تاريحي تامىر, بەرىك ىرگە
يەك ارتپا جەردە يرەلەڭدەگەن قىتاي ەلىنىڭ جولدارى, اۋدەم جەردە جارقىراپ شاۋەشەك قالاسى مەنمۇندالايدى. الاشتىڭ ۇشقىنى تۇسكەن, ءدانى سەبىلگەن تاريحي مەكەن. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ايتۋىنشا, ءدال وسى باقتى اۋىلىندا الاش ارىستارى ايالداعان, اياق سۋىتقان, كەڭەس قۇرعان. 1918 جىلدارى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, رايىمجان مارسەكوۆتەردىڭ بولعانىن بۇرىنعى قاريالار ايتىپ وتىراتىن دەيدى. ولار شاۋەشەكتە دەمەجان, نۇرتازا ۇكىردايلارمەن جولىعىپ تۇرىپتى. ايگىلى ءان ءدۇلد ۇلى, اقىن, كومپوزيتور, اۋدارماشى اسەت نايمانباەۆ تا بولعان. ءتىپتى اۋىلدا اسەت اقىننىڭ قاراشاڭىراعى ءالى بار.
ۇلكەندەردىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, باقتى اۋىلىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى كوكتۇما ەكەن. پاتشالىق رەسەي كەزىندە دە بۇل جەر شەكارا بەكەتى بولىپ, وسىندا كەلىپ-كەتىپ ىستەيتىن اسكەرلەر «ۆاحتاعا بارامىز» دەيتىن ءسوز ارقىلى باحتى اتانىپ كەتىپتى. كەيىن بۇل قازاق ۇعىمىنا, ءتىل زاڭدىلىعىنا سايكەس باقتى بولىپ وزگەرگەن.
اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك احۋالى
اۋىل اكىمدىگى قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي كونەتوز عيماراتتا ورنالاسقان. ەلدىڭ كىرە بەرىسىنە دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپانعا ايبار بولار, شەكەسىنە كوك تۋ قاداعان ءبىر كەلىستى عيمارات قاجەت-اق.
«باقتى – شالعايداعى, شەكارا تۇبىندەگى اۋىل. 2 450-گە جۋىق جان سانى, 650 ءتۇتىن تۇرادى. نەگىزگى كاسىپ – مال شارۋاشىلىعى. 36 شارۋا قوجالىعى بار. جەرىمىز ءبىراز سورتاڭداۋ بولعاندىقتان, ەگىن سالا المايمىز. اياگوز – باقتى تەمىرجولى تۇسەدى دەگەن ءسوز بار. وسىنى ەسكەرىپ, كەيبىر پايعا العان جەرلەردى قايتارىپ جاتىرمىز. شاۋەشەك جاعى تەمىرجولدى شەكاراعا دەيىن سالىپ, ستانساسىن دايىنداپ قويدى», دەيدى اۋىل اكىمى الماس شوشەكوۆ.
2006–2007 جىلدارى قولدانىسقا بەرىلگەن باقتى – تاسكەسكەن اۆتوجولىنىڭ وي-شۇڭقىرى كوپ, ەسكىرگەن. كۇن سايىن اۋىر جۇك كولىكتەرى تىنىمسىز قاتىناپ جاتىر. «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتكەرى ساكەن دىلداحمەتتىڭ ايتۋىنشا, جولعا بيىل ورتاشا جوندەۋ جۇرگىزىلمەك.
اۋىلدىڭ ەندىگى ءبىر ماسەلەسى – مەكتەپ پەن بالاباقشا. اۋىل اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, باقتىداعى 324 ورىندىق مەكتەپتە 400 بالا وقيدى. جەكە عيمارات جوق بولعاندىقتان, بالاباقشاداعى 50 شاقتى بالدىرعان دا وسى مەكتەپكە بارادى. كەزەك كۇتىپ تۇرعان بالالار تاعى بار. مەكتەپتىڭ ءوزى اپاتتى جاعدايدا.
«اۋدان قايتا اشىلىپ, كەدەن جۇمىسى كەڭەيگەننەن شىعار, اۋىلعا جاستار قايتا ورالا باستادى. باسقا اۋىلدارمەن سالىستىرعاندا مۇندا بولاشاق بار. كەدەن بەكەتى جاڭعىرتىلىپ جاتىر. ەندى تەمىرجول تارتىلسا دەپ وتىرمىز. پرەزيدەنتىمىز ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى جوعارى دەدى. راس, ارى-بەرى وتكەن كولىك كەدەندىك سالىق تولەيدى. ول رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەدى. ال اۋىلدا (سول ماڭعا) تۇرعان ورنىنا جەر سالىعىن تولەيدى. بىراق كەدەندىك سالىقتىڭ 0,1 پايىزى ءدال سول جەرگىلىكتى جەرگە تۇسسە, بۇل سول وڭىرگە ۇلكەن دونور بولار ەدى», دەيدى اۋىل اكىمى.
كەدەن, پايداڭ نەدەن؟
«اۋىلدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا شەكارالىق اۋماقتارعا قاتىستى جۇمىستىڭ نەگىزگى باعدارى ايقىندالعان. شەتكەرى جاتقان ەلدى مەكەندەردىڭ احۋالى ەل ىرگەسىنىڭ بەكەم بولۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. بۇل – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماسەلە. سوندىقتان وسى باعىتتاعى جۇمىستى بەلسەندى تۇردە جالعاستىرۋ كەرەك», دەگەن ەدى پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدا.
«باقتى» كەدەن بەكەتىنە بارعانىمىزدا, پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ ءمانىن ۇعىنا تۇسكەندەي بولدىق. كەزەك كۇتىپ كەپتەلىستە تۇرعان كولىك قاراسى كوپ. قىستىڭ قىسقا كۇندەرىندە بۇدان دا كوپ بولادى دەيدى ونداعىلار. وتكىزۋ بەكەتىندە تۇرعان اسكەري ازاماتتاردى دا اڭگىمەگە تارتىپ, ونداعى جۇمىستىڭ جاي-جاپسارىن سۇرادىق. ايتۋلارىنشا, باقتى كەدەن بەكەتى قازىر جارتىلاي جۇمىس ىستەپ تۇر. تاڭعى 7-دەن كەشكى 8-گە دەيىن جۇمىس ىستەيدى. تاۋلىگىنە 150-دەي كولىك وتەدى. الدا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن رەجىم ەنگىزىلسە, كەپتەلىس ازايار ەدى.
ۇكىمەتتىڭ «وتكىزۋ بەكەتتەرىن جاڭعىرتۋ جانە تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 2023 جىلعى قاڭتار ايىنان بەرى نىساننىڭ وتكىزۋ بەكەتىندە قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بىراق ءالى تولىق اياقتالماعان. جۋىردا وبلىس اكىمى بەرىك ءۋالي جۇمىس ساپارىمەن ماقانشى اۋدانىنا ارنايى بارىپ, باقتى كەدەن بەكەتىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. وندا ءوڭىر باسشىسى كەدەن بەكەتىندەگى جاڭعىرتۋ جۇمىسىنىڭ قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ ۇلعايۋىنا تيگىزەر اسەرى زور ەكەنىن ايتتى.
«ماقانشى – پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن اشىلعان, تۋريستىك, اگرارلىق الەۋەتى زور اۋدان. ال باقتى كەدەن بەكەتىنىڭ اۋدان ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزى زور. سوندىقتان بەكەتتىڭ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ قاجەت جانە قۇرىلىس جۇمىستارىن مەرزىمىندە اياقتاۋ كەرەك», دەدى ب.ءۋالي.
ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز, كەپتەلىستە تۇرعان جۇك كولىكتەرىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرى تازالىق ساقتامايدى ەكەن. اۋىل ماڭىنا قوقىستارىن لاقتىراتىنىن كوردىك. اۋىلدىڭ جاناشىر ازاماتتارى ولارعا ارنايى تۇراق قويىلسا, ول تۇراق اقىلى بولسا, تۇسكەن اقى جەرگىلىكتى جەردىڭ بيۋدجەتىنە تۇسسە دەيدى. ويتكەنى جۇرگىزۋشىلەردىڭ شاشىپ كەتكەن جەرىن اۋىل تۇرعىندارى تازالاۋعا ءماجبۇر.
ەكى ەلدىڭ ءوزارا دوستىق قارىم-قاتىناسى, بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋىندە شاشاۋ جوق. بىراق كەدەن جۇمىسىندا ۋاقىت بەلدەۋىنە بايلانىستى ازداعان ايىرماشىلىق بار. ويتكەنى بەيجىڭ استانادان ەكى ساعات العا جۇرەدى.
P.S. يەك ارتپادان قىتاي ەلىنىڭ بايان دەيتىن اۋىلىنىڭ توبەسى قىلتيادى. بەرگى جاقتا قازاق ەلىنىڭ ىرگەسىن بەرىك ۇستاپ وتىرعان باقتى اۋىلىنىڭ ءتۇتىنى بۋداقتاپ, بۇلتقا ءسىڭىپ جاتىر. ءتۇتىنى تىك ۇشا بەرسىن دەپ تىلەدىك.
اباي وبلىسى,
ماقانشى اۋدانى,
باقتى اۋىلى
