنىڭ تاريحى كىتاپقا قاتتالعانىمەن, ءالى دە تولىقتىرۋ كەرەك كورىنەدى. ونىمەن تۇبەگەيلى اينالىساتىن عالىمدار جوقتىڭ قاسى دەسەدى. بۇل تۋىندىلاردىڭ كونەلىگىن, ونىڭ مەكتەبىن زەرتتەپ, دالەلدەگەن مۇرات ابۋعازى بولسا, بىرقاتارىن ساقتاپ قالۋعا ۇلەس قوسقان عالىم تاليعا بەكقوجينا. ول سىبىزعىشى شاناق اۋعانباەۆ سىندى ءبىرتۋار التاي كۇيشىلەرىنىڭ كۇيلەرىن جازىپ الىپ, بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزگەن ەكەن.
– تاريحى جازىلعان بىرقاتار كۇي بار. «اڭشىنىڭ زارى» تۋرالى ايتار بولسام, اعايىندى ەكەۋ اڭعا شىعىپتى. ونىڭ ءبىرى اڭدى ۇركىتىپ, ەكىنشىسى ايلاعا باسىپ, اڭ تەرىسىن جامىلىپ العان. سول كەزدە جاۋىن جاۋىپ, ىقتاپ كەتكەن ءىنىسى تەرى جامىلعان اعاسىن اڭ ەكەن دەپ اتىپ تاستاپتى. سول قارالى حاباردى جەڭگەسىنە جەتكىزە الماي دال بولادى. وسى وقيعانى كۇيمەن بايانداعان ءبىزدىڭ بابالارىمىز نەتكەن تەكتى ەدى. سول سەكىلدى, كەتبۇعانىڭ «اقساق قۇلان» كۇيى دە ەلگە بەلگىلى. جوشىحاننىڭ ۇلى اڭ اۋلاپ ءجۇرىپ, مەرت بولادى. سوندا حان كىم بالامنىڭ قازاسىن حابارلاسا, سونىڭ اۋزىنا قورعاسىن قۇيامىن دەگەنىن بىلەسىزدەر. قارالى حاباردى كەتبۇعا دومبىرامەن جەتكىزىپ, دومبىراعا قورعاسىن قۇيىلعان. حاننىڭ كورەگەندىگىن, تەرەڭدىگىن دە بايقاۋعا بولادى مۇندا. ول تۋرالى امەن قايداروۆ تۇسىرگەن مۋلتفيلم بار. سول سەكىلدى كۇيدى انيماتسيالىق جانردا دا ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك, – دەيدى شالقار ىرىسحان.
كۇيشىلەردىڭ كوبى ەندىگى كەزەكتە شىعىس كۇيىنىڭ شىعۋ تاريحىن, ءمان-ماعىناسىن زەرتتەۋ كەرەگىن ايتادى. ايتقانداي, كەتبۇعادان كەيىن, ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن بايجىگىت بابانى عانا بىلەدى ەل. ال سول ەكى ورتاداعى كۇيشىلەر بەيمالىم. اشىعىن ايتساق, «شىعىستىڭ كۇيى» ەندى-ەندى وركەستردە ورىندالىپ, جەكەلەگەن كۇيشىلەر ناسيحاتتاپ جاتىر. سول قايراقبايدىڭ, بايجىگىتتىڭ كۇيلەرى ەل ىشىنە ەندى-ەندى تارالىپ جاتىر. ماعىناسىنا ۇڭىلسەك, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مادەنيەتىنە, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, جەر-سۋىنا قاراي كۇي تۋىنداپ وتىرعان.
– شىعىستىڭ كۇيشىلىك ورىنداۋ مەكتەبى – «التاي-تارباعاتاي» دەپ اتالادى. مىسالى, موڭعوليا جاقتىڭ كۇي ونەرى بىزگە ۇقساس, ساباقتاسىپ جاتقانداي. قىتايدىڭ التاي, تارباعاتاي, ىلە كۇيشىلەرى وزىنشە ەرەكشە. اباي وبلىسىنىڭ شۇبارتاۋ ءوڭىرىنىڭ تۋىندىلارى شىعىستىڭ كۇي ونەرىنە جاتادى. سىبىزعى, جەتىگەن شىعىستا كەزىندە كوپ ناسيحاتتالعان. ەرتەدە ءۇش ىشەكتى دومبىرا دا بار ەدى. قازىر وقۋ ورىندارىندا ءۇش ىشەكتى دومبىرا كافەدراسى اشىلىپ جاتىر. قاراپ وتىرساق, كۇيدىڭ اۋقىمى كەڭ. بىراق ناسيحات از, – دەپ قىنجىلادى ش.ىرىسحان.
بايقاساق, كۇمبىرلەگەن دومبىرادا كومەيمەن ايتىلاتىن كونە سارىن دا بار. ول ءبىر ەرەكشەلىك دەسەك, ەكىنشىدەن, شىعىس كۇيلەرى كەز كەلگەن ۇلتتىق اسپاپتا ورىندالا بەرەدى.
قازىرگى تاڭدا وسكەمەندە كۇي ونەرى «سىرلى ساز» جوباسىمەن بالاباقشادا دا ءسىڭىرىلىپ جاتىر. ويتكەنى ۇلتتىق قۇندىلىقتى بالا سەزىنبەسە, باتىستان باتپانداپ كىرىپ جاتقان مۋزىكانى ءسىڭىرىپ الۋىمىز ابدەن مۇمكىن. ارا-تۇرا اڭگىمەگە ارالاسىپ وتىرعان كۇيشىلەردىڭ پىكىرىنشە, كۇي ورىندالماس بۇرىن قىسقاشا تاريحى ايتىلۋعا ءتيىس ەكەن. ويىن-ساۋىقتىڭ ءمانىسى دە سول دەسەدى.
– ىلعي ايتاتىنىم, «ەلدىڭ تاريحى وزگەرگەنىمەن, كۇيدىڭ تاريحى وزگەرمەيدى». ءبىر قۋاناتىنىم, وقۋىن اياقتاپ جاتقان جاستار «شىعىس كۇيلەرىن» ديپلومدىق جۇمىس رەتىندە الىپ جاتىر. تىڭ تاقىرىپ, زەرتتەلمەگەن. تاعى ءبىر ۇسىنىس, شىعىس كۇيلەرىن وڭدەپ-جوندەپ دايىنداپ بەرۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, مالعاجدار اۋباكىروۆ «اڭشى زارىن» وڭدەدى. قازىر قالاي, انە؟ ۇلتتىق ونەردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ماجبۇرلەۋ دە كەرەك. سەبەبى كەيبىر زيالى قاۋىم وكىلدەرى كۇي قۇدىرەتىن ۇعىنا المايدى. بۇرىن اريستوكراتتىق ونەر ەدى. قازىر قانداي دا شارا باستالماس بۇرىن ەسىكتىڭ الدىنا كۇيشىلەردى ءتىزىپ قويادى. شىندىعىندا, دومبىرانىڭ, كۇيدىڭ ورنى – ءتور. سوندىقتان دا عوي, «شىعىستىڭ كۇيى جەتىم قىزدىڭ كۇيىن كەشىپ ءجۇر» دەيتىنىم. عاسىرلارمەن جاساپ كەلە جاتقان دومبىرانى, ءبىر كۇنمەن عانا شەكتەمەۋىمىز كەرەك. كۇندە ناسيحاتتالۋى كەرەك. ال «دومبىرا كۇنى» دەپ بەلگىلەنگەنى وتە دۇرىس, – دەيدى شالقار ىرىسحان.
ءيا, تاريحى تەرەڭدە جاتقان شىعىس وڭىرىنەن شىعىپ كەلە جاتقان داۋلەسكەر كۇيشىلەر از ەمەس. اتاپ ايتساق, ەستاي ماتاباەۆ, ەراسىل ريناتوۆ, ارنا باتيحانوۆ سىندى ونەرپازدار ەلدىڭ رۋحانياتىن ورگە سۇيرەپ ءجۇر.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
