قوڭىر مۇڭ ويدى قوزعايدى (اقىن ادىلعازى قايىربەكوۆتىڭ جىرلارىن بايىپتاۋ)

قازاق ادەبيەتىنە حح عاسىردىڭ 70–80-جىلدارى كەلگەن سىرشىل, ليريك اقىن ادىلعازى قايىربەكوۆ تابيعات سىرىن, قوعام تىنىسىن, ادامنىڭ ىشكى كوڭىل كۇي الەمىن اسىعىپ-اپتىقپاي, ۇرانداتپاي, ايقاي ساپ اشكەرەلەمەي, قوڭىر مۇڭمەن-اق شىمىرلاتا, شامىرقانا جەتكىزەتىنى – اقىننىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن دارا قاسيەتى.

جان ەدى ول – جۇرەگى, جانى اقىن,

تابيعاتتىڭ وزىنە تابىناتىن.

قاراپايىم كۇلەتىن, قامىعاتىن,

بەلگىسىز ءبىر زاڭدارعا باعىناتىن... –

دەپ جازادى ول ءوزى بىلەتىن قاراپايىم ليريكالىق كەيىپكەرىنىڭ اسا تابيعي بول­مىسىنان حابار بەرىپ. وقىرمان جادىندا ءبىر وقىعاننان جاتتالىپ قالاتىن مۇنداي ولەڭ جولدارى ادەتتە كوپ بولا بەرمەيدى. مۇنداعى ليريكالىق كەيىپ­كەردىڭ «قاراپايىم ك ۇلىپ, قامى­عاتىنى» – «ادىلعازىلىق مۇڭنىڭ» كورى­نىسى. ارتىق ءبىر اۋىز ءسوز, الشاق سۋرەتتەۋ جوق. «اينالاسى تەپ-تەگىس, جۇمىر كەلگەن» ولەڭ.

اقىننىڭ «كوز الدىمدا قار جاۋعان كۇن...» اتتى ولەڭى دە نازىك مۇڭعا بوگىپ تۇر. قالامگەردىڭ وزىنە عانا ءتان ءستيلى مولىنان بايقالادى. ياعني ءبارىن جىپكە ءتىزىپ بايانداپ جاتپاۋ, استارلاۋ, تۇسپالداۋ. جۇمباق جىميعان دجوكوندا بەينەسى تارىزدەس.

كوز الدىمدا قار جاۋعان كۇن, قۇلاعىمدا مۇڭدى اۋەن,

ءجيى-ءجيى ەسكە الامىن ەكەۋىڭدى مۇندا مەن.

جاۋعان قاردى تاماشالاپ سەندەر بەيقام تۇرعان ەڭ,

جۇرەك دەرتىن جازاتۇعىن بار ەكەن عويء بىر عانا ەم!..

كوز الدىمدا قار جاۋعان كۇن, قۇلاعىمدا مۇڭدى اۋەن.

ءان سالادى اپپاق نۇرعا بوككەن مىناۋ سىرلى الەم,

الدەنەگە سەندەر جاققا مويىنىمدى بۇرعان ەم,

اق مۇنارعا ءسىڭىپ بارا جاتتىڭ سوندا ەكەۋىڭ,

ەكەۋىڭدى ەسكە الامىن قار جاۋعاندا جىلدا مەن.

ايدالا. اپپاق قار جاۋىپ تۇر. اق مۇنارعا سىڭگەن قوس عاشىققا ءۇشىنشى بىرەۋ «ۇرلانا» قارايدى. جوق, قارامايدى. «الدەنەدەن, جاي عانا... موينىن بۇرىپ نازار سالادى». جانە وسى ءساتتى ۇنەمى مۇڭمەن عانا ەسكە الادى. قىزدىڭ ەركە سۇراعىنا: «باقىت دەگەن – قار جاۋعان كۇن» دەگەن جاۋابىنان اسقان ىزگى سىپايىلىق بولا ما؟ ادام سەزىمدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر نازىك, كۇردەلى سەزىم – ماحابباتتى سەزدىرۋدىڭ وسىنداي دا كىناراتسىز امالى بولاتىنىن اقىننىڭ ۇشقىر جانى يشارا ەتەدى.

اقىن ادىلعازى قايىربەكوۆكە ءتان ءومىر شىندىعىن ورنەكتەۋدەن تانبايتىن قوڭىر مۇڭ قازاق حالقىنىڭ وزەككە تۇسكەن ورتىنە كەلگەندە شەر-شەمەنگە اينالىپ كەتەدى. ءوزىنىڭ «شەر-شەمەن» دەپ اتالاتىن تولعاۋىندا اقىن كۇن اسقان سايىن سارى ۋايىمعا اينالىپ بارا جاتقان شا­لاقازاق, ء«تىلسىز» قازاقتاردىڭ مىسكىن قالپىنا, قۇلدىق پسيحولوگياسىنا جانى كۇيە كەلە, بىلاي دەپ جىر توگەدى:

كەۋدەنى كۇرسىنىس كەرنەدى,

كەربەستى ءۇزىپ كەتە المادى كەرمەنى.

بۇكىل تاعدىرى – كىساپىر كەزەڭ ەرمەگى.

باسىنان ەركى كەتكەن سوڭ,

اردا ءداۋىر مەن ازات كۇن –

ارمانى بولدى – اتام زاماننان قازاقتىڭ!

اقىن اردا ءداۋىر مەن ازات كۇننەن ايىرىلىپ, جارتىلاي بوداندىقتىڭ عاسىرعا سوزىلعان وبال-ساۋاپتى بىل­مەيتىن «بارىنەن ايىرۋ» ساياساتىنىڭ تاعى دا جارتىلاي قۇربانى بوپ وتىر­عان انا ءتىلىمىزدىڭ جايىنا ەرەك الاڭ­دايدى.

«نەگە مۇنشا؟..» ولەڭىندە قوڭىر مۇڭ ۋايىمعا ۇلاسادى:

بولات جۇيكە بەكەرگە بوساماعان,

قاۋىپ-قاتەر توسادى قوسوبادان ...

وگەي ۇلى سەكىلدى ءوز ەلىمنىڭ,

انا ءتىلىم سىعالاپ بوساعادان!..

ماڭدايىمدى كوك تاسقا سوعىپ الىپ,

تالقىسىنا تاعدىردىڭ جولىعامىن ...

نەگە سونشا حالىقپىز باعى بيىك,

نەگە مۇنشا حالىقپىز سورى قالىڭ؟!.

«اقىن جانى تىنىم الىپ جاتا المايدى, مۇڭ مەن شەرىن ءفانيدىڭ قاتارلايدى» دەمەكشى, ادىلعازى قايىربەكوۆتىڭ دۇ­نيە, جاراتىلىس, بولمىس, تابيعات قۇ­­بى­لىستارى جايىنداعى جىرلارى – نەگى­زىنەن نازىك سىرلى قوڭىر مۇڭعا قۇرىل­عان... اقىننىڭ سونداي ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى – «قاڭباقتار قاشىپ بارادى».

قوڭىرقاي بەلدە قاڭباقتار قاشىپ بارادى,

تاعدىردان قاتال قايمىعىپ,

جاراسپايتۇعىن جايدى ۇعىپ,

سەلەۋلەر قالدى قايعىرىپ,

جىندى جەل جىلاپ, كۇلەدى,

تاعىنان ج ۇلىپ, تايدىرىپ...

جاراتىلىس ءپالساپاسى. تۋماق بار دا ولمەك بار. ادەتتە, قاڭباقتار كوشۋشى ەدى, مۇندا – قاشىپ بارادى... ەندى شە؟ كەشەگى جايقالا ءوسىپ, جۇپار شاشىپ, جارىققا قول سوزعان ءومىر سالتاناتى جوق ەندى. كوز جاۋىن العان بايشەشەك شاعى جوعالعان, باق-باق باسىنا تۇنعان بالسارى كۇنى وتكەن. اياماس اقكوز تاعدىر كەشەگى كوك قۇراق, شالعىنعا بولەنىپ تۇرعان تىرشىلىك يەسىنە – بۇگىنگى جەل ايداعان قاڭباققا تەك قاشۋعا عانا مۇرسات بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە, جىندى جەل ءبىر جىلاپ, ءبىر ك ۇلىپ جۇلقي تارتىپ, ءدوڭ-دوڭەس, بەل-بەلەس قالدىرماي دوما­لاتادى-اي كەلىپ. بۇگىن تاعىنان تاي­عان, كەشە عانا جالىن اتقان قايران تىر­شىلىك!

قاڭباقتار قاشىپ بارادى:

اسىققانداي ما, ياپىرم-اي,

ءتاتتىسىن ءومىر تاتىرماي,

وڭ جاقتا ك ۇلىپ وتىرماي,

وپاسىز ەكەن جالعان دەپ,

الدايدى ەكەن ارمان دەپ,

الدانىپ قالاي قالعام دەپ...

اقىن ولەڭىندەگى ەسپە قايتالاۋلار ولەڭ اسەرلىلىگىن ارتتىرا تۇسكەن. ولەڭدەگى كۇزگى تابيعات كورىنىسىنىڭ شەبەر, دالمە-ءدال سۋرەتتەلەتىنى سونداي, وسى تۋىندىنى تىڭداعان, نە وقىعان ادام قاڭباقتى ءبىر جان يەسىندەي كورىپ, ونىڭ ىشكى وكسىگىمەن بىرگە مۇڭاياتىنداي. قاڭباق وسكىن كەزىندە ءتاتتى-ءدامدىنىڭ ءبارىن تات­قان ەكەن-اۋ. ءتىپتى وڭ جاقتا, اتا-اناسىنىڭ الا­قانىندا ەركەلەپ وس­كەن بۇلا قىزداي كۇن كەشىپتى. ەندى سول بايان­­دى عۇمىردىڭ وپا­سىزدىعىنا كۇيىنەدى. شا­راسى جوق, بويىن­دا شىرىنى مەن ءنارى قالماعان قۋارعان قۋ قاڭباق جىندى جەلدىڭ ايداۋىنان قاشىپ كەلەدى, قاشىپ كەلەدى...

قاڭباقتار قاشىپ بارادى:

قۇلازىپ قالدى قوڭىر بەل,

قاڭباقتىڭ مۇڭىن سول ۇقتى,

قامىعاتىن دا بولىپتى,

قانشاما عۇمىر كەشسە بۇل,

سونشاما عۇمىر سولىپتى.

بۇل جەردەگى قوڭىر بەل – بەينەبىر تىرشىلىك پەن ۋاقىتتىڭ تورەشىسى ىسپەتتى. قايعىلى قاڭباق حالىنە قامىعاتىن دا, مۇڭاياتىن دا سول عانا. قوڭىر بەل قانشا عۇمىر كەشسە, سونشاما عۇمىر قاڭباقتاي كوشىپ جوعالعان ەكەن...

قاڭباقتار قاشىپ بارادى,

جوعالتىپ تىرەك-تايانىشتى,

كوزىنەن تىرلىك, بايان ۇشتى,

كەزىندە – ءتىرى, ال قازىر – ءولى,

قوزعالعانى قانداي ايانىشتى؟!

بۇل – اقىننىڭ جالعان دۇنيەگە دەگەن وزىندىك پايىم-ۇكىمى. كەزىندەگى ءتىرى تابيعاتتىڭ ولگەننەن كەيىنگى قوزعالىس-قيمىلى ايانىش تۋعىزادى. دەنەڭ تىتىر­كەنەدى, جانىڭ شىمىركەنەدى. قاڭباعى كوشكەن قوڭىر بەلگە كەلەر كوكتەمدە دۇركىرەپ كوك قۇراق, قالىڭ بايالىش وسەر. ارينە, ءدوڭ اسىپ, ەس-اقىلى شىعا ايدالاعا قاشىپ بارا جاتقان قاڭباق بەينەسى ادام ءومىرىنىڭ دە وتپەلىلىگىن ەسكە سالادى. ادام جىل سايىن وسەتىن وسىمدىك ەمەس. ەرتەڭ توزار شاعىڭا جەتكەندە, كەۋدەسى قۋىس, ءنارى تاۋسىلعان, قۋارعان قۋ قاڭباققا ۇقساماي, ارتىڭا قالدىرار ءىسىڭ, ءومىردى جاڭعىرتار ۇرپاعىڭ بولسىن دەگەن ويعا كەلەسىڭ. ادەتتە, قالامگەردىڭ پارىزى – جازۋ, ودان قانداي وي ءتۇيۋ, ونەگە الۋ – وقىرماننىڭ ءوز قۇزىرىندا.

وسى ولەڭ – ادىلعازى قايىربەكوۆتىڭ ءومىر شىندىعىن نازىك سىرلى جەتكىزەتىن, قوڭىر مۇڭنىڭ جۇيرىك جىرشىسى ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى بۇل ولەڭدە جالعان دۇنيە, وتكىنشى ءومىر فيلوسوفياسى بار.

ادىلعازى قايىربەكوۆتىڭ ولەڭ جازۋ­داعى مۇراتى ونىڭ «جىر جازبايمىن» ولەڭىنەن دە ايقىن اڭعارىلادى.

بىرەۋگە, بالكىم, قۇنسىز عازالدايمىن,

ءبارىبىر مۇڭسىز ولەڭ جازا المايمىن.

ءومىردىڭ وزەك جارعان مۇڭدى اۋەنى,

مۇڭدى اۋەندى عاسىرلار تىڭداپ ەدى

جىرلادى تالاي اقىن جىرلار ەندى, –

دەيدى سىرشىل اقىن ءوز شىعار­ما­لا­رى­­نىڭ وزەگىندە تۇنىپ تۇراتىن مۇڭ تۋرالى. مۇنداعى «مۇڭدى اۋەندى عاسىرلار تىڭ­داپ ەدى» دەگەن جالعىز جولدىڭ ءوزى مىڭ باتپان جۇك كوتەرىپ تۇر. سان عا­سىر­دان بەرگى تىرلىك ءۇشىن جانتالاسقان, ۇر­پاق ءوربىتىپ, ءومىردىڭ ءمانىن ىزدەگەن حا­­لىق­تىڭ گوي-گويى, ۋىلدەگەن قوڭىر مۇڭى ەلەس­تەيدى, ەستىلەدى. ول مۇڭدى كەشە دە, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە جىرلاي بەرمەك اقىن­نىڭ ءوز مۇڭى دا دومبىرانىڭ قوس ىشە­گىندەي كۇمبىرلەي بەرمەكشى. «مەيلى, قا­لاي دەسەڭدەر دە, مۇڭسىز ولەڭ جازا ال­مايمىن» دەۋى سودان. دانا شاكارىم ايت­­قانداي, ء«ومىر-باقي كۇلمەكتىك – جىن­دىنىڭ ءىسى».

ادىلعازى قايىر­بەكوۆ ءبىر تولعاۋىندا كۇندە توي تويلاپ, ەسى-دەرتى اقشا ساناۋ, جەم­قورلىقپەن بايۋ بوپ جانە سونى «بىرەۋدىڭ ءىشىن كۇيدىرمەككە» جاسايتىن اقىلسىزدىققا جاپىرلاي باس قويعان جۇرتتىڭ قاراسىنا قا­راپ: ء«ومىر ءسۇرىپ ءجۇر­مىز بە؟» دەگەن سانالى ساۋال تاستايدى. اقىننىڭ باستى مۇراتى دا سول: اداسقان, شالىس باسقان جان بولسا, كوزىن اشىپ, كوكىرەگىنە ساۋلە ءتۇسىرۋ, قوعامنىڭ ەسىگىن اشىپ, ەس جيعىزۋ. بۇل – ۇققان ادامعا جىبەكتەي ەسىلگەن قوڭىر مۇڭنىڭ قوڭىر اۋەنىن جۇرەككە جەتكىزۋدىڭ امالى.

باقىتجان رايىس,

اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

وسكەمەن