بۋنين ۋايىمى مەن اباي پايىمى

«مەن ەڭ الدىمەن اقىنمىن»

ارادا اتتاي قىرىق سەگىز جىل وتكەندە, 2018 جىلدىڭ تامىزىندا پاريجدەگى ورىس بەيىتىنە (سەنت-جەنەۆەۆ-دە-بۋا) بارىپ, بۋنينگە تاعزىم ەتكەنىمىزدە ەسىمىزگە ءابىش اعانىڭ سول ماقالاسى ءتۇستى. قازاقتىڭ قوڭىر مۇڭىنداي ءبىر تىلسىم سەزىمگە سۋارىلعان دۇنيە ول. ء«بۋنيندى وقۋ – وڭاشا اللەياداعى بەيۋاق جولىعىستاي ءارى سىرلى, ءارى مۇڭلى», دەپ باستالادى. «بۋنينمەن جولىققاندا» باستان-اياق ليريكالىق پروزا كلاسسيگىنە دەگەن قۇرمەتكە, ءسوز زەرگەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە, جالپى ادەبيەتكە دەگەن ماحابباتقا تۇنىپ تۇر: «سىرلاسۋ... ءبۋنيننىڭ تابيعاتى, بۋنين تۆورچەستۆوسىنىڭ تابيعاتى. ول ءوز اۋزىنان شىققان ءار ءسوزدى ءوزىمنىڭ ەڭ جاقىن دوسىما ايتاتىن جان سىرىم دەپ ۇعادى. ول تەك ءوزى ۇناتقان ادامداردى عانا ەمەس, قاتتى سۇيسىنگەن ۇلبىرەك قىزعالداق پەن ءۋىلدى توعايدى, قاناتىنان نۇر شاشىراعان كوبەلەك قانات كوڭىلدى البىرت جاستى, اق قايىڭنىڭ اق سىلاڭ جەلەگىن, تاپ سول جەلەكتەن اينىمايتىن كىناراتسىز قىز بالانىڭ كىر جۇقپاعان كويلەگىن, كارىلەردىڭ سابىرى مەن جاستاردىڭ جالىنىن, – ءوزى ەسى قالماي سۇيەتىن كۇللى تابيعات, كۇللى الەمدى جان سىرىمدى جاسىرماي ايتاتىن جان دوسىم دەپ ەسەپتەيدى. ول ءۇشىن: بۇكىل بولمىس پەن تابيعات – جانىنداي كورىپ سۇيەتىن جان دوسىڭ; جانىڭداي كورىپ سۇيەتىن جان دوسىڭ – كۇللى الەم. سول ءۇشىن دە كۇللى الەمنىڭ ءوزى اڭعارعان سىرىن جان دوسىڭا, جان دوسىنىڭ ءوزى اڭعارعان سىرى مەن شىنىن كۇللى الەمگە, بارشا جاماعاتقا جاسىرماي ايتادى».

وتەگەن كۇمىسباەۆتىڭ جازعانىنا كوز سالايىق:

«بۋنين ماعان وقىعان سايىن وزگەرىپ وتىراتىنداي كورىنەدى, نەندەي سيقىرمەن تارتاتىنىن ءوزىم دە ءبىلىپ بولمادىم. ءتۇسىندىرىپ, تەرەڭىنە بارا الماسپىن, مەن ءۇشىن بۇل بۋنين شەتى دە, شەگى دە جوق مۇحيتپەن بىردەي, كەيبىر تول­قىندارىن عانا تانيتىن ءتارىزدىمىن. ارعى جاعى مۇلدەم كورىنبەيدى, كورسەتپەيدى. الگى ايتا بەرەتىن ايسبەرگى وسى شىعار-اۋ. ءبۋنيندى قاي­تالاپ وقىعان سايىن قايداعى-جايداعى قيال­عا شومىلامىن, مۇلدەم بولەكتەنىپ كەتەم بە, كەمپىرىم: «سەنىڭ باسىڭدى بىرەۋ دۇعا­لاپ تاستاعان با, ايقايلاسام ەستىمەيسىڭ» دەيدى. ءيا, قالاي ەستيمىن, مەنىڭ بۇكىل وي-قيا­لىمدى, جۇرەگىمدى بۋنين جاۋلاپ العان, بوسانا المايمىن, بوساتپايدى... «جيزن ارسەنەۆانى», «گوسپودين يز سان-فران­تسيس­كونى», «يدانى» قايتالاپ وقىعان سايىن ءبۋنيننىڭ جانە ءبىر بۇرىن بايقاماعان ءبىر قىرىن اشقانداي اجارلى اسەرلەنەمىن. بۋنين تۋرالى قانشاما تىلدەردە سونشاما زەرتتەۋلەر, ەڭبەكتەر جازىلدى, بىراق سولار­دىڭ ءبارىن بىلاي جيناپ قويىپ, ءبىر اڭگىمەسىن ءسۇزىپ شىقسام, قىرانداي قومدانىپ شىعا كەلە­مىن. مەن نەگە بۋنينگە عاشىقپىن, سونى ءالى ءوزىم دە بىلمەيمىن. ايتەۋىر بۋنين ءبىر جۇم­باق دۇنيە».

كوردىڭىز عوي, ەكى قالامگەردىڭ ەكەۋى دە ءبۋنيننىڭ پروزاسىن اۋىزعا العان. نەگىزىندە قاي-قايسىمىز دا سويتەمىز. بۋنين دەسە, اۆتورعا نوبەل سىيلىعىن الىپ بەرگەن «ارسەنەۆتىڭ ءومىرى» رومانى, «سۋحودول», «دەرەۆنيا», «ميتيانىڭ ماحابباتى» پوۆەستەرى, «سان-فرانتسيسكودان كەلگەن مىرزا», «جەڭىل تىنىس», «انتون الماسى», «كۇن ءوتىپ كەتكەندەي» اڭگىمەلەرى سياقتى بىرىنەن-ءبىرى وتەتىن عاجايىپ پروزالىق شىعارمالارى ويعا ورالادى. ايتسە دە, بۋنين بارىنەن بۇرىن اقىن. ونىڭ پروزاسىن الەمگە ايگىلى ەتكەن باستى قاسيەت – پوەتيكا. «مەن ەڭ الدىمەن اقىن­مىن, سوسىن بارىپ پروزايكپىن» دەگەندى «كور­گەنىڭ مەن كوكەيدەگىڭ حاتقا تۇسپەسە, كوڭ باسىپ, كەبىنىڭمەن بىرگە كەتەدى, ال جازىلىپ قالسا – جان ازىعى» دەپ جوسىلتاتىن (قازاق­شاعا اۋدارعان قاليحان اعامىز دا قالىسپاي قۇلپىرتادى-اۋ!) ءبۋنيننىڭ ءوزى دە ايتقان. ماسەلە ونىڭ ءسوز سارايىنىڭ تابالدىرىعىن ولەڭمەن اتتاعانىندا عانا ەمەس. اقىن ليريكاسى ورىس ادەبيەتىندە ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىنىن ادەبيەتتانۋعا جاناسىپ كەتكەن جاننىڭ ءبارى راستايدى. ول ولەڭ جازا باستاعان شاق ەكى عاسىردىڭ ايىرىعى ەدى. قالام ۇستاعاننىڭ تالايى سول تۇستا فۋتۋريزم, اكمەيزم, سيمۆوليزم سياقتى ­الۋان-الۋان اعىمداردىڭ اعىنىنا ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ جۇرگەن-ءدى. ال بۋنين جاپ-جاس شاعىنان-اق ولاردىڭ ەشقايسىسىنا بەتىن ءبىر بۇرىپ كورمەدى, ول ادەبيەتتە كونسەرۆاتور كۇيىندە قالدى, پۋشكيننىڭ, لەرمونتوۆتىڭ, تيۋتچەۆتىڭ, فەتتىڭ كلاسسيكالىق جازۋ مانەرىن جالعاستىرىپ اكەتتى. اۋەلدە پەيزاج ليريكاسى بولىپ باستالعان بۋنين جىرلارى بارا-بارا پەيزاجدىق-فيلوسوفيالىق پوەزياعا ۇلاستى.

سونداي ولەڭدەرىنىڭ بىرىنە ابايدىڭ نازارى اۋعان.

ول ولەڭ – 1888 جىلى جازىلعان «نە پۋگاي مەنيا گروزويۋ».

«قورقىتپا مەنى داۋىلدان»

مىنا جايدىڭ باسىن اشىپ الايىق. بۋنين 1870 جىلى تۋعان. دەمەك بۇل كەزدە جاسى ون سەگىزدە. سويتسە دە الداعى ءومىردىڭ قاندايلىق كۇردەلى, قايشىلىقتى بولاتىنى, الدىنان نەشە ءتۇرلى سىن توسىلاتىنى, ونىڭ بارىنە دە شىداس بەرۋ, ءسويتىپ بارىپ ماقساتقا, باقىتقا جەتۋ قاجەتتىگى جونىندە تەرەڭ-تەرەڭ ويعا شومادى بوزبالا بۋنين. كوكتەمگى نوسەر داۋىلدان قورىقپاۋعا, كەلەر كۇندەردىڭ قيىندىعىنان تورىقپاۋعا شاقىرادى, قارا بۇلتتىڭ ارتىنان جارقىراپ كۇن شىعارىنا سەندىرەدى جاس اقىن.

نە پۋگاي مەنيا گروزويۋ,

نە بويۋس يا ۆەشنيح بۋر:

پوسلە بۋري ناد زەملەيۋ

سۆەتيت رادوستنەي لازۋر;

كوپتەگەن جىل بويى بۇل ولەڭنىڭ تۇپيەسى ءدال انىقتالماي كەلگەن. اۋەلدە بەلگىسىز اۆتوردان دەلىنسە, 1933 جىلعى باسىلىمدا پۋشكيننەن دەپ, 1940 جىلعى باسىلىمدا لەرمونتوۆتان دەپ كورسەتىلگەن. پۋشكينگە قالاي تەلىنگەنى تۇسىنىكسىز, ال لەرمونتوۆتىڭ ىشكى الە­مىنە, ءسوز ساپتاۋىنا جاقىندىعى انىق. ءبۋنيننىڭ جاس كەزىندە «پودراجال بولشە ۆسەگو لەرمونتوۆۋ, ەگو ستيحي وبرازوۆىۆالي دۋشۋ» دەپ جازعانىن تالاي ادەبيەتتانۋشى كەلتىرگەن. ونىڭ 1953 جىلى لەرمونتوۆ جونىندە ايتقانى قايران قالدىرادى. پاريجگە ارنايى بار­عان گەورگي اداموۆيچكە «مەن ءومىر بويى ورىستىڭ ءبىرىنشى اقىنى پۋشكين دەپ كەلگەن ەدىم. ال قازىر مەن ءبىزدىڭ ءبىرىنشى اقىنىمىز لەرمونتوۆ ەكەنىن بىلەمىن» دەگەن­ ەكەن. ءدال وسىنداي ويىن ول كەيىنىرەك مارك الدانوۆقا دا ايتىپتى. ەكەۋىنىڭ دە ەستەلىگى جاريالانعان. ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان ولەڭ دە بۋنين ۇلى ۇستاز تۇتقان, ءومىرىنىڭ اقتىق تۇسىندا پۋشكيننەن دە جوعارى قويعان لەرمونتوۆتىڭ اسەرىمەن جازىلعان. اباي دا شىعارمادان لەرمونتوۆ رۋحىن تانىعاندىقتان جاقىن تۇتىپ, اۋدارعان دەپ شامالاۋ كەرەك.

بالكىم, اباي بۇل ولەڭدى لەرمونتوۆ ولەڭى دەپ اۋدارعان شىعار؟ ادەبيەت الەمىندە ونداي دا بولا بەرەدى. مىسالى, يا.پ.پولونسكيدىڭ «سەردتسە» دەگەن ءبىر ولەڭى ابايسىزدا م.يۋ.لەرمونتوۆتىڭ 1891 جىلعى تولىق شىعارمالار جيناعىنا ەنىپ كەتكەن ەكەن. ءسويتىپ, «جۇرەكتە كوپ قازىنا بار, ءبارى جاقسى» اتالعان ولەڭ ابايدىڭ 1909 جىلعى تۇڭعىش باسىلىمىنىڭ وزىندە «پەرەۋودتار» اتالعان 15-بولىكتە لەرمونتوۆتان اۋدارما دەپ كورسەتىلگەن. ءسوزدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعاندا كەيبىر وقىرمانعا تاڭسىق مالىمەت رەتىندە العاشقى كىتاپتا «قازاق اقىنى يبراھيم قۇنانباي ۇلىنىڭ ولەڭى» تاقىرىپتارعا ورايلاستىرىلىپ, «حالىق تۋرالى», «ولەڭ تۋرالى», ء«وزى تۋرالى» دەگەندەي «بولىكتەرگە» بولىنگەنىن ەسكە سالۋ ارتىق بولماس. مىسالى, «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى», «بىلەكتەي ارقاسىندا ورگەن بۇرىم» سياقتى ولەڭدەرى «سۇلۋ ۇرعاشى تۋرالى» بولىگىنە بىرىكتىرىلگەن.

اۋدارما بار, كىتاپ جوق...

سونىمەن, جىلدار بويى اباي اۋدار­عان ولەڭنىڭ تۇپنۇسقاسى پۋشكين كىتاپتارىنان دا, لەرمونتوۆ كىتاپ­تارى­نان دا تاپتىرماي قويادى. تاپتىرماي قوياتىنى – پۋشكيندە دە, لەرمونتوۆتا دا مۇنداي ولەڭ جوق. مۇنداي ولەڭ بۋنيندە بار. بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ بەرگەن ادەبيەتتانۋشى – ەسما­عامبەت ىسمايىلوۆ. اۋەزوۆتىڭ ءوزى «مەن سەنى قازاق ادەبيەتى عىلىمىنىڭ اينىماس, قاجىماس, جىلدار جۇرسە ارىماس جەگىندىسى – ەڭبەكتورىسى دەيمىن. سول ءۇشىن سۇيەمىن دە بەك باعالايمىن» دەپ قادىرلەگەن اتاقتى عالىمىمىز. 1945 جى­لعى مەرەيتويلىق باسىلىمنىڭ تۇسىنىك­تەمەسىندە «قورقىتپا مەنى داۋىلدان» ولەڭى ي.ا.ءبۋنيننىڭ «نە پۋگاي مەنيا گروزويۋ» اتتى جىرىنىڭ شى­عارماشىلىق ەركىندىكپەن جاسالعان ­اۋدارماسى دەپ كورسەتىلگەن. راس, بۇل ارادا ءبىر كىلتيپان بار. وعان كەزىندە «اباي ي بۋنين. يز تۆورچەسكيح سۆيازەي ابايا س سوۆرەمەننوي ەمۋ رۋسسكوي ليتەراتۋروي» دەگەن تاماشا ماقالا جازعان قايىم مۇحامەدحانوۆ الدىمەن نازار اۋدارعان. اباي ونى لەر­مونتوۆ ولەڭى دەپ اۋدارعان با, الدە بۋنين ولەڭى دەپ اۋدارعان با؟ بىلايشا قاراساڭىز, بۋنين ولەڭى دەپ اۋدارۋدىڭ ەش قيسىنى كەلمەيتىن سياقتى. اۋدارما جاسالعان جىلى (1893) ءبۋنيننىڭ العاشقى كىتابىنىڭ ءوزى ءالى شىقپاسا, اباي ولەڭنىڭ اۆتورىن قايدان بىلەدى؟ ونى قويىپ, ولەڭدى قايدان وقيدى؟

«ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ اباي ولە­ڭىن بۋنين ولەڭىمەن سالىستىرا كەلىپ, ءبۋنيننىڭ اباي ومىردەن وتكەننەن كەيىن ون ءبىر جىلدان سوڭ باسىلعان شىعارمالار جيناعىنا سىلتەمە جاسايدى. ونىڭ مۇ­نىسى دۇرىس پا؟ تىم قۇرىسا ابايدىڭ دۇنيە­دەن كەتۋىنەن ءۇش جىل بۇرىن جارىق كورگەن «ليستوپاد» جيناعىنا سۇيەن­سە قايتەر ەدى؟», دەپ جازادى قايىم مۇحامەدحانوۆ.

سودان عالىم ءارى قاراي ىزەرلەي تۇسەدى. ءبۋنيننىڭ 1887–1891 جىلدارداعى ولەڭدەرى­نىڭ باسى قوسىلعان كىتابى («ليستوپاد») 1891 جىلى باسىلعان ەكەن. ايتقانداي, ا.م.گوركي «ليستوپاد» شىققان بەتتە ۆ.يا.بريۋسوۆقا حات جازىپ, ءبۋنيندى «پەرۆىي پوەت ناشيح دنەي» دەپ اتايدى. اباي ولەڭدى سول جيناقتان اۋدارعان بولار؟ ۋاقىتى كەلىپ تۇر عوي. ۋاقىتى كەلىپ تۇرعانىمەن, ىڭعايى كەلىپ تۇرمايدى ەكەن. ءبۋنيننىڭ ول كىتابى ماسكەۋدە دە ەمەس, پەتەربۋرگتە دە ەمەس, ورەلدە باسىلىپتى. ورەلدە باسىلسا نەسى بار, كىتاپ ول كەزدە دە رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە, ياعني سەمەيگە دە جەتپەي مە دەرسىز؟ جوق, ءدال سەمەيگە جەتپەيدى ەكەن. بىرىنشىدەن, كىتاپتىڭ تارالىمى وتە شاعىن بولعان, قايىم مۇحامەدحانوۆ ءوز ماقالاسىندا ول جيناقپەن ماسكەۋدە ۆ.ي.لەنين اتىنداعى كىتاپحانادا ميكروفيلم ارقىلى عانا تانىسا العانىن جازادى. ەكىنشىدەن, ورەل قالاسىندا باسىلعان كىتاپتىڭ ول كەزدە سەمەيدەگى قوعامدىق كىتاپحاناعا جەتۋى مۇمكىن ەمەس ەكەن. اباي بارىپ جۇرگەن سەمەي كىتاپحاناسى رەسەيدىڭ گۋبەرنيالارىنان ادەبيەتتەر الدىرتىپ تۇرماعانى, كىتاپ قورى تەك ماسكەۋ مەن پەتەربۋرگ باسپالارىنان شىققان كىتاپتارمەن تولىققانى الدەقاشان دالەلدەنگەن. ال كىتاپحانا جازدىرتىپ الىپ وتىرعان گازەت-جۋرنالدار سانى بارشىلىق. 1897 جىلى كىتاپحانانىڭ قامقورشىلار قوعامى كەڭەسىنىڭ ەسەبىندە سەمەي كىتاپحاناسىنا كەلەتىن گازەتتەر مەن جۋرنالداردىڭ ءتىزىمى كورسەتىلەدى. ءتىزىم جىل­­دان-جىلعا ءوسىپ وتىرىپتى, مىسالى, كىتاپ­­­حانانىڭ نەگىزى قالانعان 1883 جىلى 45 ءتۇرلى باسىلىم السا, كەلەسى جىلى-اق ونىڭ سانى 54 اتاۋعا ارتقان. سولاردىڭ ىشىندە «نەدەليا» اپتالىعى دا بار. بۇل اپتالىقتىڭ «كنيجكي نەدەلي» اتتى قوسىم­شاسى بولىپتى. ءبۋنيننىڭ «نە پۋگاي مەنيا گروزويۋ» اتتى ولەڭى 1888 جىلى جەلتوقسان ايىندا ءدال سول «كنيجكي نەدەلي» قوسىمشاسىندا باسىلىپتى. دەمەك اباي بۋنين ولەڭىن بۋنين ولەڭى رەتىندە اۋدارعان جانە ءدال سول «كنيجكي نەدەلي» قوسىمشاسىنان اۋدارعان. ەندى ءبارى دە ورىن-ورنىنا تۇسكەن سياقتى.

مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ مۇنى ابايدىڭ سەمەي قوعامدىق كىتاپحا­نا­سىنداعى جەكە جيناقتار تۇرماق, مەرزىمدى ءباسپاسوزدى دە ءجىتى قاداعالاپ جۇرگەنىنە وقىرمان كوڭىلىن اۋدارۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز. بۇل فاكتى ابايدىڭ سول تۇستا ورىس ادەبيەتىندە جىلت ەتكەن جاڭالىققا دەيىن نازار سالعانىن, ءتىپتى اتى-ءجونى وقىرمان قاۋىمعا بەيمالىم اۆتورلاردىڭ جازعاندارىنا دەيىن قاراپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ابايدىڭ جاس قالامگەر يۆان ءبۋنيننىڭ شىعارماشىلىعىن ءبىلۋىنىڭ, ونىڭ وزگەشە ورنەگىن باعالاۋىنىڭ ءوزى اقىننىڭ نازىك تالعامىن تاعى تانىتا تۇسەدى.

قايىم مۇحامەدحانوۆ بۋنين ولەڭى ابايعا قولدان-قولعا كوشىرىلگەن كۇيى جەتكەن شىعار دەگەن بولجامعا دا جاۋاپ تاپقان. «ەگەر اڭگىمە پۋشكيننىڭ «ەسكەرتكىش», لەرمونتوۆتىڭ «اقىن ءولىمى», نەكراسوۆتىڭ «اقىن مەن ازامات» سياقتى ولەڭدەرى جونىندە بولسا, مۇنى تۇسىنەر دە ەدىك. بىراق اڭگىمە ءالى ءتىپتى كەڭىنەن تانىلا قويماعان اقىننىڭ باستاپقى بەلەستەگى ولەڭى جونىندە بولىپ تۇر عوي», دەيدى زەرتتەۋشى.

بۋنين ولەڭىنىڭ لەرمونتوۆ پوەزيا­سىنىڭ اسەرىمەن جازىلعانى تالاس تۋدىرمايدى. تارجىمەشى تاڭداۋىنىڭ وسى جىرعا ءتۇسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى دە لەرمون­توۆ پەن بۋنين اراسىنداعى سارىنداستىق ساباقتاستىعىندا دەۋدىڭ ءجونى بار. اباي بۋنين جىرىنان دا جانىنا جاقىندىق, ويىنا ورتاقتىق تاپقان.

ولەڭنىڭ باستى يدەياسى – ادام عۇمى­رىن نوسەر داۋىلى مەن جارقىراعان كۇنى اس­تاسىپ, الماسىپ جاتاتىن تابيعات قۇبى­لىستارىمەن سالعاستىرۋ, تىرشىلىكتە كۇيى­نىش پەن ءسۇيىنىشتىڭ, قايعى مەن قۋانىش­تىڭ قوسا قابات جۇرەتىنىن ايتا وتىرىپ, ءومىردىڭ ءمانى وزگەرىستە, قوزعالىستا, جاڭارۋدا, جاڭعىرۋدا, توقىراۋدىڭ ءتۇبى توقتاۋ دەگەن ويدى جەتكىزۋ.

اباي تۇپنۇسقانىڭ ءستيلىن ءدال ساقتا­عان, وبرازداردى كوركەم كۇيدە كەلتىرگەن. كەي جولداردى قۋالاتىپ بەرسەك تە بۇعان كوز جەتكىزەمىز: نە پۋگاي مەنيا گروزويۋ: (قورقىتپا مەنى داۋىلدان,)/ ۆەسەل گرو­حوت ۆەشنيح بۋر! (دۇرىلدەپ تۇرسا تاۋ مەن ساي). / پوسلە بۋري ناد زەملەيۋ (شاتىر­لاپ تۇرعان جاۋىننان) /سۆەتيت رادوستنەي لازۋر, (جارقىلداپ تۇرسا تۇسكەن جاي).

اۋدارمانىڭ رۋح دالدىگىن ە.ادىلعا­زىنوۆ پەن ا.جىلقىباەۆا جاساعان جولما-جول كەرى تارجىمەسىن وقىساق تا, («نە پۋگاي مەنيا تەم, / چتو گورى ي ۋششەليا گروحوچۋت وت ۋراگانا, / ي ۆ پروليۆنوم ليۆنە / سۆەركايۋت پادايۋششيە مولني. / ياركيم گولۋبىم شەلكوم, / زنايۋ, سكورو زاسيايۋت نەبەسا. / دۋشيستىە پودسنەجنيكي / ۋكرويۋت زەمليۋ سۆويم رازنوتسۆەتەم. / نە پۋگايۋت مەنيا سنەگ ي لەد, / پۋگاەت مەنيا درۋگوە. / بەزدۋمنو, بەز درۋجبى, بەز سچاستيا / پروشلا ۆسيا جيزن ۆ سۋەتە. / ۆ توم پەچال مويا. / گورەستنو سموتريۋ نا ۆاس, / سلوۆنو چۋجوي ي پريشلىي, / كاك ودينوكي ستراننيك نا چۋجبينە») كورە الامىز, ءتولتۋما مەن تەلتۋمانى قاتار قويىپ تۇرىپ, سالىستىرساق تا سەزىنەمىز.

كەمەڭگەرلىك پەن كورىپكەلدىك

ءبىز ەندى اباي دانىشپاندىعىن انىق تانىتاتىن قاسيەتكە – اۋدارماشى رەتسەپتسياسىنا جاقىنداپ كەلە جاتىرمىز. اۋدارىلعان ءماتىن ءوزىنىڭ تۇپكىلىكتى ءارى تولىق ماعىناسىنا تەك رەتسەپتسيا جاعدايىندا, ياعني ناقتىلى اۋديتوريانىڭ قابىلداۋىنا, ءتۇسىنۋى مەن تۇيسىنۋىنە قول جەتكەندە عانا يە بولادى.­ مۇنداي رەتسەپتسيا بوگدە مادەنيەتتىڭ ءونى­مىن ونى قابىلداۋشى مادەنيەت قايتادان پايىمداعاندا ءتىپتى كۇشەيە تۇسپەكشى. اباي وسىعان قول جەتكىزگەن.

بۋنين جىرىندا الداعى ءومىر وسىلاي وتەر مە ەكەن دەپ الاعىزۋ باسىم. ون سەگىز جاسار جىگىت (ولەڭ 1888 جىلى جازىلعانىن ايتتىق) ەندى ون توعىز جىلدان كەيىن رەسەيدە رەۆوليۋتسيا بولاتىنىن, بەرىلە سۇيگەن وتانى اق-قىزىلعا ءبولىنىپ, قاق جارىلاتىنىن, ءوزى ەلدەن الاستاتىلاتىنىن, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەميگراتسيادا ءجۇرىپ, سۇيەگى جات جەردە قالاتىنىن بىلمەسە دە, جۇرەگىنىڭ ىشكى تىلسىم تۇيسىگىمەن الدەبىر قاتەردى سەزىنگەن سياقتى. كەيىن سولاي بولدى دا. «ۇيدەن جالىقسا بۋنين ىلعي دا كەلىسىم الاڭىنا تارتۋشى ەدى دەيدى زامانداستارى. ونىڭ ءومىرى وسى ەكى ارالىقتا ياكي پاريجدەن گراسس ايماعىنداعى اتاقتى «بەلۆەدەر» ۆيللاسىنا, كەرىسىنشە, گراسستان پاريجگە قاتىناۋمەن (كەلىسىم الاڭىنا) ءوتتى. ەسىل ءومىرى. 1920 جىلى پاريجدەگى جاك وففەنباح كوشەسىنەن شاعىنداۋ ءۇي ساتىپ الادى. بىراق ونى ءۇي دەپ قابىلداعان جوق. ونىڭ ءۇيى بۇكىل رەسەي بولاتىن» (ەسەنعالي راۋشانوۆ).

سوندىقتان قايعى قات-قابات,

قاراپ تۇرمىن سەندەرگە.

اتاسى باسقا, ءوزى جات,

جالعىز جانشا جات جەردە.

ون سەگىز جاسار بۋنينگە وسىلاي دەگىزگەن سوڭ, ابايعا نە ايتارسىز! ابايدىڭ ايتقانى كەلدى. بۋنين قاسىرەتى ەسەنعالي تىلىمەن ­بىلاي ورىلگەن:

قۇستىڭ ۇياسى بار,

جىرتقىشتىڭ ۇڭگىرى بار,

مەنىڭ نەم بار, نە تاپتىم ەلدەن شىعىپ,

ولەكسەنىڭ كەبى بۇل ولگەن ءشىرىپ.

كۇندە ورالام جالعا العان پاتەرىمە,

كورگە كىرگەن سەكىلدى كوردەن شىعىپ.

قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ماقالا­سىنداعى «اباي پرەدۆوسحيتيل ەتو ۆ سۆوەم پەرەۆودە» دەگەن سويلەمگە ءتىپتى ايىزىڭ قانادى. «جالعىز جانشا جات جەردە»!.. ورىس­شاسىن دالمە-ءدال كەلتىرسەك: «كاك ودي­­نوكي ستراننيك نا چۋجبينە»... كە­مەڭ­­گەرلىكپەن كومكەرىلگەن كورىپكەلدىك پە, بۇل نە سوندا؟ ابايدا جۇمباق جەتكى­لىكتى.

ءبۋنيننىڭ جايى سولاي بولعاندا ابايدىڭ ءجونى باسقا. قازاق اقىنى بۇل ولەڭدى 43 جاسقا كەلگەندە اۋدارىپ وتىر. 1886 جىلدىڭ وزىندە, ياعني جاسى قىرىق بىرگە جاڭا جەتكەندە «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان» دەپ جازاتىن اباي قىرىقتىڭ ۇشەۋىندە, ارينە, قاي-قايداعى قايعىنىڭ ءبارىن ويلاعان. سودان دا بۋنين:

نو ستراشيت مەنيا نەناستە:        

گوركو دۋمات, چتو پرويدەت,       

جيزن بەز گوريا ي بەز سچاستيا,

ۆ سۋەتە دنەۆنىح زابوت,                  

– دەپ كەلەشەگىن ۋايىمداسا, اباي:

قورقىتپايدى قار مەن مۇز,

وزگە نارسە قورقىتتى.

ويسىز, دوسسىز, باقىتسىز,

جىبىرلاقپەن ءومىر ءوتتى,

– دەپ تىرشىلىك تۋرالى تولعامىن تۇيەدى. بۋنين بولاشاق تۋرالى ايتسا, اباي بولعان شاق تۋرالى ايتادى. بۋنين كەلەر شاقپەن سويلەسە, اباي وتكەن شاقپەن سويلەيدى. بۋنين ۋايىمدايدى, اباي پايىمدايدى. ابايدىڭ «قورلىقپەن وتكەن قۋ ءومىر», «مەنىڭ دە كۇنىم كۇن ەمەس», «مولاسىنداي باقسىنىڭ / جالعىز قال­دىم – تاپ شىنىم» دەگەندەرى بۋنيننەن جا­سالعان اۋدارماداعى جالعىزدىقتىڭ ءدال ءوزى ەدى. اقىن اۋدارمانى ءوزىنىڭ كوڭىل كۇيىن جەت­­كىزۋگە پايدالانادى, بارا-بارا ءتول تۋىندىسىنداي ەتىپ جىبەرەدى دەگەنىمىزگە تاعى ءبىر دالەل وسى. بۇل ارادا ابايدىڭ وقىرمانى­مەن سونشالىقتى سانالى تۇردە ساناساتىنى ءتىپتى ءتانتى ەتەدى. ماسەلە مىنادا: ءبىزدىڭ ءدىنىمىز بولاشاقتى بولجاۋدى قۇپتامايدى, ونى قۇداي ىسىنە ارالاسۋداي كورەدى, باقسى-بال­گەردى بەيىتتەن بولەك كومەتىنى تاعى بار. پاي­عام­باردىڭ حاديسىندەگى «... جانە بىرەۋ ءبىر باقسىعا بال اشقىزىپ, سونىڭ ايتقانىنا نانسا, انىق كاپىر بولدى» دەگەن ءسوزدى دە ۇمىتپايدى اباي.

1970 جىلى «بۋنينمەن جولىققاندا» اتتى ماقالاسىن جازعاندا, «موسكۆا» جۋرنالىندا «ارسەنەۆتىڭ ءومىرى» رومانى جاريا­لانعان تۇستا وتىزدان جاڭا اسقان جاس جازۋشى, ونىڭ ۇستىنە قانشا دەگەنمەن ادەبي پەريفەريا سانالاتىن الماتىدا تۇراتىن ءابىش كەكىلباەۆ ءبۋنيننىڭ قازان توڭكەرىسى تۋرالى «قارعىس اتقان كۇندەر» دەگەن كىتاپ جازعانىن بىلە دە قويماعان شىعار, بالكىم. اي, بىراق ءابىشتىڭ بىلمەيتىنى بولۋشى ما ەدى؟! ال ۇزىنقۇلاقتان بىلە تۇرا (ول كەزدە ينتەلليگەنتسيا اراسىندا «سۆوبودا» راديوسىن تۇندەلەتىپ تىڭداۋ, كىتاپتىڭ قارا بازارىندا ديسسيدەنتتىك ادەبيەتتى رەپرينتتىك ادىسپەن تاراتىپ وقۋ كادىمگىدەي قالىپتى جايعا اينالعان): «بۋنين ءوزى وسكەن ورتاداعى, ءوز تۇسىنداعى الەۋمەتتىك ومىردەگى ءوزى تانىعان قۇبىلىستاردان ەشقاشان ز ۇلىمدىقتىڭ ءسوزىن سويلەگەن جەرى جوق, ءاردايىم ىزگىلىكتىڭ ءسوزىن سوي­لەدى. ىزگىلىكتى سۋرەتكەرگە ءتان باتىرلىق, تالاپتىلىقپەن قورعادى» دەپ جازسا, ءسوز جوق, باتىلدىعى. سول تۇستا ءسوز ۇعاتىن جۇرت جاس ءابىشتىڭ: ء«بۋنيننىڭ رەۆوليۋتسيا تۇسىنداعى ارەكەتتەرى وسىنداي رۋحاني تراگەديا ەدى... ونىڭ بۇل تراگەدياسىن ءوز ەلى, ءوز حالقى تانىدى, بىراق تابالاعان جوق. ويتكەنى ءبۋنيننىڭ حالقى الدىنداعى ادال ەتكەن ەڭبەگى الگىندەي اياق الدىرۋلارىنان الدەقايدا ۇلى, الدەقايدا اياۋلى» دەگەن ءسوزىنىڭ استارىن دا ءدال ۇققان بولاتىن. ءدال ۇعاتىن سەبەبى – ول كەڭەستىك بيلىكتى جاقتاي قويماعانى, ماقتاي قويماعانى ءۇشىن عانا, قازاعىنىڭ, تۋعان حالقىنىڭ قامىن ويلاپ, ءسوز ايتقانى ءۇشىن عانا اتىلىپ, اسىلىپ كەتكەن الاش ارىستارىنىڭ كىتاپتارى جارىق كورمەك تۇرماق, ولاردىڭ اتتارىن دا اتاۋعا تىيىم سالىنعان كەز ەدى. ءابىش ءسوزىن پاي­دالانىپ ايتساق, قازاقتىڭ ءوزىنىڭ اسىل ۇل­دارىن تانىماي تۇرىپ تابالاپ جاتقان جىلدارى بولاتىن. ال سول تۇستا ماسكەۋ رەسەيدى ەندى جەلكەمنىڭ شۇقىرى كورسىن دەپ كەتكەن ءشالياپيننىڭ مۇردەسىن وتانىنا الىپ كەلىپ, ورىس حالقىنا العاشقى نوبەل سىيلىعىن الىپ بەرگەن ءبۋنيننىڭ كىتاپتارىن جاريالاپ جاتقان ەدى. كەكىلباەۆ ماقالاسى تالانت­تى جاقتاۋدىڭ, اقتاۋدىڭ, ساقتاۋدىڭ, باپ­تاۋ­دىڭ قاندايلىق قاجەتتىگىن تاماشا ­تانىتادى.

ولەڭنىڭ سوڭىن ءوزىنىڭ كوڭىل كۇيىنە كەلتىرىپ, تورىعۋ سارىنىنا سالىپ بارىپ بىتىرگەنىمەن, اباي بۋنين جىرىنداعى ءوپتيميزمدى دە ساقتاي العان.

پوسلە بۋري, مولودەيا,

ۆ بلەسكە نوۆوي كراسوتى,

اروماتنەي ي پىشنەە

راسپۋسكايۋتسيا تسۆەتى!

اۋدارماسى:

كوك تورعىنداي اسپان-كوك,

بىلەمىن, جايناپ اشىلار.

ءيىسى اڭقىعان بايشەشەك

تۇرلەنىپ جەردى جاسىرار.

بۇل شۋماق وتىز جەتىنشى قارا سوز­دەگى «جاماندىقتى كىم كورمەيدى؟ ءۇمىتىن ۇزبەك – قاي­راتسىزدىق. دۇنيەدە ەشنارسەدە بايان جوق ەكەنى راس, جاماندىق تا قايدان بايانداپ قا­لا­دى دەيسىڭ؟ قارى قالىڭ, قاتتى قىستىڭ ارتىنان كوگى مول جاقسى جاز كەلمەۋشى مە ەدى؟» دەگەن ويمەن ابدەن-اق ورايلاسىپ تۇر عوي.

قاقاعان قاڭتاردان كەيىن, مىنە, شىجى­عان شىلدە شىعىپ جاتقان جوق پا!

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى