فوتو: اشىق دەرەككوز
جىل سايىن ەلىمىزدە ورتا ەسەپپەن 300 مىڭعا جۋىق جاس ەڭبەككە جارامدى جاسقا جەتىپ, نارىققا شىعادى. وكىنىشكە قاراي, جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى ەڭبەك كۇشىمەن قاتار كوبەيىپ جاتقان جوق. بۇل – جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ تەرەڭدەي ءتۇسۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى.
دەموگرافيالىق قىسىم, جۇيەلىك داعدارىس جانە شەشىم ىزدەگەن قوعام
الەۋمەتتانۋشى ايسۇلۋ مولدابەكتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە دەموگرافيالىق ءوسىم تۇراقتى ساقتالىپ كەلەدى. بىراق بۇل – ءاربىر ءسابي تۋعان سايىن, بولاشاقتا ءبىر جۇمىس ورنىنا سۇرانىس ارتادى دەگەندى بىلدىرەدى.
«بۇگىنگى ەڭبەك نارىعىنا شىققان جاستار – وسىدان 11–15 جىل بۇرىنعى تۋ كورسەتكىشىنىڭ ناتيجەسى. ال الداعى جىلدارى بۇل سان ودان دا كوبەيەدى. جۇمىس ورىندارى سول دەڭگەيدە قۇرىلماسا, جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ارتا تۇسەدى», دەيدى ول.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2025 جىلدىڭ I توقسانىنداعى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 16-34 جاس ارالىعىنداعى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 3,1%-دى قۇراعان. بۇل كورسەتكىشتى 2024 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرساق وزگەرىسسىز قالىپ وتىر.
بۇگىندە جاستاردىڭ ءبىر بولىگى تەك گرانت بار ماماندىققا ءتۇسىپ, ديپلوم الۋ ءۇشىن وقيتىنى راس. بىراق بۇل ديپلوم – نارىقتا سۇرانىسقا يە مامان بولۋعا كەپىل ەمەس. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن جاس مامان العان ءبىلىمى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسا المايدى.
ماماننىڭ مالىمەتىنشە, كەيبىر ەسەپتەرگە سايكەس, تۇلەكتەردىڭ شامامەن 40%-ى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. بۇل ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە باعدار بەرۋدىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى. ايتا كەتەيىك, ناقتى ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيتىن جاستاردىڭ ۇلەسى ءالى دە بەلگىسىز.
«وقۋ باعدارلامالارى پراكتيكالىق ماشىققا نەگىزدەلمەيىنشە, جۇمىسسىزدىق ازايمايدى. تەوريامەن قاتار جاساندى ينتەللەكت (جي) سەكىلدى جاڭا تەحنولوگيالارعا يكەمدەلگەن داعدى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى», دەيدى ايسۇلۋ مولدابەك.
جالپى قوعامدا جۇمىس ىستەمەيتىن, وقىمايتىن جانە كاسىبي ءبىلىمىن ارتتىرمايتىن جاستاردى NEET ساناتىنا جاتقىزامىز.ء تىپتى, ولاردى ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزبەگەن, بولاشاعى بۇلدىر توپ دەپ اتاساق تا بولادى. رەسمي ەسەپكە ىلىنبەسە دە, بۇل توپتىڭ كوبەيۋى بولاشاققا قاۋىپ توندىرەرى انىق. سەبەبى ولار تەك جۇمىسسىزدار ەمەس, ءوز جولىن تابۋعا ءۇمىتى دە قالماعان, جۇيەدەن تىس قالعان بۋىن بولىپ سانالادى.
ايسۇلۋ مولدابەكتىڭ پىكىرىنشە, اۋىل مەن قالا جاستارىنىڭ مۇمكىندىگى ەكى ءتۇرلى الەمگە ۇقسايدى. اۋىل جاستارى ينتەرنەتكە, تىلگە, ساپالى بىلىمگە, كاسىبي باعدارعا قول جەتكىزە الماي, ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتسىز بولىپ قالادى.
«اۋىل جاستارىنىڭ نەگىزگى ماسەلەسى – تىلدىك بارەر. ورىسشا, اعىلشىنشا بىلمەۋ ولاردىڭ ءىرى كومپانيالارعا كىرۋىنە, جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋىنە كەدەرگى. وسىدان كەيىن ولار اۆتوماتتى تۇردە جۇمىسسىزدار قاتارىنا قوسىلادى,» دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
جۇمىسسىزدىق تەك جالپى ۇلتتىق سيپاتقا يە ەمەس, بۇل ماسەلەدە وڭىرلىك ايىرماشىلىقتار دا ايقىن سەزىلەدى. ەڭبەك نارىعى جاقسى دامىعان الماتى, استانا سەكىلدى ءىرى قالالاردا جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگى جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگى جوعارى بولعانىمەن, اتالعان ايماقتاردا دا ەڭبەككە ورنالاسۋ ءۇشىن باسەكەلەستىك وتە جوعارى. ماسەلەن, 2025 جىلدىڭ باسىندا رەپۋبليكا بويىنشا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,6 %-دى قۇراعان.
ءتىپتى جاستار اراسىنداعى ەڭبەك ميگراتسياسى دا ارتىپ كەلەدى, ياعني اۋىلداعى جاستار ءىرى قالاعا جۇمىس ىزدەپ كەتەدى, بىراق ونداعى ءومىر ءسۇرۋ باعاسىنىڭ جوعارىلىعى مەن الەۋمەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سالدارىنان كوپشىلىگى بەيرەسمي جۇمىسپەن اينالىسۋعا ءماجبۇر بولادى.
شەتەلدىك تاجىريبە: جاستارعا جول اشقان ەلدەر
الەم ەلدەرى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەستە وزىنە ءتان تاسىلدەر مەن جۇيەلى رەفورمالارعا سۇيەنەدى. سولاردىڭ ىشىندە گەرمانيا, فينليانديا جانە سينگاپۋر ەلدەرى ء– تيىمدى باعدارلامالارىمەن ەرەكشەلەنەتىن مەملەكەتتەر.
گەرمانيادا جاستاردىڭ ەڭبەك نارىعىنا ەرتە بەيىمدەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن دۋالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى كەڭىنەن ەنگىزىلگەن. بۇل جۇيە بويىنشا جاستار تەوريالىق بىلىممەن قاتار ناقتى وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتەدى. وقۋ كەزىندە كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, ماماندىقتى مەڭگەرەتىن جاستار وقۋ بىتىرە سالا بىردەن جۇمىسقا ورنالاسۋعا مۇمكىندىك الادى. وسى ءتاسىلدىڭ ناتيجەسىندە گەرمانيادا جاستار جۇمىسسىزدىعى ەۋروپاداعى ەڭ تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
فينليانديادا Youth Guarantee باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل باستاما بويىنشا ءاربىر جاس ازامات وقۋىن اياقتاعاننان كەيىن 3-4 ايدىڭ ىشىندە وقۋ, تاجىريبەدەن ءوتۋ نەمەسە جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. مەملەكەت پەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىنداعى كەلىسىم ارقىلى جاستاردىڭ قوعامنان وقشاۋلانىپ قالماۋىنا باسا نازار اۋدارىلادى. NEET-جاستاردىڭ ۇلەسىن ازايتۋدا بۇل ءتاسىل ءتيىمدى بولىپ وتىر.
سينگاپۋر بولسا, جوعارى تەحنولوگيالى ەكونوميكانىڭ تالاپتارىنا ساي مامان دايارلاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. مۇندا جاستاردى ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەيتىن باعدارلامالار ء– بىلىم بەرۋدەن باستاپ جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا دەيىنگى ناقتى جول كارتاسىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. مەملەكەت جاستارعا ارنالعان ستارتاپ گرانتتار مەن كاسىپتىك قايتا دايارلاۋ باعدارلامالارىن بەلسەندى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.
جالپى جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىعى بۇگىننىڭ عانا ەمەس, ەلدىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەتىن جۇيەلى پروبلەما. ول ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنەن باستالىپ, ەڭبەك نارىعىنىڭ قۇرىلىمىمەن جالعاسادى. جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلمايىنشا, كاسىپتىك باعدار جولعا قويىلمايىنشا, جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق ازايماۋى مۇمكىن.
وسى ماسەلەنى شەشۋدە الەۋمەتتانۋشى ايسۇلۋ مولدابەك بىرقاتار ۇسىنىستارىن ايتتى:
- ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن تەحنولوگياعا بەيىمدەپ, تاجىريبەگە باعىتتاۋ;
- ماماندىق تاڭداۋدى بەيىم مەن نارىق سۇرانىسىنا نەگىزدەۋ;
- جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جانە جاستاردىڭ جەكە كاسىپ باستاۋىنا قولداۋ كورسەتۋ;
- اۋىل جاستارىنىڭ تىلدىك, تسيفرلىق, كاسىبي دايىندىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ;
- NEET-جاستارمەن ارنايى پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك باعدارلاما جۇرگىزۋ.
