قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مۇراسىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساقتاۋ بويىنشا ءجۇرىپ جاتقان جۇمىستار اياسىندا جەرگىلىكتى ءداندى داقىلداردىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ ەكىنشى پارتياسى ءساتتى تۇردە ماروككودا ورنالاسقان حالىقارالىق قۇرعاق اۋداندارداعى اۋىل-شارۋاشىلىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ (ICARDA) گەنەتيكالىق بانكىنەن قازاقستانعا جەتكىزىلدى. بۇل ماڭىزدى قادام ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىمىنىڭ (اقيۇ) قولداۋى جانە بەلسەندى قاتىسۋى ارقاسىندا جۇزەگە استى.
اتالعان ءداندى داقىلدار ۇلگىلەردىڭ رەپاترياتسياسى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كليماتتىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعىن جانە ۇلتتىق تۇقىم قورلارىن قالىپتاستىرۋ ينۆەستيتسياسىن ارتتىرۋ جونىندەگى سوڭعى ۇندەۋىنە ساي كەلىپ وتىر. بۇل ۇندەۋ حالىقارالىق سامميتتەردە ايتىلىپ, ونىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ساياسي مالىمدەمەلەرىندە بىرنەشە رەت راستالعان بولاتىن. رەپاترياتسيا قازاقستاننىڭ تاريحي وسىمدىك بيوارتۇرلىلىگىنە قايتا قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل — كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلگەن, جەرگىلىكتى جاعدايلارعا ساي ءتوزىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سورتتارىن دامىتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
ايتا كەتەيىك, جاڭادان جەتكىزىلگەن تۇقىمدار جيىنتىعى 286 تۇقىم ۇلگىسىن قامتيدى, ونىڭ ىشىندە: 158 جۇمساق بيداي ءتۇرى (Triticum aestivum subsp. aestivum), 65 قاتتى بيداي ءتۇرى (Triticum turgidum subsp. durum), 60 ارپا ءتۇرى (Hordeum vulgare subsp. vulgare), 3 نوقات ءتۇرى (Cicer arietinum) جانە 2 جاسىمىق ءتۇرى (Lens culinaris). بارلىق ماتەريالدار باقىلانىپ, پوليەتيلەن قاپتامالاردا جەتكىزىلىپ, حالىقارالىق فيتوسانيتارلىق پروتوكولدارعا سايكەس تۇردە تاسىمالداندى.
بۇل ماڭىزدى كەزەڭ 2025 جىلعى ناۋرىزدا ICARDA-نىڭ ليۆانداعى گەنەتيكالىق بانكىنەن 98 جابايى وسىمدىك ۇلگىسىنىڭ ءساتتى رەپاترياتسياسىنا نەگىزدەلگەن. ەكى جەتكىزىلىمدى بىرگە العاندا, قازاقستاننان شىققان وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. بۇل رەسۋرستار باستاپقىدا حالىقارالىق عىلىمي ارىپتەستىك اياسىندا جينالىپ, ساقتالعان جانە بۇگىندە ولار ۇلتتىق سەلەكتسيا, ساقتاۋ جانە كليماتقا ءتوزىمدى اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانۋ ءۇشىن قايتارىلۋدا.
سوڭعى رەپاترياتسيا ICARDA ماروككو گەنبانكى مەنەدجەرى دوكتور افاناسيوس تسيۆەليكاسپەن تىعىز ۇيلەستىرىلدى جانە ICARDA مەن اقيۇ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەي تۇسكەنىن كورسەتەدى. بۇل ۇدەرىس IOFS 2025 جىلعى قاڭتاردا ۇيىمداستىرعان عىلىمي ساپاردىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى, سول ساپار بارىسىندا قازاقستاندىق ماماندار ICARDA-نىڭ جاھاندىق كوللەكتسيالارىندا ساقتالعان قازاقستاننان شىققان ۇلگىلەردى انىقتاعان بولاتىن.
اتالعان باستاما اقيۇ مۇشە مەملەكەتتەرگە ورنىقتى ۇلتتىق گەنبانكتەردى قۇرۋدا, تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋىن ىلگەرىلەتۋدە جانە وسىمدىك گەنەتيكالىق رەسۋرستارىنا ءادىل ءارى تەڭ قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدە كورسەتەتىن كەڭ اۋقىمدى ميسسياسىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. اقيۇ حالىقارالىق عىلىمي مەكەمەلەر مەن ۇلتتىق مۇددەلى تاراپتار اراسىنداعى ءبىلىم, ماتەريالدار جانە تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرمەن الماسۋعا جول اشاتىن ستراتەگيالىق كوپىر ءرولىن اتقارۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى.
بۇل باستاما سونداي-اق قازاقستاننىڭ بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ, اگرارلىق يننوۆاتسيالار جانە ورنىقتى دامۋ سالالارىنداعى ۇلتتىق ماقساتتارىنا تىكەلەي ۇلەس قوسادى. سونىمەن قاتار, اقيۇ -نىڭ مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ءبىلىم الماسۋ مەن رەسۋرستاردى رەپاترياتسيالاۋ ۇدەرىسىندەگى ماڭىزدى ءرولىن ايقىندايدى.
«بۇل جەتىستىك كوپجاقتى سەرىكتەستىكتىڭ قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعىنا ناقتى پايدا اكەلە الاتىنىن كورسەتەدى», دەدى اقيۇ باس ديرەكتورى.
ەلشى بەرىك ارىن ء«بىز سەلەكتسيونەرلەرگە, عالىمدار مەن فەرمەرلەرگە پايداسىن تيگىزەتىن گەنەتيكالىق ماتەريالداردىڭ رەپاترياتسياسىن قولداپ وتىرعانىمىزدى ماقتان ەتەمىز» دەپ اتاپ ءوتتى.
