كوللەدجدى كوتەرگەن باسشى
اباي ەلى ايىرىقشا ارداقتايتىن, حالقى ءسۇيىپ قۇرمەتتەيتىن شاعان جاناەۆا بۇگىندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجىنىڭ بىلىكتىلىگى ءبىرىنشى ساناتتى باسشىسى, قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى پاندەرىنىڭ جوعارى بىلىكتى وقىتۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قپعا-نىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى. 1992 جىلدان قازىرگە دەيىن 33 جىل تابان اۋدارماي, الاشتىڭ العاشقى ءبىلىم ورداسى – پاتشا زامانىندا مۇعالىمدەر سەمينارياسى بولعان عاسىردان استام تاريحى بار ءبىلىم وشاعىندا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان زياتكەر ءھام قايراتكەر تۇلعا. ەڭبەك ادامىنىڭ ەڭ ءبىر ەرەكشە مىسالى دا وسى شاعان اپاي. ول كوللەدجدە اۋەلى ديرەكتوردىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن 18 جىل اتقارىپ, 2010 جىلى ديرەكتور لاۋازىمىنا تاعايىندالعاننان كەيىن وقۋ ورداسى زاماناۋي تالاپقا ساي جابدىقتالىپ, جاڭا ءتيپتى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنە اينالۋىنا زور ۇلەس قوسقانىن سەمەي جۇرتى جاقسى بىلەدى.
ول اۋەلى اۋەزوۆ كوللەدجىنىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە ەكەنىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ قانا قويماي, تاريحي عيماراتتىڭ ءار كىرپىشىنە دەيىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, الاش اماناتىن ۇرپاققا ساف كۇيىندە جەتكىزدى. شاعان الدامجارقىزى كوللەدجدى كوركەيتۋدە «جوعارى جاق نە بەرەدى» دەپ جالتاقتاپ وتىرماي, كاسىپكەر-مەتسەنات ازاماتتاردى مەنەدجەرلىكپەن تارتا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, وقۋ ورنىنىڭ ماتەريالدىق بازاسى جاقساردى. كوللەدجگە ەڭبەگى سىڭگەن ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ەسىمى بەرىلگەن 34 اتاۋلى كابينەت, ونىڭ 20-ى دەمەۋشىلىكپەن اشىلعان. ءبىلىم ورداسىندا ايگىلى جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان زال جانە كوللەدجدىڭ سەميناريا كەزەڭىندە وقىعان, ەڭبەك ەتكەن الاش ارداقتىلارىنىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن مۋزەي جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇعان قوسا بىلتىر «قاراجىرا» اق كومپانياسىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ەكى قاباتتى ءزاۋلىم ساراي – رۋحاني ورتالىق عيماراتى بوي كوتەردى. بۇل «ەس-ايماق» دەپ اتالادى. ولاي اتالۋى دا تەگىن ەمەس, تاريحتان تامىر تارىپ جاتىر. مىنە, مۇنىڭ ءبارى شاعان اپايدىڭ ىسكەر باسشى عانا ەمەس, قازاقتىڭ ءبىلىم-عىلىمىن قىزعىشتاي قورىعان جاناشىر جان ەكەنىن كورسەتەدى. قازىر بارىپ كورسەڭىز, كونەدەن جەتكەن كوللەدجدىڭ اينالاسى قۇددى ءبىر كينوداعى گارۆارد قالاشىعى ىسپەتتى. بۇرىنعى مەن بۇگىنگىنىڭ اسەم ۇيلەسىمدىلىگىن بايقايمىز.
2022 جىل الاش شاھارى ءۇشىن ەرەكشە قۋانىشقا تولى جىل بولدى. بۇرىنعى تايعان باق قايتا كەلىپ قونعانداي, وبلىس مارتەبەسى بەرىلىپ, اباي ەلى بوركىن اسپانعا اتتى. سول جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سەمەي قالاسىندا بولىپ, الاشتىڭ تۇڭعىش ءبىلىم ورداسى بولعان وقۋ ورنىنا ارنايى باردى. كوللەدجدى كورىپ, ۇجىمىنىڭ ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرگەنى بار.
«سەمەي – ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى ولكەسى. بۇل – الاش ارىستارىنىڭ ءىزى قالعان, زيالىلارىمىز ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن قاسيەتتى ءوڭىر. سەمەي – ۇلتتىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ, تاريحي ورتالىعى. ەلىمىزدەگى مۇعالىمدەر دايارلايتىن العاشقى وقۋ ورنى وسى قالادا اشىلعانى بەلگىلى. وندا مۇحتار اۋەزوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان, شاكەن ايمانوۆ سىندى ۇلت زيالىلارى ءبىلىم العان. سوندىقتان بۇل جەردى حالقىمىز قازاق رۋحانياتىنىڭ قاينار جەرى دەپ ەرەكشە قادىرلەيدى», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
كوللەدجدەگى شاعان اپايدىڭ پەداگوگ رەتىندە, بىلىكتى باسشى رەتىندەگى ەڭبەگىن پرەزيدەنتتىڭ سوزىمەن تۇيىندەيىن.
ۇلى كىتاپتارعا بولەنگەن بوپە
شاعان وزەنىنىڭ بويىندا تۋىپ, قۇندىزدى جەرىندە ء تاي-ءتاي باسقان شاعان الدامجارقىزىنىڭ عۇمىرناماسىنا از-كەم شەگىنىس جاسايىق. ول قوي شارۋاشىلىعىنىڭ جوعارى بىلىكتى بونيتەرى, زووتەحنيك-سەلەكتسيونەر, ەكونوميست الدامجار جاناەۆ پەن كىتاپحاناشى جۇماش كەنجالىقىزىنىڭ وتباسىندا بۇرىنعى سەمەي وبلىسى اباي اۋدانىنىڭ قىزىل تۋ اۋلىندا 1965 جىلى 2 ماۋسىمدا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى الدەكەڭ دە اباي ەلىنە سىيلى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ بىلىكتى مامانى, ەكونوميست, ۇلگىلى اكە بولعانى تۋرالى باسىلىم بەتتەرىندە بادىزدەلىپتى. اقىن تولەۋجان ىسمايلوۆپەن دوس-جارلىعى – بالالارىنىڭ ادەبيەتكە جاقىن بولۋىنا اسەر ەتتى مە ەكەن, گۇلجامال, نۇرجامال, شاعانگۇل ۇشەۋى دە فيلولوگ بولىپ شىعادى. كىشكەنتاي شاعان بەسىگىندە جاتىپ-اق, قالىڭ كىتاپتىڭ اراسىندا قۇنداقتالىپتى. ول زاماندا بالا تۋدىم ەكەن دەپ قازىرگىدەي جىلداپ دەكرەتتىك دەمالىستا بولاتىن زامان ەمەس, اناسى مارقۇم جۇماش اپامىز ەكى ايلىق شاعاندى الىپ, جۇمىسقا شىعىپ كەتەدى ەكەن. ايگىلى بورحەس جۇماققا بالايتىن, ءابىش كەكىلباي ۇلى ادامدى ادامزات ەتكەن دەيتىن, اقىن تالعات ەشەن ۇلى «جۇرەگى بار جالعىز ءۇي» دەيتىن كيەلى ورىن – كىتاپحانادا قاراقۇلاقتانعان شاعانعا كىتاپ ءيىسى ەرتە سىڭەدى.
1986 جىلى سەمەيدىڭ ن.ك. كرۋپسكايا اتىنداعى پەدينستيتۋتىن (قازىرگى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى) قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعى بويىنشا قىزىل ديپلوممەن ۇزدىك ءبىتىرىپ, 1986 جىلى اباي اۋدانى قۇندىزدى ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك جولىن باستايدى.
امانات ارقالاعان تۇلعا
1988 جىلى سەمەي قالاسىنا كەلىپ ابايدىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايىندا ۇلكەن ەڭبەككە ارالاسادى.
– توقسانىنشى توقىراۋ جىلدار. ءبىر كۇنى كەلە جاتسام, ساكىدە وتىرعان ايگىلى اكادەميك, ۇستازىم قايىم مۇحامەتحانوۆ اعايعا جولىعىپ قالدىم, – دەپ ەسكە الادى شاعان اپاي. – بىردەن تاني كەتتى. «سەن جاناەۆاسىڭ عوي؟» دەيدى. سودان مەنى جەتەلەپ اباي مۇراجايىن باسقارعان توكەن يبراگيموۆ اعايعا الىپ باردى. «مىنا قىزعا قالاي دا ءبىر ورىن تاۋىپ بەر» دەدى. اۋەلى حاتشىلىق جۇمىستان باستاپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە دەيىن كوتەرىلدىم.
وسىلايشا شاعانگۇلگە ابايدىڭ نۇرى ءسىڭىپ, بىلىكتى مامان بولىپ قالىپتاسادى.
– كەشەگى الاشتىڭ جۇرناعىنداي, قازاقتىڭ ۇستازى, زيالىسى, ءوزىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىمەن دە, ادامدارمەن قارىم-قاتىناسىمەن دە ۇلكەن قۇرمەتكە لايىق ءناۋبات قاليەۆ, وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى اباي مۇراجايىن باسقارعان توكەن يبراگيموۆ, سونداي-اق, عىلىم جولىنا جەتەلەگەن, عىلىمي كانديداتتىق جۇمىسىما جەتەكشىلىك ەتكەن – اراپ ءسىلام ۇلى, ۇستازىم قينايات شاياحمەت ۇلى سياقتى اعالارىمىزدىڭ ۇلگى-ونەگەسىن كورگەنىمدى ماقتان تۇتامىن. 1992 جىلى اباي مۇراجايىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىمدە, ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ءبىلىم العان قارا شاڭىراققا قىزمەتكە كەلۋىمە ەڭ العاش ءناۋبات اعا سەبەپ بولعان ەدى, – دەيدى ول.
وسى ارالىقتا پەداگوگيكا مەن مادەنيەت سالاسىنا قاتىستى تالاي تاعىلىمدى ماقالالارى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق مەرزىمدى باسىلىمداردا («ەگەمەن قازاقستان», «قازاقستان مەكتەبى», «قازاق ادەبيەتى», «ەرتىس ءوڭىرى», «ديدار», «سەمەي تاڭى») ۇدايى جاريالانىپ تۇرادى. قالامگەرلىگىمەن قابات, شاعان الدامجارقىزىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى دە جەتەرلىك. ءوزىنىڭ باسشىلىعىمەن 2013 جىلى وقۋ ورنىنىڭ تاريحىنا ارنالعان «الاشتىڭ ءبىلىم ورداسى» اتتى تاريحي-تانىمدىق كىتاپتىڭ ءى تومدىعى, 2018 جىلى ءىى تومدىعى, 2024 جىلى ءىىى تومدىعى «اتامۇرا» باسپاسىنان جارىق كوردى. بۇعان قوسا 2007 جىلى «قۇبالاڭ زامانداعى قۇپيا ولەڭدەر» مونوگرافياسى, 2015 جىلى «قوڭىراۋلى جىلدار كۇمبىرى» («فوليانت» باسپاسى) اتتى كىتابى شىقتى.
رەسپۋبليكا كولەمىندە تىڭ تاجىريبە رەتىندە تاراتىلعان «ۇلاعات» ۇلتتىق تاربيە جۇيەسىنىڭ جانە الاش يدەياسى نەگىزىندە رۋحاني ءبىلىم بەرۋدى, ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي-ىزدەنۋ داعدىسىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن زياتكەرلىك الەۋەت قالىپتاستىرۋ ماقساتىنداعى «زەردە» عىلىمي – ينتەللەكتۋالدىق جوباسىنىڭ اۆتورى.
كوللەدجدە شاعان الدامجارقىزىنىڭ باستاماسىمەن «جەتىم» ستاتۋسىمەن ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتكە قايىرىمدىلىق قورى ۇيىمداستىرىلىپ, جينالعان قاراجاتقا باسپانا الىپ بەرۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. ناتيجەسىندە كوللەدجدىڭ بىرنەشە تۇلەگى باسپانالى بولدى. وسىلايشا م.اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدج ۇجىمى شقو اكىمىنىڭ «مەيىرىم – 2016» سەرتيفيكاتىمەن, «شىعىس قازاقستان وبلىسى بالالارىنىڭ دوسى» بەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. وسىناۋ جىلى جۇرەكتەن شىققان ۇلكەن قامقورلىق پەن ىسكەرلىككە قاراپ, ەرىكسىز ء«جۇزىڭدى كورگەن سايىن, جۇرەكتى الاقان عىپ, قول سوعامىن...», دەمەسكە امال جوق.
بۇگىندە شاعان الدامجارقىزى كوللەدجدەگى ديرەكتورلىق قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارا ءجۇرىپ, ءوڭىردىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن ىسكەر ازاماتتاردىڭ ءبىرى. ايماقتاعى قازاق مادەني-الەۋمەتتىك ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى, اباي وبلىسى اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسىلىق دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى, وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, اباي وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ 8-ءشى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى, وبلىستىق ماسليحاتتاعى «امانات» پارتياسى دەپۋتاتتىق فراكتسياسىنىڭ توراعاسى.
اقىننىڭ جارى
الەم ادەبيەتىندەگى پۋشكينا, تولستايالاردى ايتپاعاندا, قايراتكەر ءنازيپا قۇلجانوۆا, كەشەگى ءابىشتىڭ جارى – كلارا, م.ماعاۋيننىڭ جارى – باقىتجامال اپالارىمىز, اقىن سۇراعان راقمەت ۇلىنىڭ جارى – راۋشان جەڭگەمىز ت.ب ايگىلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ قوساعى تۋرالى نەبىر جىلى ەستەلىكتەر ايتىلىپ جاتادى. وسى قاتاردا – شاعان اپايىمىز دا بار.
تىڭنان تۇرەن سالىپ, ايماقتا جاتىپ-اق قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانعان, وزىندىك مەكتەبى قالىپتاسقان بەلگىلى اقىن تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلى – قازاق ادەبيەتىندە ورنى ەرەكشە, مانەرى بولەكشە تۇلعا. ۇلكەن قالالاردان جىراق, ادەبي ورتا دەيتىن شۋ-شۇرقاننان ساياق جۇرەتىن, ابىششە ايتساق ء«بىرتۇرلى اقىننىڭ» ادال جارى, ادال دوسى, ماڭگىلىك مۋزاسى, ءبىرىنشى وقىرمانى دا وسى – شاعان اپايىمىز. كەزىندە «اقشام حاتتارى» دەگەن پىشاقتىڭ قىرىنداي جىر جيناق پىشاق ۇستىندە تارالىپ, ادەبيەت سۇيەر قاۋىم جاتا-جاستانا وقىعانى ەسىمىزدە. سول ءبىر «دۇربەلەڭ» تۋدىرعان دۇنيە شاعان اپايىمىزعا ارنالعانىن ايتا كەتۋ ابەستىك بولماس.
اقىننىڭ جارى بولۋ قيىن دەيتىندەرگە ادال جار بىلاي جاۋاپ قايتارادى: «تىنىشتىقبەك – ويدىڭ اقىنى. مىنەز-ءبىتىمى ەرەكشە ادام. ولەڭ جازعاننان كەيىن, كەيدە ماعان وقىتادى. قانداي جاعدايدا بولسام دا, مەيلى, شارشاپ وتىرسام دا وقيمىن. وقىپ وتىرعانىمدا قاباعىما قاراپ, پىكىر ايتۋىمدى كۇتىپ وتىرادى. كەيدە ولەڭ جولدارى تۇسىنىكتى بولسا دا, تۇيسىكپەن تالداپ ايتا المايتىن جايتتار كەزدەسەدى. ونداي جاعدايدا ءوزىمنىڭ جەكە پىكىرىمدى ايتۋدى ءجون كورەمىن, سوندا «وسىنى ءوزىم دە كۇتىپ وتىرعان ەدىم» دەپ قۋانىپ قالادى», – دەيدى شاعان الدامجارقىزى.
ال, تىنىش اعامىز: «بىلەمىن, جۇرت اۋرەسى – پەندەشىلىك... وتىنەم, وسالدىققا بەرمەشى ىرىق. مەن سەنسىز: بۋىنسىز ءتىل بولسام دا, قالامىن دەمدە سىنىپ...» دەپ جىرلايدى.
مۇنى قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى قاليحان ىسقاقوۆ اعامىزدىڭ سوزىمەن تۇيىندەيىن. «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان (2011 جىل, №9) «كەلمەس كۇندەر ەلەسى» رومان-ەسسەسىندە جازۋشى بىلاي دەيدى: «...اۋليە ابايدىڭ 165 جىلدىق مەرەيتويى وسكەمەندە دۇرىلدەپ ءوتتى. سالتانات وسكەمەندە وتسە, تەوريالىق كونفەرەنتسيا سەمەيدە جالعاستى. ەرتەڭىنە زيارات ەتىپ قايتۋعا جيدەبايعا تارتتىق. جولباسشىمىز دا, جولداسىمىز دا م. اۋەزوۆ اتىنداعى كوللەدجدىڭ ديرەكتورى شاعانگۇل جاناەۆا, اقىن تىنىشتىقبەكتىڭ جارى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى, مەن بىلەتىن اقىنداردىڭ قوساعىنا ۇقسامايتىن ەر مىنەزدى جان ەكەن: پاراساتى ءبىر ازاماتقا جۇك بولار, ارزان ازىلدەن, ورىنسىز قالجىڭنان بويىن اۋلاق ۇستايتىن, اڭگىمە-دۇكەنگە ءازىر, كەز كەلگەن سيتۋاتسيادا ءوزىن ەركىن سەزىنەتىن ساليقالى بايبىشەنى تانىدىق».
P.S. ونىڭ تۋعان جەرى – اباي تۋعان توپىراق. ۇستازى – ابايتانۋشى, اكادەميك قايىم مۇحامەدحانوۆ. قىزمەتى – الاشتىڭ تۇڭعىش ءبىلىم ورداسى – اۋەزوۆ كوللەدجى. جولداسى – قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى, بەلگىلى اقىن تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلى. اراسى ۇزىلمەگەن التىن شىنجىر. بۇل – ءتاڭىردىڭ تۇسىرگەن نۇرى, ارتقان جۇگى. «شىركىن-اي, شەكسىز بولسا عۇمىر دەگەن!..» جاساي بەر, الاشتىڭ قىزى, «قارا ولەڭنىڭ كەلىنى»!
اباي وبلىسى
