ونىڭ ورنى – بۇگىنگى امانگەلدى يمانوۆ كوشەسى, 2 مەكەنجايى. ول جەرگە بۇدان 6 جىل بۇرىن ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىلدى. №1 مەشىتتىڭ قوڭىرقۇلجا ەسىمىن الماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – اعاشتان سالىنعان ءدىني قۇلشىلىق ورنى توڭكەرىستەن كەيىن ورتەنىپ, كوپەس بايمۇحامەد قوسشىعۇل اۋلەتىنىڭ قارجىسىنا قىزىل كىرپىشتەن جاڭا عيماراتى تۇرعىزىلىپتى. حالىق مۇنى «تاس مەشىت» دەپ اتاپتى. 30-جىلداردان باستاپ دىنگە قارسى جۇرگىزىلگەن اشىق ساياسات ەڭ سوڭىندا ونىڭ ىرگەتاسىنا دەيىن جەرمەن-جەكسەن ەتكەن.
اقمولانىڭ تۇسىندا «جاڭا مەشىت», «جاسىل مەشىت» اتانعان ءدىني عيمارات 1895 جىلى ءتۇبى تاشكەنتتىك قوجا, كوپەس ءمىرسالىم مىركامالوۆتىڭ قارجىسىنا تۇرعىزىلىپتى. ونىڭ ورنىنا كەيىن تسەلينوگرادتا «وبكوم ءۇيى» دەپ اتالعان كەڭەستىك شەنەۋنىكتەرگە ارناپ تۇرعىن ءۇي سوعىلعان (قازىرگى اباي – رەسپۋبليكا كوشەلەرىنىڭ قيىلىسى). ايتەۋىر اۋپىرىمدەپ مەشىتتىڭ قىزىل كىرپىشتەن قالانعان قورشاۋى ساقتالىپ قالعان.
كورنەكتى ءدىن عۇلاماسى سادۋاقاس عىلماني جازبالارىندا «اقمولانىڭ №3 مەشىتى» دەگەن دەرەك كەزدەسەدى. بۇل ورتتەن كەيىنگى مەشىت (ب.قوسشىعۇل سوققان) ەمەس ەكەنىنە تومەندەگى ماعلۇمات كوزىڭىزدى جەتكىزەدى.
ەلوردا ىرگەتاسىنداعى تاريحي مەشىتتەردىڭ يمامدارى, ۇستازدارى, ازانشىلارى, باسقا دا قىزمەتكەرلەرى بۇگىنگى «جاستار» شاعىن اۋدانىنداعى «بابالار قورىمىنا» جەرلەنگەن. رەسمي اتاۋى – «قاراوتكەل» مۇسىلمان زيراتى. مۇندا سونداي-اق اقمولا قالاسىمەن ارالاس-قۇرالاس اۋماقتار تۇلعالارىنىڭ دا سۇيەگى قويىلعان. سونىڭ ءبىرى – س.عىلماني مالىمەتىنشە, «ۋفاداعى ءدىن نازارياتى قازى-عۇلامالار الدىندا سىناقتان ءوتىپ, ءمۇفتي-حازىرەت عالىمجان ءال-بارۋدي ءوز قولىنان «يمام حاتيپ ۋا ءمۇداررىس» دارەجەسىن دالەلدەگەنى تۋرالى شاھاداتناما (قۇجات) العان, از ۋاقىت اقمولا 3-مەشىتىندە يمام-حاتيب, ءمۇداررىس بولعان, 25 جاسىندا قاجىلىق پارىزىن وتەگەن, 27 جاسىندا عابدوللا حازىرەتتەن حاتىم-فاتيحا العان, قورجىنكول وڭىرىندە مەدرەسە اشىپ, 9 جىل ساباق بەرگەن احمەت عۇسمان ۇلى».
حح عاسىر باسىنداعى مۇسىلماندىق ولشەممەن قاراعاندا, بۇل – وتە بيىك دەڭگەي. جۇرتشىلىق ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگىن, ومىردەگى تازالىعىن, ءبىتىم-بولمىسىن ەسكەرىپ, وسى يمامدى «اقتاماق قالپە» اتاعان ەكەن. س.عىلمانيدىڭ دەرەگىنشە, سۇيەگى تولەڭگىت احمەت عۇسمان ۇلىنىڭ (1881–1918) راحمەتوللا, حايروللا ەسىمدى باۋىرلارى ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسىپ, بۇگىنگىشە ايتقاندا, حالىققا قامقور مەتسەنات تا بولىپتى.
اقتاماق قالپە اتىشۋلى 1917 جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن ەلدى جايلاعان وبا اۋرۋىنان 37 جاسىندا باقيعا كوشىپتى. ءدىن قايراتكەرى ا.عۇسمان ۇلى ۇيلەنسە دە, ءسىرا, اللانىڭ جازۋىمەن پەرزەنتتى بولماعان. بۇل تۋرالى دا سوڭىنا تومەندەگىدەي تاماشا تاعىلىمدى ءسوز قالدىرعان (س.عىلماني ەستەلىگىنەن): «حالىق مەنى «بالاسى جوق قۋ باس» دەيدى عوي. ولار بىلمەي ايتادى, مەنەن بالاسى كوپ كىسى بار ما؟ بەس جۇزدەپ الدىمنان بالالار ساباق الدى. بارلىعى ۇستازىم دەپ دۇعا قىلماي ما؟ مەنى شاكىرتتەرىم ۇمىتادى دەپ ويلامايمىن. اتاسىن ۇمىتقان تالاي بالالار بار ەمەس پە؟» دەپ كوزىنە جاس الىپ, فاتيحاسىن بەرىپ, حوش ايتتى...»
ءدىن تۇلعاسى قايتقاننان سوڭ, ءازىز سۇيەگى وسى قاراوتكەل قورىمىنا قويىلعان.
اقمولا وڭىرىندە سادۋاقاس عىلمانيدان باستاپ 500-دەن استام يمام مەن دىنگە ساۋاتتى ازاماتتى تاربيەلەپ شىعارعان اقتاماق قالپە وسى كۇنگە دەيىن اتاۋسىز قالعان ەدى. تاياۋدا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي تاعان ۇلىنىڭ ىجداعاتىمەن, استانا قالاسىنىڭ باس يمامى ەربولات نۇرىلدا ۇلىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن ەلوردانىڭ ەسكى قورىمىندا اتى مەن زاتى ۇمىتىلماس ۇستاز احمەت عۇسمان ۇلىنا بەلگى-قۇلپىتاس قويىلدى.
«بابالار رۋحىنا – قۇران حاتىم» دەگەن اتپەن وتكەن شاراعا ءدىن قايراتكەرلەرى, ەل اعالارى, ەلوردا يمامدارى, عالىمدار, جۇرتشىلىق وكىلدەرى قاتىستى. باس ءمۇفتي ناۋرىزباي تاعان ۇلى: ء«دىني-رۋحاني تاريحىمىزدا ورنى بولەك كورنەكتى ءدىن قايراتكەرى احمەت عۇسمان ۇلى ەڭبەگى ءبىزدى بەرەكە-بىرلىككە, سەنىم مەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا, ۇستاز اماناتىن ارداقتاۋعا شاقىرادى» دەسە, ەلوردانىڭ باس يمامى ەربولات نۇرىلدا ۇلى: ء«مۇفتياتتىڭ ەلدىك قۇندىلىقتارعا باسىمدىق بەرۋ جوسپارى اياسىندا ايگىلى سادۋاقاس عىلمانيدىڭ ۇستازى اقتاماق قالپەگە قۇلپىتاس ورناتۋدى ورتاق پارىز سانادىق», دەدى.
تاياۋدا استانانىڭ س.عىلماني مەشىتىندە عىلمانيتانۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن باس شاھار يمامدارىنىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق جيىنى ءوتىپ, سول شارادا الاش كەزەڭى ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋ, ءوڭىردىڭ بايىرعى رۋحاني تۇلعالارىنا بەلگى قويۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن ەدى. «سادۋاقاس عىلماني جازبالارىندا وسى ءوڭىردىڭ حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنا دەيىنگى قالپە, حازىرەتتەرى تۋرالى دەرەكتەر از ەمەس. ءمۇفتياتتىڭ بابالار ىزىمەن باستاماسى ءبىزدى جىگەرلەندىرىپ وتىر», دەيدى ەلورداداعى وسى مەشىتتىڭ باس يمامى رۋسلان ناقىپبەك ۇلى.
ۇلت رۋحانياتى جانە ەلدىك پاراسات, ءدىن مەن ءداستۇر قۇندىلىعى قوعامىمىزدى جاقسىلىققا, سەنىم سالاماتتىلىعىنا ۇيىستىرا بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
ايتۋعان دوسبي
