1992 جىلدان بەرى قازاقستان ىرگەلەس جاتقان قىتايمەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى دەڭگەيدە ساياسي-ديپلوماتيالىق, ساۋدا-ەكونوميكا, ينۆەستيتسيا جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتىپ, قوس ەلدىڭ قاتىناسى «مəڭگىلىك جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك» ساتىسىنا كوتەرىلدى. مەملەكەت باسشىلارى بىلتىرعى كەزدەسۋىندە ءوزارا بايلانىستىڭ كەلەسى «التىن 30 جىلدىعىنا» قادام باستىق دەپ مالىمدەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن قحر توراعاسى سي تسزينپين اراسىنداعى ساياسي ۋاعدالاستىق پەن جەكە دوستىق ساۋدا مەن ەكونوميكا, ينفراقۇرىلىم جوبالارىنا قاجەتتى ماكروكليماتتى قالىپتاستىردى. وسىلايشا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قازاقستاننىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسىنىڭ بىرىنە اينالدى. 2024 جىلى ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى 45 ملرد دوللارعا جۋىقتاعان. بۇل – رەكورد. قىتاي – قازاقستانداعى ءىرى بەس ينۆەستور مەملەكەتتىڭ ءبىرى, بىلتىر ەلىمىزگە سالعان تىكەلەي ينۆەستيتسياسى 11,19 ملرد دوللاردى قۇرادى. كونە ساۋدا-ساتتىق مارشرۋتتارىن قايتا جاڭعىرتقان «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» دە العاش استانادا جاريالانىپ, ەلىمىز الپاۋىت ەۋرازياداعى «ترانسقۇرلىق كوپىر» اتاۋىنا يە بولدى. بۇگىندە قىتاي-ەۋروپا تەمىرجول جۇك تاسىمالىنىڭ 80 پايىزى قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەدى. جوعارعى دەڭگەيدەگى ىقپالداستىقپەن ەنگىزىلگەن ۆيزاسىز رەجىم, جاڭا اۋە-كولىك رەيستەرى بيزنەس جانە تۋريزم سالالارىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. 2024 جىل «قىتايداعى قازاقستان تۋريزم جىلى» بولىپ جاريالانىپ, قازاقستانعا 655 مىڭ قىتايلىق تۋريست كەلگەن (2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 78%-عا وسكەن).
مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى ديالوگ شەكارالىق, وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىقتا جالعاسىن تاپسا, قارىم-قاتىناس ورنىقتى بولاتىنى انىق. كەيىنگى جىلدارى وسى باعىتتا ماڭىزدى بەتبۇرىستار بايقالادى. 2023 جىلى ناۋرىز ايىندا قازاقستانعا قحر شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى (شۇاا) پارتيا حاتشىسى ما سينجۋي كەلىپ, ەكى ەلدىڭ شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعىنىڭ II دوستىق ديالوگى اياسىندا 16 قۇجاتقا قول قويىلدى. ق.توقاەۆتىڭ ما ءسينجۋيدى اقوردادا قابىلداۋى شىڭجاڭنىڭ قوس مەملەكەت قارىم-قاتىناسىنداعى رامىزدىك ءمان-ماڭىزىن ارتتىرىپ, شەكارالىق بايلانىستىڭ جاڭا كوكجيەگىن اشىپ بەردى. جالپى قۇنى 565,4 ملن دوللار بولاتىن 6 وڭىرارالىق, 5 كوممەرتسيالىق كەلىسىمشارت بەكىتىلدى. قحر شۇاا ءوز نارىعىنا ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن جوعارى ساپالى تاۋار اكەلۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. پرەزيدەنت 2023 جىلى شىڭجاڭعا بارعان ساپارىندا دا ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاريحي-مادەني قاتىناستارعا دا كوڭىل ءبولىپ, ايماقارالىق بايلانىستى تۇراقتى ساقتاۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
قوس مەملەكەت قاتىناسىنىڭ دامۋ ديناميكاسى اباي وبلىسى مەن شۇاا اراسىنداعى شەكارالىق قاتىناستان ايقىن بايقالادى. اباي وبلىسى مەن شۇاا اراسىنداعى شەكارانىڭ ۇزىندىعى 250 شاقىرىمنان اسادى, ونىڭ ىشىندە باقتى بەكەتىنىڭ ماڭىزى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. ستراتەگيالىق تەمىرجول, اۆتوموبيل, اۋە جانە سۋ كولىگى جولدارىنىڭ توعىسۋىندا تۇرعانى ايماقتىڭ حالىقارالىق باعىتتارعا اشىق, كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.
قحر – اباي وبلىسى ءۇشىن باستى ساۋدا سەرىكتەسى. 2024 جىلى وبلىستىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 89%-ى قىتايمەن جۇزەگە اسقان. ەكسپورت 2,1 ملرد دوللارعا جەتىپ, ءبىر جىل ىشىندە 5 ەسە ارتقان. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستا قىتاي كاپيتالى ەسەبىنەن 4 ءىرى جوبا, ياعني مىس بالقىتۋ زاۋىتى جوباسى, اعاش وڭدەۋ كومبيناتى, كومىر-حيميا كەشەنى جانە جەل ەلەكتر ستانساسى جۇزەگە اسىپ جاتىر. رەسەي, قازاقستان جانە قىتايدى جالعايتىن «ومبى – مايقاپشاعاي» جولى ءوڭىر ارقىلى وتەدى. «اياگوز – تاچەن» تەمىرجولى دا ءوڭىردىڭ دامۋىنا قوسىمشا يمپۋلس بەرەتىنى ءسوزسىز. شەكارا ماڭىنداعى سۋى شيپالى الاكولگە تۋريستەردى كەڭىنەن تارتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي (يكاو) اۋەجاي جۇمىس ىستەپ تۇر. استانا, الماتىدان ۇرجارعا جانە سەمەي – شىمكەنت باعىتىنداعى رەيستەر اشىلىپ جاتىر.
2025 جىلعى 17 اقپاندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن وبلىس اكىمى بولىپ تاعايىندالعان سوڭ بەرىك ءۋالي مەملەكەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى ەسەپ بەرىپ, الداعى كەزەڭگە ارنالعان دامۋ جوسپارىن تانىستىرىپ ءوتتى. وبلىس باسشىسى ءوڭىردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىك-لوگيستيكالىق, ونەركاسىپتىك, اگرارلىق, تۋريستىك الەۋەتىن نىعايتۋ, كەڭىنەن ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا اۋدانداردى بىرنەشە مارتە ارالاپ, شەكارالىق وتكىزۋ پۋنكتتەرى, رەسپۋبليكالىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار جولدار جۇمىسىن كورىپ, بىرقاتار ينۆەستوردى قابىلداپ, شەكارالىق ىنتىماقتاستىققا دا نازار اۋداردى. ەلدىڭ دامۋىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ – تەك سالا مينيسترلىكتەرىنىڭ ەمەس, ءاربىر دەڭگەيدەگى اكىمنىڭ مىندەتى. ازيا دامۋ بانكىنىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, ازيا ەلدەرىندە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن ءالى ميللياردتاعان قاراجات تارتىلۋى كەرەك. ءوڭىر باسشىسى قىزمەتكە كىرىسكەلى بەرى 40-تان اسا شەتەلدىك ينۆەستورمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. ينۆەستيتسيا تارتۋدى جۇيەلى ءارى ورنىقتى ەتۋ ءۇشىن سەمەي قالاسىندا «ينۆەستورلار ءۇيى» اشىلادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن وبلىستىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمى, كەدەن بەكەتتەرى مەن ينۆەستيتسيالىق احۋالىن كۇشەيتۋگە جاسالعان بىرقاتار پراكتيكالىق قادامدى اتاپ وتۋگە بولادى.
بىرىنشىدەن, وڭىردە شەكارالىق وتكىزۋ پۋنكتىن جاڭعىرتۋ قولعا الىندى. ماقانشى اۋدانىنداعى «باقتى» كەدەن بەكەتىنىڭ وتكىزۋ, تەكسەرۋ, ولشەۋ جىلدامدىعى وبلىستىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتتىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن نىعايتۋدا ۇلكەن ورىن الادى. وبلىس اكىمىنىڭ قاداعالاۋىمەن كەدەن بەكەتىن جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە بۇل وتكىزۋ پۋنكتىن حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلەتىن كەدەندىك باقىلاۋ قۇرالدارىمەن جابدىقتاۋ كوزدەلگەن. تاۋار مەن كولىكتى سكانەرلەيتىن ينسپەكتسيالىق-تەكسەرۋ كەشەندەرى, اۆتوكولىكتىڭ سالماق-گاباريت پارامەترىن ولشەيتىن جەلىلەر سانى ۇلعايتىلادى. اۆتوكولىك قۇرالدارىن تاسىمالدايتىن جولاقتار سانى 2-دەن 6-عا دەيىن ارتادى. وسىلايشا, «باقتىنىڭ» وتكىزۋ قابىلەتىن 8 ساعات جۇمىس رەجىمىندە 60-تان 500 اۆتوكولىككە دەيىن, جولاۋشىلار سانىن 150-دەن 1 000-عا دەيىن تەك ءبىر باعىتقا ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. بۇل تاۋار, كولىك پەن ادامدى كەدەندىك باقىلاۋدا ۇزاق كىدىرتپەي, جەدەل قىزمەت ەتىپ وتىرادى. كەدەن بەكەتىندەگى جاڭعىرتۋ قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق, تۋريستەردىڭ كەلۋى, ازاماتتاردىڭ ەمدەلۋگە, جاقىن تۋىستارىنا بارۋى, ىسكەرلىك كەزدەسۋلەرىنە مول مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز.
ەكىنشىدەن, وبلىستى كورشىلەس ەلدەرمەن جالعاعان حالىقارالىق ماڭىزعا يە جولدار جوندەلىپ جاتىر. تامىرداي تارالعان جولدار – ادام جانە جۇك تاسىمالىنىڭ وزەگى. ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرىندەگى وبلىستاردىڭ, ترانسشەكارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستىڭ دامۋىنداعى «قالباتاۋ – مايقاپشاعاي» اۆتوجولىنىڭ ورنى بەلگىلى. جالپى ۇزىندىعى 415 شاقىرىمدى قۇرايتىن جولدىڭ 184 شاقىرىمى اباي وبلىسىنان ءوتىپ جاتىر. ونىڭ بويىنداعى 16 كوپىر مەن 100-دەن اسا سۋ وتكىزۋ قۇرىلعىسى جاڭارتىلىپ جاتىر, جىل سوڭىنا دەيىن حالىق يگىلىگىنە بەرىلمەك. وبلىس اكىمى ايتقانداي, «قالباتاۋ – مايقاپشاعاي» جولىن ءوڭىر ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا ماڭىزدى. الداعى ۋاقىتتا ۇزىندىعى 400 شاقىرىم جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارى مەن ەلدى مەكەن كوشەلەرىنە اسفالت توسەلەدى. ودان بولەك, «سەمەي – رەسەي فەدەراتسياسى شەكاراسى», «قاراعاندى – اياگوز – تارباعاتاي – بوعاس», «وسكەمەن – سەمەي», «تاسكەسكەن – باقتى» باعىتىنداعى جولدارعا اسفالت توسەلەدى. بۇل كورشىلەس وبلىستار, شەكارا بويىنداعى ەلدەرمەن دە بارىس-كەلىسكە سەرپىلىس بەرەدى.
ۇشىنشىدەن, ءساۋىر-مامىر ايلارىندا سەمەيدە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرقاتار كەزدەسۋ ءوتىپ, ءوڭىردىڭ الەۋەتى تانىستىرىلدى. «Zhongcai Financial Holdings Investment Co» كومپانياسى ماقانشىداعى باقتى اۋىلى ماڭىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن, اۋىر جۇك كولىگىن قۇراستىراتىن لوگيستيكالىق پارك, سونداي-اق ورتالىق ازياداعى ءىرى DATA ورتالىعىن اشۋ ۇسىنىسىمەن كەلدى. ودان كەيىن قىتايدىڭ چانتسزي مەملەكەتتىك جوعارى تەحنولوگيالار يندۋستريالىق ايماعىنان قۇرىلىس, تاۋ-كەن ءوندىرىسى, ەلەكترونيكا جانە كولىك قۇراستىرۋ, كوپىر سالۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيتىن كومپانيا وكىلدەرى وبلىس باسشىسىمەن كەزدەستى. ب.ءۋالي ءوڭىردىڭ مۇمكىندىكتەرىن تانىستىرىپ, كولىك-لوگيستيكا, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا شاقىردى. وبلىس اكىمى ۇسىنىلعان جوبالاردىڭ بارلىعى ءوڭىر ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جوسپار بويىنشا, وبلىستا 2028 جىلعا دەيىن جالپى قۇنى 2,7 ترلن تەڭگە بولاتىن 29 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسپاق. 8 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. 2028 جىلعا قاراي وبلىسقا تارتىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 800 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتادى دەپ بولجانىپ وتىر.
تورتىنشىدەن, اباي وبلىسىنىڭ ۇلكەن دەلەگاتسياسى شۇاا-دا ىسساپارمەن بولىپ, 1,568 ملرد دوللاردى قۇرايتىن ماڭىزدى كەلىسىمشارتتارعا قول قويىلدى. دەلەگاتسيا وكىلدەرى قحر شۇاا پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ما سينجۋيمەن كەزدەسىپ, «ۇلكەن التاي» سۋبوڭىرلىك كونفەرەنتسياسىنا قاتىستى. ب.ءۋالي التاي قالاسىندا 20-عا جۋىق قىتاي ينۆەستورىمەن كەزدەستى. ءوڭىر باسشىسى «سەمەي – ءۇرىمجى» جانە «سەمەي – شاۋەشەك» تىكەلەي اۋە رەيستەرىن اشۋدى, شىڭجاڭ تەحنولوگيالىق ورتالىقتارمەن عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى ايتتى. كەزدەسۋدە «ليني قالاسىنىڭ سانيتارلىق تازارتۋ توبى» كومپانياسى سەمەي قالاسىندا زاماناۋي تازالىق جۇيەسىنە ارنالعان جوبانى تانىستىردى. «Xinjiang Shutu Tecnology Co» كومپانياسى چيپ, ەلەكتروندى ديسپلەي سىندى زاماناۋي ونىمدەر زاۋىتىن اشۋدى ۇسىندى. قۇنى 50 ملن دوللاردى قۇرايتىن جوبا قۇرىلىسى باستالىپ كەتتى. جالپى, بەكىتىلگەن 15 مەموراندۋم لوگيستيكالىق پارك قۇرۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ءتۋريزمدى دامىتۋ, قالدىقتاردى وڭدەۋ جانە كوگالداندىرۋ, كولىك جانە قۇرىلىستى دامىتۋ, سونداي-اق تاۋ-كەن, اگروبيوتەحنولوگيا سالالارىندا جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جول اشادى. وبلىس اكىمى ايتقانداي, ءوڭىر ەكونوميكاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن, جوعارى تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەيتىن جوبالار قولداۋ تابادى. سەمەيدە اۋماعى 75 مىڭ تۇرعىنعا ارنالعان جاڭا شاعىن اۋدان بوي كوتەرەدى. وسىندا 40-تان اسا اكىمشىلىك, كوممەرتسيالىق, الەۋمەتتىك نىساندار سالىنادى. قىتاي تاراپى وبلىسپەن قارىم-قاتىناستى ودان ءارى جانداندىرۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
الەمدەگى تۇراقسىزدىق جاعدايىندا مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا مەحانيزمدەرىنە سۇرانىس كۇشەيدى. وڭىرارالىق, شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى – قازاقستان – قىتاي ساۋدا-ەكونوميكالىق ءىس-قيمىلىنىڭ ماڭىزدى بولىگى. شەكارالاس ولكەدەگى وندىرىستىك ۇدەرىستەردى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن, ترانزيت-كولىكتىك əلەۋەتتى دامىتۋ جونىندەگى تۇسىنىستىك بار. اباي وبلىسى قىتايمەن جوعارعى ساياسي ديالوگتىڭ ترانسشەكارالىق قاتىناستاعى ايشىقتى كورىنىسىنە اينالىپ كەلەدى. قىتاي نارىعىنا وتاندىق ازىق-ت ۇلىك, اۋىل جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جەتكىزۋ كولەمىن ۇلعايتۋ جانە ەكسپورتتى كەڭەيتۋ, وندىرۋشىلەردى قحر ەلەكتروندىق الاڭدارىنا شىعارۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. بۇل قادامدار – ترانزيت-مەملەكەت, ينۆەستيتسيانى قابىلداۋشى ەل رەتىندە قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق ءارتاراپتاندىرۋ مۇمكىندىگى. وسىنىڭ بارلىعى تۇپتەپ كەلگەندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. الداعى ۋاقىتتا ەكى ەلدىڭ ساراپشىلار قاۋىمداستىعى, اگروسەكتور ماماندارى, كاسىپكەرلەر, تۋريزم, اسىرەسە جاستار اراسىنداعى كوللابوراتسيانى نىعايتۋ ماڭىزدى بولماق. مىنە, وسى قادامداردىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسىمەن 20 ماۋسىم كۇنى سەمەي قالاسىندا «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!» اتتى ينۆەستورلار فورۋمى وتكەلى وتىر. اۋقىمدى ءىس-شارا تۋعان جەرىن قايتا تۇلەتۋگە بەيجاي قارامايتىن بارشا ازاماتتارعا ۇندەۋ دەپ قابىلداۋعا بولادى.
ولجاس بەيسەنباەۆ,
شىعىستانۋشى
