سۋرەتتە: اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ 75 جاسقا تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق فولكلورتانۋشىلار كونگرەسىندە (استانا, ەۇۋ, 2015 جىل)
ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ تەرەڭ تامىرلى رۋحاني جانە مادەني بايلانىسى, ادەبي جانە عىلىمي ساباقتاستىعى بۇگىندەرى بيىك دەڭگەيدە ساپالانىپ كەلەدى. وسىناۋ تاريحي ءداستۇردىڭ ءجون-جوباسىن زامانعا ساي دامىتۋدا ۇستازدىق جولىن ارناپ, قاجىرلى ەڭبەگىن اياماعان تۇركيا عالىمدارى ىشىندە اكادەميك فيكرەت تۇركمەننىڭ ورنى بولەك.
توتاليتارلىق جۇيە ىدىراپ, بۇرىنعى كسرو قۇرامىنداعى تۇركى حالىقتارى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن حح عاسىردىڭ 90-جىلدارى پروفەسسور فيكرەت تۇركمەن اسا ماڭىزدى كەلەلى ىستەردىڭ بەل ورتاسىنان تابىلىپ, تالاي ماڭىزدى ەلارالىق جوبالاردىڭ ۇيىتقىسى بولدى. قاستەرلى تۇركى الەمىنىڭ تاريح تولقىنىندا تالاي قاتەرلى سىنىقتار سوققىسىنان اجىراۋعا اينالعان رۋحانيات ءتىنىن قايتا شەگەندەۋ مەن دانەكەرلەۋ مىندەتىن ەلەۋلى تۇلعالار قاتارىندا موينىنا الدى. جاۋاپكەرشىلىگى مول ەلدىك-تۋىستىق جۇمىستارعا قاجىر-قايراتىن سارقا جۇمسادى.
قاسيەتتى تۇركيا توپىراعىنا العاش يمەنە قادام باسقان دارىندى جاس بۋىندى تۇركى وركەنيەتى رۋحىندا تاربيەلەپ, ولاردى جاڭاشىل ءبىلىم مەن بىلىك پاراساتىنا باۋلىدى. شىنايى ۇستازدىق كەڭەسىن بەرىپ, عىلىمي ىزدەنىستەرىن شىڭدايتىن ورەلى تالاپ قويا ءبىلدى. قازاقستان, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاتارستان, باشقۇرتستان ەلدەرىنەن ءبىلىم ىزدەپ بارعان ماگيسترانت, دوكتورانتتاردىڭ ديسسەرتاتسيالارىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ۇستاز ءتالىمىن العان شاكىرتتەرى دە بيىككە ۇمتىلدى. ەر نامىسى – ەل نامىسى, ەر مۇراتى – ەل مۇراتى ەكەنىن جەتە ۇعىندى. پروفەسسور فيكرەت تۇركمەننەن ءتالىم العان جاستاردىڭ ءبىرازى بۇگىندە تۋعان ەلىندە جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتىك, عىلىمي-اعارتۋشىلىق قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ جۇرگەنىن ماقتانىشپەن ايتامىز.
ۇستازدىق جولىن 1968 جىلى تۇركيانىڭ ەرزۋرۋم قالاسىنداعى اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇرىك ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ حالىق ادەبيەتى اسسيستەنتتىگىنەن باستاعان فيكرەت تۇركمەن عىلىمي-ادىستەمەلىك شىڭدالۋ, عالىمدىق كەمەلدەنۋ بەل-بەلەستەرىن ماڭداي تەرمەن وتكىزدى. 1969 جىلى ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىنا ءتۇسىپ, 1972 جىلى پروفەسسور مەحمەت كاپلاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن «اشىق گاريپ اڭگىمەلەرىن سالىستىرمالى زەرتتەۋ» اتتى PhD ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. 1974–1976 جىلدارى فرانتسيانىڭ استاناسى پاريجدە ەسىمى الەمگە ايگىلى فولكلوريست عالىم پەرەتاۆ نايلي بوراتاۆپەن بىرگە سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىندە فولكلورلىق ادىستەمە جانە حالىق ادەبيەتىنەن تاعىلىمى مول دارىستەر وتكىزدى. سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيالاردا جاڭاشىل باعىتتاعى اسا وزەكتى تاقىرىپتاردا بايانداما جاساپ, عىلىمي-ادىستەمەلىك وي-پىكىر, تۇجىرىمدارىمەن بەدەلدى عىلىمي ورتا نازارىن اۋدارتتى.
تۇركياعا ورالعاننان كەيىن 1976–1978 جىلدارى ارالىعىندا اتاتۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەڭبەك ەتەدى. 1978 جىلى قىزمەت بابىمەن ەگە ۋنيۆەرسيتەتىندە جاڭادان اشىلعان الەۋمەتتىك عىلىمدار فاكۋلتەتىنە (قازىر ادەبيەت فاكۋلتەتى) اۋىسادى. 1980 جىلى «زۋحرا مەن تاحير» اتتى زەرتتەۋى ءۇشىن دوتسەنت عىلىمي اتاعىن السا, 1986 جىلى «ناسرەددين قوجا ازىلدەرى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى ءۇشىن پروفەسسور اتاعىنا يە بولدى.
1992 جىلى يزمير قالاسىندا ىرگەتاسى قالانعان ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇركى الەمىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋعا قاجىر-قايرات جۇمساپ, وسى مەكەمەنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ديرەكتور قىزمەتىن اتقاردى. پروفەسسور فيكرەت تۇركمەن باستاماسىمەن 1986 جىلى ەگە ۋنيۆەرسيتەتىندە «تۇرىك ءتىلىن ۇيرەنۋ ورتالىعى» قۇرىلىپ, كەيىن ول تۇركى الەمىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىنا ەندى. بۇگىنگە دەيىن بۇل ورتالىقتا 112 ەلدەن كەلگەن 10 مىڭعا جۋىق شەتەلدىك ستۋدەنت تۇرىك ءتىلىن ۇيرەنىپ شىقتى. تىنىمسىز ىزدەنىستەگى عالىم ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇركى الەمىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا «تۇركى الەمىنە شولۋلار» جۋرنالىن شىعاردى. باسىلىمدى زياتكەرلىك ورەدەگى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەردى.
تۇرىك ەپوستارى مەن حالىق ەرتەگىلەرىن جۇيەلى زەرتتەپ جۇرگەن كورنەكتى پروفەسسور ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا بويىنشا جاڭا مازمۇنداعى وقۋ باعدارلامالارىن اشىپ, ماڭىزدى تاقىرىپتارعا جاس تالاپتاردى, بولاشاق عالىمداردى تارتا ءبىلدى. 2012 جىلى ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنەن زەينەتكەرلىككە شىققان فيكرەت تۇركمەن 44 جىل مۇعدارىندا تۇركىتانۋ عىلىمىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ەلەۋلى ماراپاتتارعا يە بولدى.
فيكرەت تۇركمەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن عىلىمي قاۋىمعا 300-دەن استام عىلىمي ماقالا, 26 كىتاپ ۇسىنىپتى. بەدەلدى ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمداردا ءبىرشاما ماقالالارى جاريالانعان. ءبىرتۋار ۇستاز, بىلىكتى مامان, زەردەلى عالىم تۋرالى ءۇش كىتاپ جازىلىپ, ۇلتتىق فولكلور جۋرنالىنىڭ ارنايى سانى شىعارىلدى. مۇندا ۇستاز شاپاعاتىنا بولەنگەن, قامقورلىعىن كورىپ, ءتالىمىن العان شاكىرتتەرىنىڭ, ارىپتەستەرى مەن مۇراتتاس جانداردىڭ اقجارما تىلەكتەرى, يگى لەبىزدەرىنەن فيكرەت تۇركمەننىڭ پاراسات الەمى, ادامي قاسيەتى, عالىمدىق بيىگى, ازاماتتىق تۇلعاسى جارقىراي كورىنەدى.
تىنىمسىز ەڭبەگىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن عالىمنىڭ فولكلوريستيكاداعى ىرگەلى ەڭبەگى قازاق حالقىنىڭ سانعاسىرلىق ادەبي مۇراسىن تۇركى الەمىنە ەتەنە تانىستىرۋ, وزىق ۇلگىلەرىن جاريالاۋ, جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ ىستەرىمەن دە ۇشتاسىپ جاتىر. 1997 جىلى تۇركيا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن پروفەسسور فيكرەت تۇركمەننىڭ جەتەكشىلىك ەتكەن «تۇركى الەمىنىڭ ەپوستارىن انىقتاۋ, تۇرىك تىلىنە اۋدارۋ جانە تۇركيادا باسىپ شىعارۋ جوباسى» قولعا الىنىپ, ول 2008 جىلى ساتىمەن اياقتالدى. اسا اۋقىمدى جوبا اياسىندا قازاق حالقىنىڭ داستاندارى 11 توم بولىپ جارىق كوردى. ءبىرىنشى تومدا «كوروعلى» جىرى – 28 نۇسقا, ەكىنشى تومدا «قۇبىقۇل» جىرى – 5 نۇسقا, «دوتان باتىر» جىرى – 6 نۇسقا, «قۇلامەرگەن» جىرى – 10 نۇسقا, «قارابەك باتىر» جىرى – 2 نۇسقا قامتىلدى. ءۇشىنشى تومدا «باراق باتىر» جانە «اقبوپە-ساۋىتبەك» داستاندارى جاريالاندى. ءتورتىنشى توم «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنا» ارنالىپ, كىتاپ «اڭشىباي باتىر جانە ونىڭ ۇرپاقتارى», «قارادوڭ باتىر جانە ونىڭ ۇرپاقتارى», «جەكە باتىرلار جايىنداعى جىرلار» دەپ اتالاتىن ءۇش بولىمنەن قۇرالدى. بەسىنشى تومدا «شورا باتىر» جىرى جاريالانسا, التىنشى تومدا «مىرقى باتىر», «نۇرعايشا», «اقبيكەش-قارابالا» جىرلارى باسىلدى. جەتىنشى تومدا «الاڭقاي باتىر», «ماناس ۇلى تۇياقباي باتىر», «ولجاباي جانە قىرىق باتىر», «بوزامان باتىر» داستاندارى بەرىلدى. سەگىزىنشى تومدا «الپامىس باتىر», «قامبار باتىر» جىرلارى, توعىزىنشى تومدا «دۇرلىگۋ», «قاراشاش قىز», «ماقپال-سەگىز» داستاندارى, ونىنشى تومدا «اقبوبەك», «اقبوپە», «اۋەز باتىر», «بازار باتىر», «ەر بەكزات», «ەر توقىمبەت», «ەرمەك باتىر», «وتەگەن باتىر», «ساۋرىق باتىر», «سۇرانشى باتىر» جىرلارى توپتاستىرىلدى. ون ءبىرىنشى تومدى «قوبىلاندى باتىر» جىرى تۇيىندەدى.
قازاق ەلىمەن عىلىمي-شىعارماشىلىق بايلانىسىن ۇزبەگەن فيكرەت تۇركمەن ءار جىلدارى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم الۋشىلارىنا «تۇركى فولكلورى مەن ادەبيەتى», ء«سوز ونەرى جانە تاريح», «ادەبي بايلانىستىڭ عىلىمي پاراديگمالارى», «عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ» تاقىرىپتارىنان ءدارىس وقىدى. عىلىمي تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىن ەسەلەۋ, ادىستەمەلىك نەگىزدەردى مەڭگەرۋ شارتتارىنا قاجەتتى كەلەلى ويلارىن ورتاعا سالدى. ۋنيۆەرسيتەت دوكتورانتتارىنا شەتەلدىك عىلىمي كەڭەسشى بولىپ, قازاقستاننىڭ بىلىكتى كاسىبي ماماندارىن قالىپتاستىرۋعا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى.
فيكرەت تۇركمەننىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن قازاق ادەبيەتى مەن فولكلورىنا قاتىستى «قازاق جىراۋلىق ونەرى», «قازاق باتىرلىق داستاندارىنىڭ تيپولوگياسى», «جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ادەبي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى», «قازاقستاننىڭ جامبىل وبلىسى اڭىزدارى», «قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن ميفولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ اناليتيكالىق بيبليوگرافياسى» سىندى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. ءمان-ماعىناسى زور عىلىمي ەڭبەگى, ۇستازدىق قىزمەتى ەسكەرىلىپ, ول 2011 جىلى «تۇركيا-قازاقستان دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ مەدالىمەن» ماراپاتتالدى. بىزدىڭشە, تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ اتى مەن زاتى بار وسى عالىمى قازاقستاننىڭ «دوستىق» وردەنىنە تولىق لايىقتى.
فيكرەت تۇركمەننىڭ قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەتى مەن سۇيىسپەنشىلىگى الابوتەن. توم-توم زەرتتەۋلەرى مەن عىلىمي جيناقتارىنان بولەك, ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنە تاعىلىمدامادان وتۋگە بارعان ەل جاستارىن باۋىرىنا باسىپ, ۇستازدىق قامقورلىعى مەن اكەلىك مەيىرىمىنە بولەگەنى اڭىز بولىپ ايتىلادى. كىتاپحاناسىمەن تانىستىرىپ, اسا قۇندى ادەبي جادىگەرلەرمەن سۋسىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جانى جايساڭ ۇستازعا قازاق شاكىرتتەرىنىڭ ايتار العىسى شەكسىز.
عالىمنىڭ سانعاسىرلىق رۋحاني مۇرامىزدى اۋدارۋ, جاريالاۋ, جۇيەلى زەرتتەۋ باعىتىنداعى جۇمىسى بۇگىن دە جالعاسىپ جاتىر. پەرزەنتتەرىنە ەدىل, ورحۋن دەگەن ات قويعان عالىم سانالى عۇمىرىن تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە, ءبىلىمدى شاكىرتتەرىنىڭ جان-جاقتى جەتىلۋىنە ارناپ كەلەدى.
تاريحي تامىرىمىزدى ماقتان تۇتىپ, تۇركى الەمىنىڭ جاسامپازدىعىنا العاۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن قادىرلى پروفەسسور فيكرەت تۇركمەن تاياۋدا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقتى. اتاجۇرتتاعى ورتا جانە جاس بۋىن عالىمدار اتىنان ءتاڭىرى ايتۋلى فولكلورتانۋشىعا, عىلىم ابىزىنا ۇزاق عۇمىر بۇيىرتسىن دەي وتىرىپ, جاھانداعى تۇركى باۋىرلارىنىڭ رۋحاني جەڭىسىنە كۋا بولا بەرۋىن تىلەيمىز.
قۋانىشبەك كەنجالين,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ دوتسەنتى, تۇركىتانۋشى
