– قازاق وركەنيەتى جانە تاريحى عىلىمي ينستيتۋتى بىرقاتار زەرتتەۋلەردىڭ باستاۋىنا اينالدى. سونداي-اق ول حالقىمىزدىڭ كونە, ورتا, جاڭا زامانداعى دامۋ ۇردىستەرىنە قاتىستى ەڭبەكتەرگە نەگىز بولدى. ينستيتۋتتا قازاق وركەنيەتىن تانۋدا قازىر قانداي جۇمىس جۇزەگە اسىپ جاتىر؟
– وركەنيەت تەورياسىن جازعان بريتاندىق تاريحشى, فيلوسوف ارنولد توينبي: «وركەنيەت ول – ءار ادامنىڭ ءوز ۇلتى تۋرالى بىلۋگە ءتيىستى مالىمەتى», دەپ ايتقان ەكەن. ال وركەنيەتتى ەل بولۋ ءۇشىن ونىڭ مەملەكەتتىلىگى, تاريحى, جەرى, مادەنيەتى, قالالارى, جازۋى, ارحيتەكتۋراسى, مەديتسيناسى, قالىپتاسقان ءداستۇرى بولۋى شارت. ەرتە عاسىردان بەرى قازاق حالقىنىڭ كوشپەلىلىك, قالالىق, ەگىنشىلىك, اسكەري, دالا وركەنيەتى كوپتەگەن ەلگە ۇلگى بولىپ كەلەدى. شىن مانىندە, قازاق وركەنيەتى – ساق, عۇن, تۇرىك وركەنيەتتەرىنىڭ مۇراگەرى. مىسالى, ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ IV–V عاسىرلارىندا ەۋرازيا الەمىندە – عۇندار, ەۋروپادا – ريم يمپەرياسى وركەنيەت جايدى. ريم يمپەرياسى قۇلدىققا نەگىزدەلگەن قوعام ەدى. ەۋروپاعا ات باسىن بۇرعان عۇندار بەيبىت قارىم-قاتىناستى نىعايتۋدى كوزدەدى. تاريحتا سوعىسقۇمار ەتىپ كورسەتىلگەنىمەن, عۇندار نەگىزىنەن ونداي بولعان ەمەس. عۇندارمەن بىرگە ەۋروپاعا رىتسارلىق ونەر كەلدى. ءسويتىپ, عۇندار ريمدىكتەرمەن 50 جىل بويى تاتۋ-ءتاتتى تۇرۋعا كەلىسىمشارت جاساستى. سول كەزدە عۇندار ريم يمپەرياسىنا سىي رەتىندە 4 قالا سالىپ بەردى. ءبىراز ۋاقىت قازىرگى ماجارستاندا تۇراقتادى. الايدا بۇل كەلىسىمشارتتى الدىمەن ريم بۇزدى. سوعىس باستالدى. اتتيلا قولباسشىلىق ەتكەن عۇن ارمياسى جەڭىسكە جەتىپ, ريمنەن بودان ەلدەردى بوساتتى. كەيبىر دەرەكتەردە اتتيلاعا ريمگە يمپەراتور بولۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالعانى ايتىلادى. بىراق اتتيلا 53 جاسىندا ومىردەن وتكەن. 2000 جىلداردىڭ باسىندا فرانتسيا مادەنيەت مينيسترلىگى مۋزەي سالۋ تۋرالى بايقاۋ جاريالاعاندا شامپان پروۆينتسياسىنداعى لا شەپ قالاسى اتتيلا مۋزەيىن ۇسىنىپ, جەڭىپ شىعادى. ارتىنان اتتيلاعا ەسكەرتكىش قويىلدى. سول قالادا اتتيلانىڭ اسسوتسياتسياسى بار ەكەن. اتتيلا لا شەپتە توقتاپ, ريم اسكەرىمەن شايقاسقا دايىندالۋ ءۇشىن ديامەترى ءبىر جارىم شاقىرىم قورعان جاساتقان. قازىر بۇل جەردى يۋنەسكو قورعاۋىنا العان. اتتيلا اسسوتسياتسياسىنا مۇشە بولىپ, ءوز تاراپىمىزدان ازىن-اۋلاق بولسا دا مۋزەيگە دەمەۋشىلىك جاسادىق. اتتيلا مۋزەيىنە ۇلتتىق بانكتىڭ اتتيلاعا ارناپ شىعارعان مەدالىن, «التىن ادام» سەمسەرىنىڭ كوشىرمەسىن, شوقپار جانە كيىز ءۇي سەكىلدى بىرقاتار قۇندى جادىگەرلەردى سىيعا تارتتىق. بۇل دەرەكتەردى نەگىزگە الىپ وتىرعان سەبەبىم, قازاق وركەنيەتىندە وزىندىك ورنى بار اتتيلاداي (ەدىل باتىر) تۇلعالاردى زەرتتەۋ – بۇگىنگى عىلىمنىڭ الدىنداعى كەلەلى مىندەت. وسى رەتتە الەمدى مويىنداتقان اتتيلانى ەۋروپا قۇرمەتتەپ جاتقاندا بىزگە دە ەسكەرتكىش قويىپ, دارىپتەيتىن كەز كەلگەن سياقتى.
– ەڭبەكتەرىڭىزدە اتاپ وتكەندەي, كوشپەلىلىك, قالالىق, وزەندىك, اسكەري, ەگىنشىلىك وركەنيەتىن زەرتتەۋ ءىسى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. وسىعان قاتىستى قانداي ەلدەردىڭ مۇراعاتتارىنان ماتەريالدار جيناقتالدى؟
– كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ مىقتىلىعى سوندا, ولاردىڭ ۇرپاقتارى ەۋروپادا شامامەن XVII عاسىرعا دەيىن قىپشاق تىلىندە سويلەسكەن. ولار قۋمان, ياعني قىپشاقتار دەپ اتالعان. پورتۋگاليانىڭ استاناسى ليسسابونعا بارعانىمدا گەوگرافيالىق قوعامنىڭ مۇراعاتىنداعى ەجەلگى قازاقستان تەرريتورياسى بەلگىلەنگەن كونە كارتالاردى كوردىم. سوندا ءبىزدىڭ حالقىمىزدى «قاساق» نە «قاسساقيا» دەپ جازعان. مۇنىمەن قوسا ليسسابون قالاسىنداعى ورتالىق ارحەولوگيالىق مۇراجايىندا تۇرلەرى ازيالىقتارعا ۇقساعان بالبال تاستار بار ەكەن. ولارعا كيگىزگەن شاپانداردا قازاقى ويۋلار مەن كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسى بەينەلەنگەن. بۇل كورىنىس عۇنداردىڭ (قازاقتاردىڭ) الەمدىك وركەنيەتتەگى ورنىن ناقتىلاي تۇسەدى. ساۋلەت ۇلگىلەرى, كيىمدەرىندەگى ويۋلار بىزگە ۇقساستىعىمەن كوز تارتادى. وسى ساۋلەت ۇلگىلەرى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءى–ىى عاسىرلارعا ءتان. ەجەلگى مەكەنىمىز بەينەلەنگەن كارتادا «قاسساق» دەپ كورسەتىلگەن. تاريح بەدەرىنە قاراساق, عۇندار ءورىسىن كەڭەيتىپ وتىرعان. التايدان جىلجىپ باتىسقا قاراي بەتتەگەن. ءسويتىپ, جولاي تۇركىستان, سايرام, شىمقالانى, تاعى دا باسقا كوپتەگەن قالانى سالعان. سوندىقتان عۇنداردى «قالاسالعىشتار» دەپ اتاعان. ەدىلگە جەتىپ, وزدەرىنىڭ استاناسى بالانجاردى سالعان. قىزىلجار, اقجار, قاراجار دەگەن سياقتى شاھارلار بوي كوتەرگەن. سونداي-اق بوتاي مادەنيەتىنەن قازاق حالقىنىڭ جىلقى ءوسىرىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقانىن كورەمىز. جىلقىنى شارۋاشىلىقتا عانا ەمەس, سوعىس قيمىلدارىنا دا پايدالاندى. تىپتەن اقىلدى اتتار ساربازدارمەن بىرگە شابۋىل كەزىندە جولىنداعى جاۋدى جايپاپ وتىرعان. ال قازاقتاردىڭ وزەن وركەنيەتى ءالى دە زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. ەلىمىزدە ارحەولوگيالىق قازبالاردان تابىلعان كەمە ءپىشىندى ورىندار قازاق دالاسىندا كەمە جاساۋ مەن ەۋروپاعا كەمە جەتكىزۋ ءىسىنىڭ وركەندەگەنىن كورسەتەدى.
– تاريحشى رەتىندە ۇلى جىبەك جولىمەن بەيجىڭگە دەيىنگى وركەنيەتتەردى زەرتتەدىڭىز. قىتاي جەرىندە تۇرعان كوپتەگەن تۇلعاعا قاتىستى دەرەكتەر جيناستىردىڭىز. وسى ساپارىڭىزعا دا توقتالىپ وتسەڭىز...
– مەن قاشقاريانى سەگىز كۇن اۆتوكولىكپەن ارالادىم. تاقىلاماقان ءشولى مەن شىڭجاڭنان باستاپ, قاشقار, قوتان, اسۋ, تاعى باسقا دا جەرلەردە بولدىم. ءبىر قىزىعى, مۇندا «استانا» دەگەن شاھاردىڭ ورنى بار ەكەن. سوندا جەراستى وبسەرۆاتورياسىنىڭ ورنى ساقتالعان. بۇل اتاۋدىڭ قازاققا ءتان ەكەنىنە داۋ جوق. بۇگىندە قىستا – ايازدى, جازدا اپتاپ ىستىق تاقىلاماقاندى قىتايلار يگەرىپ جاتقانىنا قاراپ, قايران قالاسىڭ. قازاق عالىمدارىنىڭ كوپشىلىگى ەرتەدە قاشقاريادا تۇرعان. قاشقاريدىڭ مۋزەيىندە بولدىم. قاشقاري قانشاما ەڭبەك جازدى, ءوز عالىمدارىمىز اۋدارعان تۇركى سوزدىگىنىڭ ءۇش تومدىعىن ءتۇزدى. بۇگىندە كورشى قىرعىزستاندا بالاساعۇن اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت بار. بالاساعۇن قالاسىنىڭ ورنى شۋ قالاسىنىڭ بەرگى جاعىندا ورنالاسقان. قالا قورعانىنىڭ ۇلكەندىگى 15 شاقىرىمدى قۇراعان. مۇندا پاتشانىڭ مەكەن-جايى, قاراپايىم حالىقتىڭ تۇراتىن جەرى, ودان كەيىن ساۋدا-ساتتىق ورنى بولعان. قازىر وسى جەردەن جاڭا جول ءوتىپ جاتىر. قىتايدان شىعىپ, اتىراۋدى جاعالاپ, ەۋروپاعا كەتەدى. وسى قالانىڭ ورنىنا جاڭا قالا كوتەرىپ, قالپىنا كەلتىرۋگە نە كەدەرگى؟ تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعان كەزەڭدە دالا وركەنيەتىن جاڭعىرتىپ, كونە شاھارلاردى قايتا كوتەرەتىن كەز كەلگەن سياقتى. سول سياقتى سارايشىقتى دا قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى.
– ايگىلى وتىرار كىتاپحاناسى تۋرالى دەرەكتەر ءالى كۇنگە بەتى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. «توپىراق استىندا قالعان قۇندىلىقتارىمىزعا قولىمىزدى جەتكىزۋ ءۇشىن بەل شەشىپ كىرىسە الماي وتىرعانىمىز وكىنىشتى. ەگەر وتىرار كىتاپحاناسى تابىلعان جاعدايدا ەدىل سياقتى تۇلعالارىمىز تۋرالى دەرەكتەردىڭ تابىلىپ قالۋى بەك مۇمكىن دەگەن» ەدىڭىز. بۇل باعىتتا قانداي دا ءبىر ىزدەنىس قولعا الىندى ما؟
– وتىرار كىتاپحاناسى 1000 جىلدان اسا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كىتاپحانا بولدى. ءالى كۇنگە الەكساندريادان كەيىنگى دەگەن تىركەس قولدانىلىپ كەلەدى. كىتاپتى قازاقتار ەرتە زاماننان جيناعان. قاعاز ويلاپ تاپقان, ولاي دەيتىنىم VI عاسىردا ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىگىندە اققاعاز دەيتىن پاتشايىم بيلىك جۇرگىزىپتى دەگەن دەرەك بار, ياعني قاعاز بولعان دەگەن ءسوز. كىتاپ وقۋ, كىتاپ جازۋ قانىمىزدا بار. «قالام بەر دە داۋعا قوي» دەگەن ءسوز تەگىننەن-تەگىن شىقپاعان. سەبەبى قالاممەن تەك قاعازعا جازۋعا بولادى. وسىنداي دەرەكتەر قازاق دالاسىندا كىتاپ ءىسىنىڭ وركەندەگەنىن ايعاقتايدى. ونداي كاسىپ تەك كىتاپحانالار بار جەردە داميدى. حح عاسىردا ك.اقىشەۆ, ك.بايپاقوۆ جانە باسقا دا عالىمدار وتىرارعا ەكسپەديتسيا جاساپ, قالانىڭ ءىرى ساۋدا جانە مادەني ورتالىعى بولعانىن انىقتادى. زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان ءالى دە تىڭ دەرەكتەردىڭ تابىلاتىنىنا كۇمان جوق.
– قازاق وركەنيەتىنىڭ اسكەري, شارۋاشىلىق باعدارىنا قاتىستى جەتىستىكتەرىن ءبىلىم باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ تۋرالى پىكىرىڭىزگە كەڭىرەك توقتالساڭىز؟
– ءۇندىستان حالقىندا سىمباتتى قىز كورسە, «قاراشى, قازاقتار جاساعان ساداقتىڭ جەبەسىندەي ەكەن», دەگەن عاجاپ تەڭەۋ بار. بۇل قازاقتىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن, قولىنان شىققان ساداقتىڭ سىنىن ايعاقتاپ تۇرعانداي. كەز كەلگەن ەلدى, حالىقتى قاۋىپسىز ەتەتىن ونىڭ قورعانىس قۋاتى. كەزىندە قازاقتىڭ قارۋلى قولى قانشاما دالانى ازات ەتىپ, يەلىك جاسادى. كوشپەلىلەر تەمىر يگەردى, قارۋ جاساپ, ونى جاۋگەرشىلىكتە سىنادى, تۇرمىس سالتىندا قولداندى. اتا-بابا وركەنيەتىنەن تەحنيكا دامىماعان كەزەڭدە جوعارى شەبەرلىكپەن جاسالعان قانشاما قارۋ تۇرلەرى جەتتى. وسى ورايدا جوعارى وقۋ ورىندارى, مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردەگى اسكەري كافەدرالار جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت. اسكەرگە قىزداردى دا ەرىكتى تۇردە تارتىپ, ولارعا جالاقى تولەي وتىرىپ, بەلگىلى ءبىر ماماندىقا بەيىمدەۋگە بولادى. 2018 جىلى كەنيانىڭ استاناسى نايروبيدە عىلىمي كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ باياندامادا جاسادىم. سوندا ەندىگى سوعىستار «دروندار سوعىسى بولادى» دەگەندى ايتقان ەدىم. قازىر الەمدە سول ايتقانىمداي-اق جاعداي بولىپ جاتىر... قالاي ايتساق تا, اسكەري الەۋەتىمىزدى كوتەرۋگە شامامىز جەتكىلىكتى. قىتاي عالىمى سۋن تسزى (V عاسىر ب.ە.د.) «بەيبىت ءومىر سۇرەم دەسەڭ سوعىسقا دايىندال» دەگەن. بۇل سوعىسۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. وقۋ, ۇيرەنۋ ارقىلى اسكەري سالاداعى وركەنيەت جەتىستىكتەرىن يگەرەر بولساق, وندا قورعانىس سالامىزعا الاڭداماۋعا بولادى.
– بۇگىندە اسكەري تاسىلدەردى ساربازدار جاتتىعۋلارىندا پايدالانىپ, سپورت سالاسىندا دا جارىس تۇرىندە وتكىزىپ جۇرگەنى بەلگىلى. «كوشپەلىلەر ويىندارىنداعى» جارقىن كورىنىستەردە جاۋىنگەرلىك رۋحتاعى ورەندەردى كوردىك. وسىنىڭ ءوزى وركەنيەتىمىزدەن كەلگەن ونەگە ەمەس پە؟
– سپورتتىڭ ۇلتتىق تۇرلەرىندە ءالى دە بولسا ات سپورتىن, كۇرەس, زىلتەمىر كوتەرۋ, قىلىشتاسۋ, نايزا لاقتىرۋ, مىلتىق, ساداق اتۋ, جۇگىرۋدى جانداندىرۋ قاجەت. سپورتشىلاردى جاستايىنان دايارلاۋعا بالاباقشا, مەكتەپ باعدارلاماسىندا ەرەكشە ءمان بەرىلۋگە ءتيىس. پەداگوگ ماماندارعا, دارىگەرلەرگە سپورت ءتۇرى بويىنشا قوسىمشا ماماندىق بەرۋ ماڭىزدى. «كوشپەلىلەر ويىنى» وتكەن كەزدە الەم جۇرتشىلىعى قازاق دالاسىنا كوز تىگىپ, دالا وركەنيەتىندەگى اسكەري ادىستەردى مىقتى مەڭگەرگەن جاستارىمىزدىڭ بار ەكەنىن كوردى. قازاق تاريحىنداعى تۇڭعىش كاسىپقوي بالۋان قاجىمۇقاندى, حح عاسىردىڭ جۇيرىكتەرى عۇسمان قوسانوۆ پەن ءامين تۇياقوۆتى بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم. شاحمات سالاسىنان جاس ورەندەرىمىز, ونىڭ ىشىندە قىزداردىڭ وسى سپورتتاعى جەتىستىگى ماقتان ەتەرلىك. بۇل جەتىستىكتەردى جەكەلەپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, اتا-بابا قانىمەن بەرىلىپ, وركەنيەتتىك سيپات العان سپورت تۇرلەرى عانا ەمەس, حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى ءومىر سالتىنىڭ دا ادامزاتتىڭ سالاماتتى ءومىر سۇرۋىنە تيگىزەر اسەرى مول ەكەنىن كورسەتەدى. ەلىمىزدىڭ تابيعي ەرەكشە ولكەدە ورنالاسۋى حالقىنىڭ ساۋلىعىنا, ساۋاتتى ءبىلىم الىپ دامۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. مال ءوسىرۋ كاسىبىن بالا جاستان يگەرۋ, تابيعي جەمىس-جيدەك ءوسىرۋدىڭ الىپپەسىن بالاباقشا, مەكتەپتەن ۇيرەنۋ, ول كاسىپتى ەلدىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋدىڭ ۇشان-تەڭىز پايداسى بار ەكەنىن ۋاقىت دالەلدەپ وتىر. قانداستاردى وتانىنا كوشىرۋ, جاستاردى اۋىلعا ىنتالاندىرىپ تارتىپ, گرانت بەرۋ جولدارىن قاراستىرۋ, قولىنان ءىس كەلەتىن جاستارعا جەر ۇلەستىرۋ – ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا وڭ ىقپال ەتەتىن جاعىمدى ءۇردىس. ال دالا وركەنيەتىنىڭ يگى جەتىستىكتەرىن بۇگىنگى تاربيەدە, بىلىمدە ءتيىمدى قولدانا بىلسەك, وندا الەمدەگى ەڭ مىقتى ەلدەر قاتارىنان تابىلاتىنىمىز انىق.
– قازىرگى تاڭدا بارلىق سالانى تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. دەسەك تە عالىمدار جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋدا ابايلاۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. عىلىمدى تسيفرلاندىرۋ سالاعا قانداي جەتىستىكتەر اكەلەدى دەپ ويلايسىز؟
– بۇگىندە تسيفرلىق وركەنيەتكە قادام باستىق. دەرەكتەرگە قاراپ وتىرساق, تسيفرلى كەڭىستىكتىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ, الاياقتىق جولمەن پايدا كورىپ جاتقاندار بار. بانك ىسىندە دە الاياقتىق دەرەكتەرى ءجيى تىركەلىپ جاتىر. بىرقاتار وندىرىستەردە روبوتتار ادامدى الماستىردى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ شاحماتتان ادامدى جەڭگەنىن كوردىك. كۇن وتكەن سايىن ادامزات تسيفرلى الەمگە تاۋەلدى بولىپ بارادى. ينتەرنەت 3-4 كۇنگە توقتاپ قالسا, جۇمىس جۇرمەي قالادى. وسى ورايدا تسيفرلىق اقشا جۇيەسىن جاپپاي ەنگىزۋگە اسىقپايىق دەر ەدىم, قولما-قول اقشا قالىپتى جاعدايدا قالا بەرگەنى دۇرىس. باسقا ەلدەردە نە بولىپ جاتقانىنا قارايلايىق. تسيفرلاندىرۋدىڭ ادام جۇمىسىن جەڭىلدەتەتىن سالالارى بولعانىمەن, ادامنىڭ مۇلدەم قاتىسۋىنسىز ىسكە اساتىن عىلىمنىڭ سالاسى جوق. جاستاردىڭ جاڭا زامان تەحنولوگيالارىن يگەرۋىنە جول اشىق. مەكتەپتەردە روبوتتەحنيكاسىن مەڭگەرگەن وقۋشىلار الەمدىك دودالاردان ۇزدىك كەلىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, تسيفرلىق جۇيەلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرا وتىرىپ, وزگە ەلدەرگە تاۋەلدى ەمەس, ءوز ينتەرنەت كەڭىستىگىمىزدى دامىتۋ قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
