قاسىرەتتىڭ قۇنى قالاي وتەلەدى؟

ورنى تولماس وپات

سەمەي يادرولىق اسكەري سىناق پولي­گونىنداعى الاپات جارىلىستاردىڭ توقتا­عانىنا بيىل 34 جىل بولدى. 1949 جىلعى 29 تامىز, تاڭعى 7.00 – اجداھا العاش اۋزى­نان وت بۇركىگەن ءسات. سودان بەرى ەسەپتەسەك – 76 جىل. جاپونيانىڭ حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارىندا اتوم بومباسى 1945 جىلى (6 جانە 9 تامىز) جارىلدى. وعان 80 جىل بولدى. جاپون ەلىندە اتالعان ەكى ايماقتى ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازارتۋ جۇمىسى 50-جىلداردان باستالىپتى. قازىر بۇل ايماق تابيعي قالپىنا كەلگەن, حالىق ءجيى ورنالاسقان ءىرى مەتروپوليسكە اينالدى. ال سەمەي پوليگونىنداعى جارىلىس بولعان جەردە 34 جىلدا ەشتەڭە وزگەرمەگەن. ولگەن كول, شاعىلعان تاۋ, وتالعان ورمان – سول قالپى ء«ولى ايماق». ەكولوگ عالىمدار ايماقتىڭ ءالى دە ادام دەنساۋلىعىنا اسا زيان ەكەنىن ايتىپ كەلەدى.

اشىق دەرەكتەرگە سايكەس, سەمەي پوليگونىندا 1949–1989 جىلدار ارالىعىندا 468 رەت يادرولىق بومباعا سىناق وتكىزىلگەن. سىناق الاڭىنىڭ اۋقىمى – 18 ملن گەكتار جەر. العاشقى جارىلىستار جەر بە­تىندە جانە اۋادا جاسالعان. ەكىنشى كەزەڭدە, 1963–1989 جىلداردا 350 سىناق جەر استىنا اۋىسقان. ونىڭ سالدارىنان اۋا مەن توپىراق تۇگەل لاستاندى. زەرتتەۋ­شىلەردىڭ دەرەگىنشە, سەمەي ماڭىنداعى رادياتسيالىق اسەر مەن ۋ جايلاعان اۋماقتا تۇراتىن 2 ملن-نان استام ادام ءتۇرلى اۋرۋعا شالدىعىپ, ازاپ شەكتى.

سەمەي پوليگونىن زەرتتەگەن بەلگىلى جازۋشى مەدەۋ سارسەكەەۆ «سەمەي قاسىرەتى» ەڭبەگىندە: «سەمەي پوليگونىندا جارىلعان 470 سىناق­تىڭ جيىنتىق كۇشى جاپونيانىڭ ەكى قالاسىنا تاستاعان قوس بومبادان (ولاردىڭ كۇشى 14 جانە 17 كيلوتوننا شاماسىندا) 2500 ەسە قۋاتتى», دەپ جازادى.

ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەگىنشە, قاتەرلى ىسىككە شالدىققانداردىڭ كوبى اباي, شقو, پاۆلودار وبلىستارىندا كەزدەسەدى. بۇل رەتتە الەۋمەتتانۋشىلار رادياتسيا بار ايماقتى عانا ەمەس, جاپونيا مەن باتىس ەلدەرى ءتارىزدى جەكەلەگەن ادام­دارعا زارداپتىڭ اسەرىن زەرتتەۋ كەرەك دەپ سانايدى. مىسالى, بەلارۋستە 3,7 ميلليون ادام (حالىقتىڭ شامامەن 40%-ى) چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى اپاتتان زارداپ شەككەن دەپ تانىلعان. ونداي مەملەكەتتىك تىزىمگە الىنعانداردىڭ ىشىندە اپاتقا كۋا بولعان ادامداردىڭ بالالارى, نەمەرەلەرى, ءتىپتى شوبەرەلەرى دە بولعان. ياعني ءبىر وتباسىنداعى ءۇش ۇرپاق. عالىمدار مۇنىڭ زاردابى جەتى ۇرپاققا جەتىپ, 15 بۋىن الماسقاندا بارىپ, ءبىر-اق تۇزەلەتىنىن ايتادى.

«قاينار سيندرومى» – مەديتسينا عىلى­مىنا جاڭادان ەنگەن دەرتتىڭ اتاۋى. مۇنى باحيا اتشاباروۆ باستاعان عالىمدار ەنگىزدى. مەديتسينادا پوليگون زاردابىنان وربىگەن جاڭا اۋرۋدىڭ تانىمال بەلگىسىن دارالاپ, «قاينار سيندرومى» دەپ اتاعان. رادياتسيا بولشەكتەرى تۋعىزاتىن دەرت اباي اۋدانىنىڭ ءۇش بىردەي ەلدى مەكەندەرىنەن 1 375 ادامدى مۇقيات تەكسەرىپ, سولاردىڭ قايناردا – 46,7%, سارجالدا – 53,6%, قاراۋىلدا – 38,4%-ى وسى اۋرۋعا شالدىققانى ناقتى انىقتالعان.

اباي اۋدانىنداعى ادامدارمەن سوي­لەسكەن ساتتە ونداعى تۇرعىنداردىڭ باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزداسا, الدە السىزدىك باسسا, بۇل سەمەي پوليگونىنىڭ زاردابى ەكەنىن ايتىپ ناليتىنىن الدەنەشە رەت بايقادىق. ەندى مۇنىڭ قۇنى قالاي وتەلەتىنىن ساراپتاپ كورەيىك.

ەكولوگيالىق وتەماقى بەرىلە مە؟

«1991 جىلعى 6 مامىردا كسرو پرەزي­دەنتىنىڭ سەمەي پوليگونىندا جارىلىستاردى تولىق توقتاتۋ تۋرالى جانە پوليگوندى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋ, سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى حالىققا وتەماقى تولەۋ ءۇشىن 1,2 ملرد رۋبل كولەمىندە قارجىنى 1991–1995 جىلدارعا ۇزبەي ءبولۋ, وسى جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءوسۋ, تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋ مەن مەديتسينالىق قىزمەتتى جاقسارتۋعا مەملەكەتتىك باعدار­لاما قابىلداۋ جونىندە جارلىق جوباسى دايىندالدى. وكىنىشكە قاراي, التى اي بويى ماسكەۋدەن ەش حابار بولمادى», دەيدى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن زەرتتەۋشى اتامۇرات شامەنوۆ.

سەمەي پوليگونى جابىلعاننان كەيىن, 1992 جىلعى 18 جەلتوقساندا «سەمەي پولي­گونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» (№1787-حII) زاڭ قابىلداندى. وسىعان وراي, رادياتسيادان زارداپ شەككەندەردىڭ ولشەمى بەر (بيولوگيالىق ەكۆيۆالەنتتى دوزا), قاۋىپتى ايماقتىڭ كولەمى بەلگىلەنگەن. سوعان ساي جەڭىلدىكتەر, الەۋمەتتىك قولداۋ, مەديتسينالىق كومەك, زەينەتكە ەرتە شىعۋ سەكىلدى زاڭ تالاپتارىنىڭ ءوزى «ۋلانىپ, سال بولىپ قالعان».

2017 جىلعى 20 قاراشادا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ شىعىس وڭىرىندەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان, ارىپتەسىمىز ازامات قاسىم «ابىرالىعا باراتىن كىم بار؟» اتتى ماقالاسىندا: «سەمەي پولي­گونى تۋرالى زاڭدى قايتا قارايتىن كەز جەتتى» دەگەن تاقىرىپشادا پوليگون ايماعىنداعى اعايىن ءالى زەينەتكە ەرتە شىعا المايتىنى, الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىلمەيتىنى جونىندە ماسەلە كوتەردى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, وڭىردەگى جۇرتشىلىقتان سۇراستىرساق, ودان بەرى دە ءالى ەشتەڭە وزگەرمەگەن. ماسەلەن, سەمەي يادرولىق پوليگونىنا جاقىن ورنالاسقان سارجال اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, پوليگونعا بايلانىستى جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ايلىعىنا 3 مىڭ تەڭگە قوسىلىپ بەرىلەدى ەكەن. ال جۇمىسسىز جۇرگەندەر ەشتەڭە دامەتپەسە دە بولادى.

جاسىراتىنى جوق, حالىقتىڭ سوزىنەن بۇعان دەگەن ىشكى نارازىلىق بارى باي­قالادى».

«بۇل وتە قىنجىلتارلىق جاعداي. العاشقى كەزدەرى پوليگون زاردابىنان اۋرۋعا شالدىققان جاندارعا كومەك كور­س­ەتىلىپ, ولاردىڭ ەمدەلۋىنە جاردەم­دەسۋ ماقساتىندا ۇكىمەت ارنايى زاڭ قابىلداعان. الايدا بۇل زاڭ قازىر توق­تاعان. بۇگىندە پوليگوننان زارداپ شەك­كەندەرگە كومەكتەسۋگە دەگەن ۇمتىلىس بايقالمايدى. كوبى پوليگون جابىلعانمەن, زاردابى جويىلماعانىن ۇمىتىپ كەتكەن سەكىلدى. وڭىردەگى ەكولوگيالىق كورسەتكىش ءالى دە قاۋىپتى دەڭگەيدە. جەرگىلىكتى تۇر­عىندار سول جەردە مالىن باعىپ, سۋىن ءىشىپ, اۋاسىن جۇتىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. مىسالى, چەرنوبىل اپاتىن جويۋعا اتسالىس­قان­داردىڭ زەينەتاقىسىنا قوسىمشا تولەمدەر, قوعامدىق كولىكتەردە تەگىن ءجۇرۋ, جىل سايىن شيپاجايلاردا ەم الۋ سەكىلدى ءتۇرلى جەڭىلدىك قاراستىرىلعان. ەلىمىزدە دە سونداي جاعداي جاسالۋعا ءتيىس, ونى جىلدام قولعا الۋ كەرەك», دەيدى ەكولوگ ازاماتحان ءامىرتاي.

2019 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى­نىڭ الەۋمەتتانۋشىلارى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ بارىسىندا سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى جارىلىستاردان زارداپ شەككەن حالىقتىڭ 68%-ى ەكولوگيالىق تولەمدەر المايتىنىن انىقتاعان.

باسقانى ايتپاعاندا, قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارىنداعى ەكولوگيالىق تولەمدەرمەن سالىستىرساڭىز, بۇل – تاڭ­عالارلىق جاعداي.

الەمدىك تاجىريبەدە قالاي؟

الەم ەلدەرىندە يادرولىق جارىلىستان زارداپ شەككەن ايماقتارداعى ادامدارعا بەرىلەتىن ەكونوميكالىق وتەماقى جۇيەسى بار. ونىڭ مولشەرى ءار ەلدىڭ ەكونو­ميكالىق, ەكولوگيالىق جاعدايىنا نەگىز­دەلگەن. مىسالى, اقش-تىڭ 1990 جىلى قابىلدانعان RECA (رادياتسيالىق اسەرلەرگە وتەماقى تولەۋ تۋرالى) زاڭىنا سايكەس, يادرولىق سىناق كەزىندە رادياتسياعا ۇشىراعاندارعا 50 مىڭ دوللار ەكولوگيالىق وتەماقى تولەيدى. بۇل تەك نەۆاداعا عانا قاتىستى ەمەس, باسقا شتاتتارىنداعى سىناق الاڭىنا جاقىن تۇراتىندار دا وسى مولشەردە وتەماقى الادى. اقش ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, RECA زاڭى اياسىندا 40 مىڭنان استام ادام وتەماقى العان. جاپونيانىڭ حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارىندا يادرولىق جارىلىستان زارداپ شەككەندەرگە 11 مىڭ دوللار وتەماقى بەرەدى.

«جاپونيادا اتوم بومباسىنان زارداپ تارتقان ازاماتتارعا ارنايى وتەم­­اقىلار مەن الەۋمەتتىك قولداۋ شارا­لارى قاراستىرىلعان. مىسالى, حي­باكۋسيا مارتەبەسى بار ازاماتتارعا تەگىن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتىلەدى. ەگەر اۋرۋ رادياتسيا اسەرىنەن بولعانى دالەلدەنسە, ەمدەۋ شىعىندارى مەملەكەت ەسەبىنەن وتەلەدى. بۇل وتەماقىلار مەن جەڭىلدىكتەر «اتوم بومباسىنىڭ قۇرباندارىن مەديتسينالىق كۇتىم تۋرالى زاڭ» اياسىندا جۇزەگە اسىرىلادى», دەيدى ەكونوميست كادزۋيا يحيرا.

1986 جىلعى چەرنوبىل اپاتىنان كەيىن بەلارۋس ەلىندە يادرولىق جارىلىستىڭ اسەرىنەن زارداپ شەككەندەرگە, لاستانعان ايماقتاردا تۇراتىن زەينەتكەرلەرگە, مۇگەدەكتەرگە, بالالارعا اي سايىن قارجىلىق كومەك بەرىلەدى. جوعارى رادياتسيالىق دەڭگەيگە ۇشىراعان ادامدار (1-سانات) اي سايىن 100-200 اقش دول­لارى ارالىعىندا وتەماقى الادى. ۋكراي­نادا زەينەتاقى, تەگىن مەديتسينالىق كو­مەكتى ايتپاعاندا, چەرنوبىل اپاتىنان زارداپ شەككەندەرگە (زاۋىتقا جاقىن 30 كم راديۋستا تۇراتىندارعا) 50 مەن 300 دوللار ارالىعىندا اي سايىنعى جاردەم­اقى تولەنەدى. كورشىلەس رەسەيدە دە رادياتسيا اسەرىنەن مۇگەدەك بولعان نەمەسە قاتەرلى ىسىك, ونكولوگيالىق ناۋقاسقا شالدىققاندارعا اي سايىن 50 مەن 150 دوللار ارالىعىندا وتەماقى بەرىلەدى.

ەل تىلەگى, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ ۇسىنىسى

«كوميتەت پوليگون 21» قوعامدىق بىر­لەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى مايرا ابەنوۆا حانىمنىڭ ايتۋىنشا, پوليگوننان زارداپ شەككەندەردى قولداۋعا قاتىستى زاڭ بار بولعانمەن, ءىس جۇزىندە كىلتيپان كوپ.

«بالا كەزىمدە ونكولوگيالىق ناۋقاستان انام ومىردەن ءوتتى, ودان كەيىن اعام, اپايى­م, كۇيەۋىم دە وسى سىرقاتتان كوز جۇمدى. پوليگوننان زارداپ شەككەن حالىق ءالى وزىنە تيەسىلى قۇقىعىن داۋلاي الماي كەلەدى. 1992 جىلعى قابىلداعان زاڭعا سايكەس, ءبىر رەتكى وتەماقى بەرۋ قاراستىرىلدى. ونىڭ مولشەرى – پوليگوننان زارداپ شەككەن كۋالىگى بار ازاماتتىڭ ارقايسىسىنا وسى ايماقتا تۇرعان ءار جىلىنا ەڭ تومەنگى جالاقى (ەتج) كولەمىندە تولەنۋى كوزدەلگەن ەدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بۇل زاڭعا سول كەزدەگى پارلامەنت دەپۋتاتتارى وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى ەتج ەمەس, 1 اەك قىلىپ وزگەرتتى. ياعني بيىل 1 اەك – 3 692 بولسا ءبىر-اق رەت بەرىلەتىن قاراجات كولەمىنىڭ قالاي وزگەرگەنىن ەسەپ شىعارماي-اق كورۋگە بولادى. بۇل زاڭ كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى ناشارلاتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ زەينەتكەرلىككە شىعۋ جاسىمىز قازىر بارىمەن تەڭەستىرىلگەن, ەكولوگيالىق تولەم اي سايىن تەك جۇمىس ىستەيتىندەرگە بەرىلەدى. ول – بەس-اق مىڭ تەڭگە. سوندىقتان ەكولوگيالىق وتەماقى بۇگىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايعا ساي ەسەپتەلۋگە ءتيىس. بىراق ماسەلە تەك ەكولوگيالىق وتەماقى ەمەس. ول قارجىلىق جاعدايدى عانا شەشۋى مۇمكىن.

ماماننىڭ ايتۋىنشا, سەمەي پوليگونىنا قاتىستى 2020 جىلى جەلتوقساندا بۇۇ قارار قابىلداعان. بۇۇ چەرنوبىل جارىلىسىنان زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتىپ كەلەدى. ءبىز وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا الماي كەلەمىز. ءالى دە سول ۇيىمنىڭ كومەگىمەن پوليگون ايماعىنداعى بالالاردى شەتەلدەردە جاسىل ەكونوميكا سالاسىنا وقىتۋعا بولادى.

«بۇل ءوڭىردىڭ بولاشاعى, ستراتەگيالىق كوپ جىلدىق تاعدىرى ماڭىزدى. ءبىز كەتەمىز, جەر ەرتەڭگى ۇرپاققا قالادى. ماسەلەنى شەشۋدىڭ جاڭا جولدارىن ۇكىمەتكە, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا ءتۇسىندىرىپ جۇر­گەنىمىزگە ءبىراز بولادى. بۇل تۇرعىدا ايماقتىق, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ ارقىلى زارداپ شەككەن ايماقتا تۇراتىن ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىن كوتەرۋگە ارنالعان باعدار­لاما قاجەت», دەيدى م.ابەنوۆا.

2019 جىلعى 29 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سەمەي قالاسىنا كەلگەن ساپارىندا يادرولىق سىناقتان زارداپ شەككەن ازاماتتارعا بەرىلەتىن جاردەم­اقى لايىقتى دەڭگەيدە بولۋى كەرەك ەكەنىن ايتىپ, ۇكىمەتكە جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار ازىر­لەۋدى تاپسىرعان. پرەزيدەنتتىڭ وسى ءبىر اۋىز اقجولتاي ءسوزىن ەستىگەن كۇنى شىعىس­تاعى اعايىننىڭ كوزىندە ءۇمىت وتى قايتا تۇتانعان ەدى.

سىناق الاڭىنا كەزىندە قازاق عالى­مى باحيا اتشاباروۆ باستاعان عالىمدار 4 جىل­ عىلىمي ەكسپەديتسيا جۇرگىزگەن, ونىڭ قو­رى­تىندىسى 12 توم كىتاپ بولىپ شىققان. ەڭ­بەكتى جازۋعا 62 عالىم قاتىسقان. بىراق ولار دا ءتۇرلى كەدەرگىگە ۇشىراعان. 12 تومدى كەڭەس بيلىگى «اسىرەلەۋ» دەپ عىلىمي اينالىمعا ەنگىزبەي تاستايدى. قازىر دە ايتىلار مۇڭ-مۇقتاج, جاڭاشا ۇسىنىس, تىڭ دەرەك كوپ. ءبارىن قامتۋ مۇمكىن دە, ماقسات تا ەمەس. بىراق ب ۇلىڭعىر تۇس­تار دا جوق ەمەس. ويتكەنى بۇل – ءالى كۇنگە كسرو قارۋلى كۇشتەرى مينيسترلىگىنىڭ №2 وقۋ-سىناق پوليگونى, اسكەري اۋماق. سوندىقتان ونىڭ ىشىنە بۇككەن سىرى ءالى دە مول. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا دا مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنىپ, اشىق دەرەككوزدەردەگى اقپاراتپەن عانا شەكتەلۋگە تۋرا كەلدى.

اباي وبلىسى