ساتيرا ساردارى

اسىرەسە ۇمبەتباي ۋايدين اعا­مىزدىڭ «قوناق ما­سەلەسى», «اۋىز ماسەلەسى», ء«سۇيۋ ماسە­ەسى», «ديكتانت», «ەي, بوگۋ تۇسىن­بەيمىن», ء«ۇندى شايىنىڭ قورابى», «كۇيەۋ, كۇيەۋ, كۇيەۋلەر», تاعى باسقا تۋىندىلارىن «تاماشانىڭ» تارلاندارى قۇدايبەرگەن سۇلتانباي, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, مەيىرمان نۇرەكەەۆ, ليديا كادەن, داناگۇل تەمىرسۇلتانوۆانىڭ وتە ءساتتى ساحنالاعانى ءالى ەستە. سودان باستاپ قوناقتىڭ نەشە ءتۇرىن بارىن قۇربى-قۇرداستار اراسىندا جانە توي-تومالاقتا جىلىكتەپ ايتىپ, ك ۇلىپ جۇرەتىن بولدىق ءارى ول اۆتوردىڭ شىعارمالارىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن ەدىك. بۇدان بولەك, «قى­مىزحانا» باعدارلاماسىنا دا سكەتچ پەن ينتەرمەديالار جازىپ تۇردى.

1988 جىلى قازىرگى ءال-فارابي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. سول ستۋدەنتتىك شاقتا گوگول كوشەسى­نىڭ بويىنداعى 12 قاباتتى عيماراتتا ورنالاسقان «ارا» جۋرنالىنا كوپەن امىربەكتى ىزدەپ باردىم. ول كىسىمەن تانىسىپ, قولجازبامدى قالدىرىپ شىققاننان كەيىن, قازاقتىڭ بەلگىلى سىقاقشىلارى عابباس قابىش ۇلى, مىڭباي راشەۆ, ۇمبەتباي ۋايدين, تولىمبەك الىمبەكتى كورىپ, توبەم كوككە ەكى ەلى جەتپەي قايتتىم. №5 جاتاقحاناعا كەلگەن سوڭ, وسى وقيعانى كۋرستاستارىما جىر قىپ ايتتىم. سودان باستاپ سول سايىپقىران ساتيريكتەرگە شىعارمالارىمدى اپارىپ تۇردىم. ولار تۇزەپ-كۇزەپ «ارا» جۋرنالىنا شىعارىپ تۇردى.

1999 جىلى ءوزىم وقىعان قارا شا­ڭىراققا مەرزىمدى ءباسپاسوز كافە­دراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باۋىرجان جا­قىپتىڭ شاقىرۋىمەن اعا وقىتۋشى بولىپ قىزمەتكە قابىلداندىم. سويتسەم, ول كافەدرادا ءمۇيىزى قاراعايداي وقىتۋ­شى-پروفەسسورلار مەن قابىرعالى قالامگەرلەر ءدارىس وقيدى ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – 16 جىل جۋرفاكتىڭ دەكانى بولعان ۇستازىم تەمىربەك قوجاكەەۆ, ساتيرا ساردارى ۇمبەتباي ۋايدين, ءبىلىمدى دە بىلىكتى باسپاگەر سەرىك ءابدىرايىم ۇلى, قالامى قارىمدى قالامگەر كاكەن قام­­زين, كەزىندە وقۋعا تاپسىرعاندا قۇجات­تارىمدى قابىلداپ العان سۇيىكتى اپايى­م دامەگۇل باياليەۆا, ساتيريك جازۋشى روزا التىنبەكوۆا, تاعى باسقالار. سودان باستاپ ۇمبەتباي اعايمەن ءجيى جولىعىسىپ تۇراتىن ەدىك. ول ىلعي دا قوينىنا پورتفەلىن قىستىرىپ, قولىنا بۋما-بۋما گازەت-جۋرنالداردى تولتىرىپ الىپ كەلىپ, ونى ستۋدەنتتەرگە تاراتىپ بەرەتىن. ءتىپتى الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن شاكىرتتەرىنىڭ قولىنا قارجى-قاراجات تا قىستىرا كەتەتىن. ەشكىمگە داۋىس كوتەرىپ سويلەمەيتىن. مىنەزى جۇمساق وتە قاراپايىم ادام ەدى. سوندىقتان با, ونى ارىپتەستەرى دە, شاكىرتتەرى دە وتە جاقسى كورەتىن. وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلىندەي, 1995 جىلى ۇمبەتباي اعامىزدىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى قارا شاڭىراقتا اتاپ ءوتىلدى. سوندا ءبىر شاكىرتى:

جاراتۋشى ۇمبەتباي اعامىزدى,

جىبەرگەن جاقسىلىقتىڭ ۇمبەتى ەتىپ, –

دەپ جىرعا قوسقان ەكەن. بۇل دا جاس اقىن­نىڭ جۇرەگىنەن شىققان شىنايى شۋماق.

سونداي-اق ول كىسى №12 اباي اتىنداعى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن دارىندى بالالار مەكتەپ-ين­تەرناتىندا دا ساباق بەرەتىن. ول وقۋ ورداسىنداعى شاكىرتتەرى دە ۇمبەتباي اعايلارىن وتە جاقسى كورىپ, قاتتى قۇر­مەتتەيتىن. ول كىمگە بولسا دا جاقسى­لىق جاساۋعا تىرىسىپ ءجۇرۋشى ەدى. بىردە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دالىزىندە جولىعىپ قالدىق. قولىندا ادەتتەگىدەي بىرنەشە گازەت-جۋرنال بار. سولاردىڭ ىشىنەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن اشىپ, ءوزىنىڭ ساتيرا تۋرالى ساراپتامالىق ماقالاسى باسىلعانىن كورسەتتى. سويتسەم, سول ەڭبەگىندە مەنىڭ دە اتىمدى اتاپ ءوتىپتى. مەن تاڭعالىپ, ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم.

2000 جىلى مەنى جازۋشىلار وداعىنا اپارىپ, «نايزاگەر» ساتيرا قاۋىم­داستىعىنىڭ جيىنىنا قاتىستىرىپ, مۇشەلىگىنە قابىلداتتى. بۇل – مەن ءۇشىن ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەيتىن وقيعا ەدى. سويتسەم, وسى قاۋىمداستىقتىڭ پرە­زيدەنتى تەمىربەك قوجاكەەۆ, ال ورىنباسارى ۇمبەكەڭنىڭ ءوزى ەكەن. بۇل – كىسىلىك قاسيەت.

2004 جىلى «ايقىن» گازەتىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزىمدە ۇمبەتباي اعايمەن سۇحباتتاستىم. ول سۇحبات «قوجاناسىر, الداركوسەلەر قاي زاماندا دا كوپ بول­ماعان» دەگەن تاقىرىپپەن جارىق كوردى. كەيىن سول سىر-سۇحباتتى «اعىنان جا­رىلساق» جانە «ساتيرا سارقىتى» اتتى جيناقتارىما ەنگىزدىم. سول سۇحباتتاعى ەكى ساۋالىمىزعا بىلايشا جاۋاپ بەرىپ ەدى. سول جولداردى تولىق بەرگەندى ءجون كورىپ وتىرمىن:

– ءسىز جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت بويى قولىڭىزدان قالامىڭىزدى تاستاماي, شىعارماشىلىق جۇمىسپەن اينالىسىپ كەلەسىز. تۋىندىلارىڭىزدىڭ باسىم بولىگى ساتيرادان تۇرادى. بۇل – ەشكىمگە ابىروي اپەرە قويمايتىن جانر. سونى بىلە تۇرا, نەگە ساتيرا جازاسىز؟

– مەن قولىما قالام ۇستاعان كەزدەن باستاپ, ادەبيەت پەن جۋرناليستيكانىڭ بارلىق جانرىندا قالام تارتىپ كەلەمىن. عىلىمعا ۇلەس قوسۋ ماسەلەسىنەن دە دامەم بولدى. سونىڭ بارىنەن دە ساتيرا جانرىندا كوبىرەك توبە كورسەتتىم. جۇرتىمنىڭ مەنى «ساتيريك» اتاپ كەتۋى دە سودان بولار. ال ەندى, ەشقاشان, ەش جەردە مەن ءوزىمدى «ساتيريكپىن» دەپ اتىمدى دارداي قىلعان ادام ەمەسپىن. باسىلىم بەتىندە جارىق كورگەن جازعان-سىزعاندارىمنىڭ استىنا «سىقاقشى», «ساتيريك» دەگەن تىركەمە سوزدەردى تىركەپ جۇرگەن كوبىنەسە رەداكتسياداعى اعايىندار. ال ابىروي-بەدەل جاعىنا كەلسەك, ارينە ساتيرا ءارى ابىرويلى, ءارى قاۋىپتى جانر. «ارا-شمەل» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزدە تالاي-تالاي قاۋىپ-قاتەرگە كەزىكتىك, پالە-جالاعا تاپ بولدىق. بىراق بارىنەن امان قالدىق. «اققا قۇداي جاق» دەگەن وسى دا.

– ءاربىر قالامگەر ءوزىنىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن جەگىسى كەلەدى. قازاق ادەبيەتى مەن قازاق ساتيراسىنا از ۇلەس قوسقان جوقسىز. سوندا دا ەشقانداي سىيلىق, اتاق الماپسىز. بۇل ءسىزدىڭ شامىڭىزعا تيمەي مە؟

– جوعارىدا اتاق قۋاتىن ادامداردىڭ ساپىندا ەمەستىگىمدى ايتتىم. ال شىعار­مالارىم ۇكىمەت, ەل تاراپىنان باعا­لانىپ جاتسا, ماراپات, قوشەمەت, قۇر­مەتتى جەك كورمەيمىن. بىراق يمانداي شىنىم, ۇلكەن سىيلىققا تاتيتىنداي قىر باسىندا جارقىراپ تۇرعان شىعارما جازدىم دەپ ايتا المايمىن. سوڭعى ء«اۋمين!» جانە «سەن كىمگە كۇلەسىڭ؟» اتتى ەكى جيناعىمدى جازۋشىلار وداعى جانىنداعى سى­قاقشىلاردىڭ «نايزاگەر» قاۋىم­داستىعى مەن قا­تىسپاعان ماجى­لىسىندە ۇلكەن سىيلىققا ۇسىنىپتى. كەيىن كوپەنگە: «سونىڭ قا­جەتى بار ما؟ ەرتەڭ ورتا جولدان قايتىپ كەلەدى عوي» دەگەنىم بار. مۇنىم, ارينە جالعان سىپايىلىق ەمەس, شىنىم. ەگەر دە ەل-جۇرتتىڭ شىنايى باعاسىن الىپ, بايگەدەن وزىپ كەلىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ.

بۇل – ۇستازدىڭ جۇرەكجاردى جاۋابى. جاساندىلىقتان ادا. ۇمبەتباي اعانى تانيتىن ادامداردىڭ ءبارى بۇل سوزىمىزگە سەنەرى انىق. ويتكەنى ول وتىرىك سويلەي المايتىن. وعان جانى قاس ەدى. وزىنە عانا ەمەس, وزگەگە دە بولسا ەكەن دەيتىن ادام بولاتىن. ءجۇرىس-تۇرىسىندا, ءاربىر ءىس-ارەكەتىندە, ادامدارمەن قارىم-قاتىناسىندا ءمىن بولمايتىن. ءوزى قانداي بولسا, ءسوزى دە سوعان سايكەس كەلەتىن. بى­رەۋدىڭ جەتىستىگىنە ءوزى جەتكەندەي قۋاناتىن. ونىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسى – وسى!

2013 جىلى «ايقىن» گازەتىنىڭ «جا­تىپاتار» ساتيرالىق بەتىن ۇمبەتباي اعامىزعا ارنادىق. سوندا بىلاي دەپ العىسوز جازىپ بەرىپ ەدىم:

اباي ۋايدين تۋرالى نە دەدى؟

«مىڭمەن جالعىز الىسقان» اباي بابامىز «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باس» دەگەن ءسوزىن ۇمبەتباي ۋايدين اعامىزدىڭ ومىرگە كەلەتىنىن سەزىپ, سوعان ارناعانداي كورىنەدى ماعان. ۇمبەتباي اعامىزدىڭ بىرەۋ قۋىپ كەلە جاتقانداي زۋىلداپ جۇرگەنىن, اسىعا-ۇسىگە سويلەگەنىن, «بەرسە – قولىنان, بەرمەسە – جولىنان» دەپ بۇيىرماعان نەسىبەگە قول سوزعانىن كورگەن ادام جوق شىعار, ءسىرا. «ەكى شوقىپ, ءبىر قارا» دەگەن حالىق ماتەلى دە – ۇمبەتباي اعامىزدىڭ ەنشىسىندە. ءسوز شىعىنىنا دا ۇنەممەن قارايدى. ەگەر قالامگەر-عالىم بولماسا, ەكونوميكا ءمينيسترى بولارىنا ءشۇبا جوق. كەزىندە عالىم-ۇستاز بولدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا, اباي اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا «جاي ءجۇرىپ, ءدوپ باساتىن», ء«بىر شوقىپ, ەكى قارايتىن» شاكىرتتەر تاربيەلەدى. سولاردىڭ ءبارى قازىر ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە «ۇستازدان شاكىرت وزار» دەگەندەي, ء«بىر شوقىپ, ەكى قاراپ» باق جانە تاعى دا باسقا سالالاردا قىزمەت ەتىپ ءجۇر.

سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ وتىرعان ۇمبەتباي اعامىز – از دا بولسا ساز, قىسقا دا بولسا نۇسقا جازاتىن جازۋشى. ۋاقىت تاۋىپ, جايعاسا وتىرىپ, كوڭىل سەرگىتىڭىز. پروبلەماڭىزدى ۇمىتاسىز. بۇگىنگى بەت ۇمبەتباي ۋايدينگە ارنالادى.

ءتۇر-تۇلعاسى – اناۋ, سىر-جىرعاسى – مىناۋ.

ءسويتىپ, تۇتاس ءبىر بەتكە ۇستازىمىزدىڭ تۋىندىلارىن بەردىك. اعامىز العىسىن ايتىپ, باتاسىن بەردى.

2015 جىلدىڭ 8 قازانى كۇنى ۇمبەتباي اعام قوڭىراۋ سوقتى. ابىلاي حان مەن ايتەكە بي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان «ايقىن» گازەتىنىڭ عيما­راتىندا وتىر ەدىم. «تومەن ءتۇسشى. سەنى سوندا كۇتىپ تۇرمىن» دەدى. دەرەۋ سىرتقا شىقتىم. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقان سوڭ: «جاقىندا مىنا كىتابىم جارىق كورىپ ەدى. سونى وزىڭە سىيلايىن دەپ اكەلدىم» دەدى. ۇلكەن باسىمەن ءوزى اكەپ تۇرعانىنا ىڭعايسىزدانىپ: «ونىڭىز نە, ايتساڭىز ءوزىم-اق بارىپ الىپ كەتەر ەدىم عوي» دەپ جاتىرمىن. «وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. ەكىنشى قاباتقا شىعۋعا اياعىم جارامايدى. قايتا ءوزىڭدى شاقىرتقانىما ايىپ ەتپە دەپ» اقتالىپ جاتىر. مىنە, قاراپايىمدىلىق دەگەن – وسى. سوندا, سول «ادەپ الەمى جانە جۋرناليستيكا» دەگەن كىتابىنا بىلاي دەپ قولتاڭبا قال­دىرىپتى: «ەرماحان! قالپىڭ جاقسى. جان­ دۇنيەڭ اپپاق. ءلايىم اق جۇرەگىڭ كىرلەمەسىن, قوڭىر داۋسىڭ قارلىقپا­سىن. كۇلكىڭدى قولشاپالاقتار كۇتىپ ­ال­سىن. ءاۋمين! تىلەگى قابىل اعايىڭ – ۇمبەت­باي». سول كىتاپ ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ ءۇيىم­نىڭ تورىندە تۇر.

«كىم ماعان ءبىر ءارىپ ۇيرەتسە, سونىڭ ق ۇلى بولۋعا دايىنمىن. قالاسا مەنى ساتىپ جىبەرسىن, قالاسا باسىما بوستاندىق بەرسىن, قالاسا قۇل ەتىپ السىن» دەگەن ەكەن ءدىن عۇلاماسى حازرەتى ءالي. سول ايتقانداي, ۇمبەتباي ۋايدا ۇلى – ءتۋابىتتى ۇستاز بولىپ جاراتىلعان ادام. ونى تانىعالى بەرى ارتىق اۋىز سويلەگەنىن نەمەسە قيسىق-قىڭىر ءىس-ارەكەتىن كورمەپپىز. «ۇستاز بولساڭ, وسىنداي بول!» دەپ ۇلگى ەتەتىندەي تۇلعا. سوندىقتان دا ونىڭ الدىندا بۇكىل شاكىرتتەرى تاق تۇرادى.

ۇمبەتباي ۋايدا ۇلى – «قارا كو­زىلدىرىك», ء«ىشىڭ ءبىلسىن», «ەندىگىسىن ايتپايمىن», «كونتەينەرمەن كەلگەن كەمپىر», «بىدى-بىدى», «نانايىن با, نانبايىن با؟», «وسوبايا ستوليچنايا پروستوكۆاشا», «ومىرگە قۇشتارلىق», «اللو, بۇل كىم؟», «ماڭگىلىك ماسەلە», «اتىڭ كىم-ءاي؟», «زناكومستۆو پو وبياۆلەنيۋ», ء«اۋمين!», «سەن كىمگە كۇلەسىڭ؟», «وڭا­شاداعى ويلار», «ادەپ الەمى», «سىرىمدى ايتايىنشى», «ادەپ الە­مى جانە جۋرناليستيكا» اتتى ساتيرالىق, پۋب­لي­تسيستيكالىق جانە تا­نىم­دىق-تاعىلىمدىق جيناقتاردىڭ اۆتورى. مۇنىڭ ءبارى قازاق ادەبيەتى مەن جۋرناليستيكاسىنىڭ قورجىنىنا سالىنعان مول مۇرا.

كەزىندە قازاق ساتي­راسىنىڭ سايىپ­قىرانى وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ ءوزى:

«...ايتىپ, ايتپاي نە كەرەك,

ۇمبەتباي دەگەن بۇل كىسى,

قازاق دەگەن حالىقتىڭ

قۇداي بەرگەن ىرىسى», –

دەپ باعا بەرگەن ەدى. بۇل ءسوز ءالى ءمان-ماڭىزىن جويا قويعان جوق.

ساتيرا ساردارى ۇمبەتباي ۋايدا­ ۇلى­نىڭ شىعارمالارى حالقى­نىڭ رۋحاني بايلىعىن, ىرىسىن ەسەلەي تۇسەتىنى انىق.

ەرماحان شايحى ۇلى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى