– نۋنۋ مىرزا, جاڭا قىزمەتكە كەلگەنىڭىزگە ەكى ايدىڭ ءجۇزى بولدى. ەلىمىزدەگى تورەلىكتىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى ويىڭىز قانداي؟
– قازاقستانعا كەلگەنىمىزگە ەكى ايداي بولعانىنا قاراماستان, پرەمەر-ليگانىڭ بارلىق ماتچىن, سونداي-اق كۋبوك پەن سۋپەركۋبوكتى قاراپ شىقتىق. جاسىراتىنى جوق, فۋتبولداعى تورەلىك رەفورمانى قاجەت ەتەدى. ارينە, كوپشىلىكتىڭ نازارى پرەمەر-ليگاعا باعىتتالعان, سەبەبى نەگىزگى قاتەلىك سول جەردە كوزگە تۇسەدى. بىراق بۇل جوعارى ليگاعا عانا قاتىستى ەمەس, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ليگا دا, ايەلدەر چەمپيوناتى دا دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىعۋى قاجەت. تورەلىكتىڭ قازىرگى جاعدايى – بىرنەشە جىل بويى جينالعان پروبلەمانىڭ سالدارى.
– اتالعان ماسەلەنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى نەدە؟
– ءبىر عانا سەبەپ دەۋگە كەلمەيدى. وزەكتىسى – تورەشىلەردىڭ كاسىبي ءارى جۇيەلى تۇردە ءبىلىمىن جەتىلدىرمەۋى. مىسالى, ەشبىر كوماندا تۇراقتى جاتتىعۋ جاساماسا ناتيجەگە جەتپەيدى. ال تورەشىلەر جىلىنا ءبىر-ەكى رەت جينالىپ, قالعان ۋاقىتتا وزدىگىمەن ارەكەت ەتەدى. ەگەر ءبىز ويىنشىلار مەن باپكەرلەردەن كاسىبيلىكتى تالاپ ەتسەك, تورەشىلەرگە دە سوعان ساي قولداۋ مەن مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك.
مەنى كەي تورەشىلەردىڭ VAR سەرتيفيكاتىن العانىنا بىرنەشە جىل وتسە دە, بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرمەگەنى تاڭعالدىردى. ودان بولەك, ىشكى چەمپيوناتتا فيزيكالىق فۋتبول باسىم. ماتچتاردا قاتتى قاقتىعىس, دورەكى ويىن بولادى. وسىنىڭ ءبارى تورەشىلەرگە قىسىم كەلتىرەدى. مۇنداي جاعدايدا ولاردىڭ سەنىمدى ءارى بايسالدى بولۋى وڭاي ەمەس.
– دۇرىس-اق, بىراق كەيىنگى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىدە سىن ايتۋشىلار كوبەيدى. بۇعان نە دەيسىز؟
– الەۋمەتتىك جەلىدە جالعان اقپارات تاراۋى دا قيىندىق كەلتىرەدى. تورەشىلەر ءجيى ادىلەتسىز سىنعا ۇشىرايدى. ءبىز ولاردىڭ قاتەلىگىن اشىق كورسەتەتىن, جاريالايتىن ساناۋلى ۇيىمنىڭ ءبىرىمىز. بىراق مۇنداي سىن كونسترۋكتيۆتى ەمەس, ال ونىڭ كەسىرى جالپى فۋتبولعا تيەدى. جالپى, ءبىز كەلگەلى تورەشىلەر اپتا سايىن باعالانىپ وتىر. ولار وسى باعانىڭ ناتيجەسىندە الداعى ماتچتارعا تاعايىندالادى. بۇل ولاردىڭ مانسابىنا دا اسەر ەتەدى. مۇنداي ۇدەرىس كاسىبي فۋتبولداعى قالىپتى تاجىريبە.
– جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن قانداي شەشىم قابىلدانىپ جاتىر؟
– كلۋبتار مەن جانكۇيەرلەر جىلدام ناتيجە كۇتەدى. بىراق ونى ءبىر كۇندە وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس. جىلدار بويى جينالعان ماسەلەنىڭ شەشىمىنە دە ءبىراز ۋاقىت كەرەك. سوعان قاراماستان نەگىزگى شەشۋشى قادامدار قازىردەن باستالدى. پرەمەر-ليگاداعى بارلىق ماتچ ۋەفا تالاپتارىنا ساي باعالانادى. وسى ارقىلى فۋتبولداعى تورەلىكتىڭ دەڭگەيىن بايقايمىز. ال ول ازىرشە, ءبىز كۇتكەن ناتيجەگە ساي ەمەس.
پرەمەر-ليگانىڭ 7-تۋرىنا دەيىن جانە كۋبوك ماتچتارىن قوسقانداعى جاعداي بويىنشا تورەشىلەر جۇمىسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ستاندارت دەڭگەيىنەن تومەن باعالاندى. الايدا VAR جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى قاتەلىكتەردى تۇزەتۋ كورسەتكىشى 10%-دان تومەن. بۇل كورسەتكىش كوڭىلگە قونىمدى جانە ونى كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. بۇل وڭ ناتيجە بەرگەن جۇمىستىڭ العاشقى ساتىسى عانا. ناتيجەگە كوڭىل تولماسا دا, العا جىلجۋ ءۇشىن ناقتى جوسپارىمىزدى قۇرىپ, باستاپ كەتتىك. سونىمەن قاتار تورەشىلەردىڭ داۋلى شەشىمدەرىنە قاتىستى تۇسىنىكتەمە فۋتبول فەدەراتسياسىنىڭ رەسمي سايتىندا ۇنەمى جاريالانىپ تۇرادى. وسى ارقىلى ءبىلىم بەرۋ ماقساتىندا قابىلدانعان شەشىمنىڭ دۇرىس-بۇرىسىن سارالاپ, ويىن ەرەجەسىنىڭ ءمانىن تۇسىندىرۋگە تىرىسامىز.
– جوعارىدا قاتەلىكتەردى ءتىزىپ ءوتتىڭىز. الايدا وسى قاتەلىكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ناقتى قانداي شارا نەمەسە قانداي باعدارلاما قولدانىلادى؟
– بۇگىندە ارنايى ءبىلىم بەرۋ توبىن قۇردىق. ولار تورەشىلەرگە, كومەكشىلەرگە, VAR ماماندارىنا, باقىلاۋشىلار مەن ايەلدەر اراسىنداعى تورەشىلەرگە ارنالعان ۇلتتىق وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەپ جاتىر. بۇل ماۋسىم ايىندا وتەتىن كەڭ كولەمدەگى سەميناردا ىسكە قوسىلادى. ءبىزدىڭ ۇستانىم جەكەلەگەن ادامدارمەن ەمەس, ۋەفا ستاندارتتارىنا ساي كاسىبي ءارى اشىق تورەلىك جۇيەسىن قۇرۋ ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.
فۋتبول قاۋىمداستىعىنداعى كەز كەلگەن ادام – كلۋب مۇشەلەرى, رەسمي وكىلدەر, تورەشىلەر ورتاق قۇندىلىقتارمەن كەلىسسە, جاڭا ءداۋىردىڭ ءبىر بولىگى بولا الادى. الايدا تورەشىلەر مەن تورەشىلەر جۇيەسىنە قىسىم كورسەتۋگە ەشقاشان جول بەرىلمەيدى. ۇدەرىستىڭ اشىق ءارى ءادىل ءجۇرۋى ءۇشىن ۋەفا مەن قفف باسشىلىعى تاراپىنان تولىق قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر.
– قفف شەتەلدىك تورەشىلەردى شاقىرۋى مۇمكىن دەگەن اقپاراتتى قۇلاعىمىز شالدى. بۇل ءسىزدىڭ جوسپارىڭىزدىڭ ءبىر بولىگى مە؟
– ءبىز بارلىق مۇمكىن بولاتىن شەشىمدى قاراستىرىپ جاتىرمىز. حالىقارالىق تاجىريبە الماسۋ اياسىندا ءوز تورەشىلەرىمىزدى باسقا ەلدەرگە جىبەرىپ, شەتەلدىك مامانداردى دا شاقىرىپ, تاجىريبە الماسامىز. مۇنداي تاجىريبەنىڭ بەرەرى مول. بۇل – ەۋروپانىڭ كوپ ەلىندە كەزدەسەتىن تاجىريبە. وتاندىق تورەشىلەر ءۇشىن دە تاپتىرماس مۇمكىندىك. قازىردىڭ وزىندە وزگە ەلدەردەگى ارىپتەستەرمەن كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتىر.
– ءبىزدىڭ چەمپيوناتتاعى كەيبىر ماتچتاردا الدىن الا كەلىسىلگەن ويىندار وتەدى دەگەن اقپارات ايتىلىپ جاتادى. ءسىزدىڭ ۇستانىمىڭىز قانداي؟
– بۇل ماسەلەمەن الەم بويىنشا كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. «Sportradar Integrity Unit» مالىمەتىنشە, 2024 جىلى قازاقستان كۇمان تۋدىرعان ماتچتار سانى بويىنشا الەمدە ءتورتىنشى ورىندا تۇر. كوبىنە بۇل جاعداي ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ليگا ويىندارىندا تىركەلگەن ەكەن. ءبىز بۇدان حاباردارمىز جانە دابىل قاقتىرار جاعداي دەپ سانايمىن. قفف «Sportradar» كومپانياسىمەن بايلانىستا جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋدى جوسپارلاپ وتىر. سول ارقىلى كۇماندى ماتچتار تۋرالى جەدەل اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل ادىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا قفف جۇمىس جۇيەسىنىڭ تۇراقتى بولىگىنە اينالادى. بىراق بۇل تەك تورەشىلەردىڭ ماسەلەسى ەمەس. ادالدىق – تورەشىگە دە, ويىنشىعا دا, باپكەرگە دە ورتاق تالاپ. قفف بۇل ماسەلەمەن كۇرەسۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا دايىنداپ جاتىر. ول بويىنشا الداعى ۋاقىتتا رەسمي حابارلاندىرۋ جاسايمىز.
– ءسىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى جوسپارىڭىز قانداي؟
– قازىر 2025–2028 جىلدارعا ارنالعان تورەشىلىكتى دامىتۋدىڭ ناقتى جوسپارىن ازىرلەپ جاتىرمىز. فەدەراتسيا پرەزيدەنتى مەن باس حاتشىسى ونىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن جاقسى تۇسىنەدى. ەگەر بولاشاقتا قازاقستاندا جوعارى دەڭگەيدەگى تورەشىلەردى كورگىمىز كەلسە, سوعان دايىندىقتى قازىردەن باستاۋ كەرەك. تورەلىك – فۋتبولداعى ەڭ وڭاي سىنالاتىن سالا, بىراق ول فۋتبولدىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قابىلدانۋعا ءتيىس. بىرلىك بار جەردە فۋتبول دا داميدى, ناتيجە دە جاقسارادى. سوندىقتان تورەشى, باپكەر, ويىنشى مەن كلۋب بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى قاجەت.
ۋەفا-نىڭ 2010 جىلى قولعا العان CORE باعدارلاماسى (تورەشىلەردى جەتىلدىرۋ ورتالىعى) – الەمدەگى ەڭ تابىستى باستامالاردىڭ ءبىرى. ونى بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل – جاس تورەشىلەردىڭ كاسىبي دامۋىنا ارنالعان جوبا. مەن وسى جوبامەن وزگە ەلدەردە جۇمىس ىستەپ, تيىمدىلىگىن كوردىم. سونىمەن قاتار ىشكى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى دا وڭاي بولمايىن دەپ تۇر. قازاقستان فۋتبول فەدەراتسياسى – ۋەفا تورەلىك كونۆەنتسياسىنىڭ مۇشەسى. سول سەبەپتى ءوز رەگلامەنتتەرىمىز بەن راسىمدەرىمىزدى حالىقارالىق تالاپتارعا بەيىمدەۋىمىز كەرەك. بىزگە ۋەفا تورەشىلەر كوميتەتى توراعاسىنان باستاپ, ۇيىمنىڭ بارلىق دەڭگەيىندە قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر.
– سوندا فۋتبول قاۋىمداستىعىنا قانداي ۇسىنىس ايتاسىز؟
– تورەشىلەرگە مىنا ءبىر قاراپايىم ويدى جەتكىزگىمىز كەلەدى. ونى ماۋسىمنىڭ باسىنداعى سەميناردا اشىق ايتامىز. قازىر تورەلىكتە جاڭا كەزەڭ باستالىپ جاتىر. تورەشىلەر ءبىزدىڭ جاڭا فيلوسوفيانى قابىلداۋعا ءتيىس, ولاي بولماعان جاعدايدا ءبىزدىڭ كوماندادا قالۋى قيىن. ءبىزدىڭ قۇندىلىق – كاسىبيلىك, اشىقتىق, ادالدىق پەن جوعارى ساپا. ول – مىندەتتى تالاپ. ال وسى قۇندىلىقپەن جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىندەرگە كاسىبي دامۋ مەن حالىقارالىق تاجىريبە الماسۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرىلەدى. وسى ەكى ايدا جاعدايدى زەرتتەدىك, باستى سەبەپتەردى انىقتاپ, العاشقى شەشىمدەردى ىسكە اسىرا باستادىق.
ماۋسىم ايىندا وتەتىن كەڭ كولەمدەگى سەمينار – سول جاڭا كەزەڭنىڭ باسى. پرەمەر-ليگا تورەشىلەرى, كومەكشىلەرى, VAR ماماندارى مەن باقىلاۋشىلارى فيزيكالىق تەستەن, جازباشا ەمتيحاننان جانە بەينەجاتتىعۋدان وتەدى. نەگىزگى تاقىرىپتار – ايىپ الاڭىنداعى ساتتەر, قولمەن ويناۋ, قاقتىعىستار, تارتىپتىك شارالار مەن تورەشىلەردىڭ دۇرىس ورنالاسۋى. بۇل جۇمىس ۋەفا مەن قازاقستان چەمپيوناتى ماتچتارى ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ويىنشىلاردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ. سوڭعى تۋرلاردا تىم كوپ قاۋىپتى ءىس-ارەكەت, اسىرەسە شالىپ قۇلاتۋ جانە شىنتاقپەن ۇرۋ ءجيى بايقالدى. تورەشىلەر حالىقارالىق ستاندارتتارمەن جۇمىس ىستەيدى. بۇل جالپى فۋتبول ساپاسىنىڭ ارتۋىنا جول اشادى. اقىرىندا, ەڭ ماڭىزدىسى – قۇرمەت. كاسىپقوي فۋتبولدا عانا ەمەس, جاستار مەن اۋەسقوي فۋتبولدا دا تورەشىگە دەگەن سىيلاستىق بولۋى قاجەت.
UEFA Respect جوباسى وسى ماقساتتى العا تارتادى. ءبىز ەندى «كاپيتان – تورەشى» اتتى حاتتامانى ەنگىزەمىز. ياعني تورەشىمەن تەك كاپيتان عانا سويلەسە الادى, ونىڭ وزىندە سىپايى تۇردە. بۇل جۇيەنى ەۋروپادا بارلىق باپكەر مەن ويىنشى قولدادى. ءبىز وسى سالاعا ناقتى وزگەرىس ەنگىزۋ ءۇشىن كەلدىك. سوندىقتان فەدەراتسيا بىزگە قاجەتتى قۇرالداردى بەرىپ وتىر. ۋاقىت, كوماندا جانە ماقسات – وسىنىڭ ارقاسىندا تورەلىكتى جاڭا دەڭگەيگە شىعارامىز. بىراق بۇل ءبىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل فۋتبول قاۋىمداستىعى ەكوجۇيەسىنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى.
اڭگىمەلەسكەن –
الماس ماناپ,
«Egemen Qazaqstan»
