نەلسون فەلل ءھام قازاق دالاسى

«مەنىڭ قويىم جوق», دەپ جاۋا­پ بەردىم.

– ءاي!.. باسقا ت ۇلىكتەرىڭىز كوپ بولار؟

– ەكى سيىرىم بار, دەدىم».

بۇل – سوناۋ 1916 جىلى نيۋ-يوركتە جارىق كورگەن امە­ريكالىق ينجەنەر, قالامگەر نەلسون فەللدىڭ كىتابىنداعى اۆتور مەن قازاقتىڭ قۇرمان اتتى بايىنىڭ اراسىنداعى ديالوگ. «ورىس جانە كوشپەلىلەر» اتتى بۇل كىتاپتىڭ اۆتورى – 1902 جىلدان 1908 جىلعا دەيىن لوندون تاۋ-كەن كومپانياسىنىڭ جۇمىسىن باسقارعان بىلىكتى مامان. سوسىن ول 1903 جىلى قازاق دالا­سىنىڭ قاق ورتاسىنداعى ەسىل وزەنىنىڭ جوعارى باستاۋىنان ەكى ءجۇز مىس كەنىشىن, كومىر شاحتالارىن جانە بالقىتۋ جۇمىستارىن ساتىپ العانىن وسى كىتابىنىڭ العىسوزىندە جازادى.

ن.فەلل بۇل سۋرەتتىڭ تۇسىن­دىرمەسىندە «سۇلتان جاڭگىر, 4 مىڭ جىلقىنىڭ يەسى» دەپ جازىپتى. وتكەن عاسىرداعى قازاق بايىنىڭ بەت-بەينەسى مەن اقسۇيەكتىگى وسى سۋرەتتەن بىردەن بىلىنەدى. اۆتور كىتابىندا «قازاق» اتاۋىنىڭ بۇرىن «قىرعىز» اتالىپ كەتكەنىنە تۇسىنىك بەرە كەلىپ, قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار كورىنىستەرىن, سول كەزدە قوعامدىق ورنى وزگەشە قازاق بايلارىنىڭ اتى-ءجونىن اتاپ, سۋرەتتەرىن كىتابىندا جاريا­لايدى. «التى جىل بويى قازاق دالاسىندا تۇرسام دا, ولاردىڭ قىمىز ساقتايتىن ساباسىنا قاراۋعا ەشقاشان باتىلىم بارمادى». بۇل سويلەمدەردەن 1900 جىلداردىڭ باسىنداعى قازاق ءومىرىنىڭ بەيعام كورىنىستەرى كوز الدىمىزعا كەلەدى. «شايدان كەيىن قىمىز كەلدى. ساماۋىر جانىپ تۇرعان تەزەكپەن قىزدىرىلادى, ال ءتۇتىننىڭ اششى ءيىسى قىشقىل ءسۇت, اششى ىرىمشىكپەن ۇيلەسىم تاپقانداي».

قوياندى جارمەڭكەسىنە تىگىلگەن كيىز ءۇي. ن.فەلل, 1916 جىل

ال وتكەن عاسىردا قازاق دا­لاسىنداعى ەڭ ءىرى ساۋدا جارمەڭكەسى تۋرالى دا قىزىقتى دەرەكتەر ايتىلعان جانە سول جارمەڭكەدەگى كيىز ءۇيدىڭ سۋرەتى قوسا بەرىلگەن. «قوياندىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى ءىرى قارا مال, قوي جانە جىلقى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. قوياندى ۇلكەن كولدىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان, ونىڭ جاعالاۋى تولقىندارمەن تۇندىرىلعان تۇزدى سۋمەن كوم­كەرىلگەن. اتالعان جارمەڭكە بايان­اۋىل مەن قارقارالى اراسىنداعى پوشتا جولىنىڭ بويىندا, ومبىدان وڭتۇستىككە قاراي 200–300 شاقىرىم جەردە», دەپ جازادى. اتالعان كىتاپتىڭ قۇندىلىعى سونشا, كەزىندە قازاق قوعامىنا ۇلەس قوسقان بايلاردىڭ اتى اتالىپ, بەينەلەرى ەنگەن.

ء«بىز كەڭسەگە جەتكەندە Rucker بىزگە سىرت كيىمىمىزدى شەشۋگە دە مۇرسات بەرمەدى, توتەسىنەن سۇراق قويدى.

– سۇلتان حاسەن اقاەۆ دەگەن كىسىنىڭ قايتىس بولعانىن ەستىدىڭىز بە؟

– جوق! قاشان قايتىس بولىپتى؟

– كەشە توپارداعى قىس­تاۋىن­دا, وسى جەردەن قىرىق ميل­دەي الىس.

– ونى قايدان ەستىدىڭ؟

– قىرعىز تەلەگرافىنان ەس­تىدىم». «سۇلتان حاسەن اقاەۆ سياق­تى بايدىڭ وپات بولۋى قىر­عىز دا­لاسىنداعى ماڭىزدى وقيعا بولدى».

نەلسون فەلل وسىدان كەيىن ات ۇستىندەگى حالىق اراسىندا ءار­بىر وقيعا اۋىزدان-اۋىزعا, اۋىل­دان-اۋىلعا جىلدام ءارى سەنىم­دىلىكپەن تارالاتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. كىتاپتىڭ كەلەسى بەتتەرىندە اقاەۆ سۇلتان قايتىس بولعاننان كەيىن جيىرما ءتورت ساعات ىشىندە بۇل حاباردى ەكى ءجۇز ميل قا­شىقتىقتاعى ادامداردىڭ ءبارى ەستىگەن بولۋى مۇمكىن ەكەنىن قوسادى. ءبىر سوز­بەن ايتقاندا, 108 جىل بۇرىن جارىق كورگەن بۇل كىتاپتىڭ قازاق مادەنيەتى مەن رۋحانياتى ءۇشىن بەرەرى مول ەكەنى داۋسىز.