سۋرەتتى سالعان – ايداربەك عازيز ۇلى
ادامنىڭ ويلاماعان جەردەن شالبارى ءتۇسىپ كەتسە, اينالاداعىلار ك ۇلىپ جىبەرۋى مۇمكىن. الايدا مۇندا تۇرعان ناعىز كوميزم جوق. ال ماجارستاندىق «نەكە كەگى» فيلمىندە ولاق تىگىنشىنىڭ ءوز-وزىنە تىككەن شالبارى سىپىرىلىپ تۇسكەندە, كۇلكى الەۋمەتتىك مازمۇن مەن كومەديالىق سيپات الادى. جالپى, ساتيرادا ادامنىڭ كەمشىلىگىن كورسەتىپ, سىقاقتىڭ شوعىنا قاقتاۋدىڭ جولى سان الۋان. ساتيرالىق شىعارمالاردا ادام بويىنداعى كەمشىلىكتەر ونىڭ وي-نيەتىنەن دە, سوزىنەن دە, ىسىنەن دە, ءتىپتى ەسىمىنەن دە كورىنىپ وتىرادى. ءيا, ساتيرالىق كەيىپكەردىڭ اتى مەن زاتىنىڭ ساي بولۋى – شىعارماداعى كوركەمدىك دالدىك پەن يۋمورلىق ەففەكتىنى كۇشەيتەتىن باستى تەتىك. اۋىز ادەبيەتىندەگى قوجاناسىر, الداركوسە, قاراباي, قودار نەمەسە ب.ءمايليننىڭ مىرقىمبايى مەن ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ سۋدىر احمەتى سياقتى حالىقتىڭ ۇعىم-تۇسىنىگىنە ەتەنە كىرىگىپ كەتكەن كەيىپكەرلەر – ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. بۇل ەسىمدەر ومىردەگى كەيبىر ادامداردى تەڭەي قوياتىنداي, سىلتەمە جاسايتىنداي جيناقتىق دارەجەگە كوتەرىلگەن. كوركەم ادەبيەتتە كەيىپكەردىڭ اتى كەزدەيسوق تاڭدالمايدى. اسىرەسە ساتيرالىق شىعارمالاردا بۇل زاڭدىلىق وتە ماڭىزدى. جازۋشى كەيىپكەردىڭ ەسىمى ارقىلى ونىڭ مىنەزىن, قوعامدىق ورنىن, رۋحاني دەڭگەيىن, كەيدە ءتىپتى كۇلكىلى جاعدايعا تۇسەتىن تاعدىرىن استارلى تۇردە اڭعارتىپ وتىرادى. ادەبيەتىمىزدەگى C.ادامبەكوۆتىڭ ايۋبايى, ش.سماحان ۇلىنىڭ ەلپەكبايى مەن شيمايبەگى, و.اۋباكىروۆتىڭ بودەن, ءپاشتۋان, كودي-ءسوديى, م.ءراشتىڭ سۋىلداعى مەن مۇرجامۇرىنى, ع.قابىش ۇلىنىڭ «دۇعاي شۇعايىشى», ك.امىربەكتىڭ ءناپيى مەن تايپاعى, ت.الىمبەكتىڭ تىمپيى, م.شەرىمنىڭ مىجبان-تىجبان سياقتى كەيىپكەرلەرى قىرشاڭقى تەڭەۋلەرمەن شەبەر قاشالىپ, كەسەك وبرازدار دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن. مۇنداي ەسىمدەر – جاي عانا كەيىپكەر اتى ەمەس, اۆتور تاراپىنان بەرىلگەن استارلى باعا, كوركەم مىنەزدەمە. عالىم ءا.قابىلوۆ «ساتيرا پوەتيكاسى» اتتى ەڭبەگىندە ساتيرالىق شىعارمالاردا كەيىپكەر ەسىمدەرىنىڭ ءوزى ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە ساي كەلىپ, ونىڭ استارىندا كۇلكى تۋعىزاتىن قاسيەت بولۋى كەرەكتىگىن جانە وسى قاعيدانىڭ قيسىنى وسپانحان شىعارمالارىنان ايقىن كورىنەتىنىن اشىپ ايتادى. «وسپانحان اڭگىمەلەرىندە كەيىپكەر اتتارى ولاردىڭ ادامي تابيعاتى مەن بولمىس-بىتىمىنەن حابار بەرىپ تۇرادى. مونشا مەڭگەرۋشىسىن تىرداي جالاڭاشوۆ دەپ اتاعانى سياقتى, ءۇي اراسىنا وسەك تاسىپ, زىر قاققان جەڭگەيدى زىمزيا, ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قاراپ, اعايىنشىلىق جاساپ, بالاسىن وقۋعا تۇسىرمەيمىن دەپ ۋادە ەتىپ, ەندى اعاسىنىڭ ء«ىشىپ-جەپ» قويعانى ءۇشىن امالسىزدان انتىنان اينۋعا ءماجبۇر بولعان ينستيتۋت وقىتۋشىسىن قىمعۋىت, ونىڭ جەبىر اعاسىن بوشالاق, جولاي كەزدەسكەن بەيتانىس كىسىنى باۋىر ەتەم دەپ ۇيىنە اكەپ قوناق قىلىپ, كەتكەن سوڭ ونى كىنالاپ, حات ارقىلى اقىل قوسقان قالجىڭباستى قوشقىل, ونىڭ ايتقانىنا ەرىپ جۇرە بەرىپ, مازاعىنا اينالعان ۋايىمسىز جىگىتتى ايداۋباي, اراعا جىل سالىپ, ەلۋگە تولدىم دەپ تۋعان اۋىلىنا كەلىپ, «جىلۋ» جيناعىش «اتاقتى جەرلەستى» دەگىش تيتىقباەۆ ت.س.س. اتاۋى ساتيرالىق كەيىپكەرلەر اتىنىڭ اڭگىمە مازمۇنىمەن بايلانىستى الىناتىنىن, ياعني فورما مەن مازمۇن بىرلىگىن كورسەتسە كەرەك». ءيا, اۋباكىروۆتىڭ اۋسەك, ىقتيمال, اكپىشۋ, اناۋ-مىناۋ, سالپاڭ, قارپىق سىندى كەيىپكەرلەرى وسال جاندار ەمەس, ەسىمدەرى ەرسىلەۋ, ءىس-ارەكەتتەرى وعاش, كۇلكىلى بولا تۇرا, سونىسىمەن وقىرمانىن ويلاندىرىپ, جاماندىقتان جيرەندىرىپ, جاقسىلىققا تاربيەلەپ وتىرادى. وسپانحاننىڭ «ەمەن ەسىك» ولەڭىندەگى كەيىپكەرلەردىڭ تەگى دە ولاردىڭ قانداي ادام ەكەنىنەن حابار بەرەدى.
«مەن كوردىم مىس تۇتقالى ەمەن ەسىك,
جازۋ بار شەكەسىندە «ەلەمەسوۆ».
مىنادان سوڭ سەن ەمەس, مەن كىرەم دەپ,
الدىندا تالاي جان ءجۇر ەرەگەسىپ…»
وسىلايشا, كابينەتكە كىرۋ مۇمكىن بولماي, كەيىپكەردى كەزدەستىرۋدىڭ ءساتى تۇسپەيدى. اراعا ۋاقىت سالىپ, قايتا اينالىپ ءبىر كەلگەندە ەمەن ەسىكتىڭ جازۋى وزگەرىپ كەتىپتى:
ء«…بىر كەلسەم, سول باياعى ەمەن ەسىك,
بۇل كۇندە شەكەسىندە: «بوگەمەسوۆ».
اپىراي, ءوستى مە ەكەن, ءوشتى مە ەكەن,
بەت ءجۇزىن ءبىر كورمەگەن ەلەمەسوۆ».
ءبىر قىزىعى, ولەڭدە ەلەمەسوۆتىڭ دە, بوگەمەسوۆتىڭ دە بەت-بەينەسى, مىنەز-قۇلقى سيپاتتالماعان. بىراق وقىرمان ولاردىڭ قانداي ادام ەكەنىن تەگىنەن-اق تاپ باسىپ تانيدى. وزىنەن تومەنگى ادامداردى ەلەمەيتىن, كوزگە ىلمەيتىن باستىقتىڭ تىرلىگى, ونىڭ ورنىنا جايعاسقان بوگەمەسوۆتىڭ ءىس-ارەكەتى ءوز تەگىمەن كەكەسىندى ماعىنادا ۇيلەسىم تاپقان.
ەندى بىردە ء«مورباسار» اتتى ولەڭىندە اقىن تامىر-تانىستىق پەن قىزمەت بابىن اسىرا پايدالاناتىن, باقاي ەسەپ پەن باس پايداعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن جانداردىڭ ساتيرالىق بەينەسىن تىكەندى تىلمەن اياۋسىز اشكەرەلەيدى. شىعارمادا ەكى كەيىپكەردىڭ ءوزارا ديالوگى ارقىلى بىرنەشە جاعدايداعى جالعان انىقتاما بەرۋ فاكتىلەرى اشىلادى. وسى ارقىلى اۆتور قوعامداعى پاراقورلىق, جەمقورلىق, جالعاندىق سياقتى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى سىن ساداعىنا الادى.
ء«اي, ءمورباسار, ءمورباسار,
باسا بەرىپ ءمورىڭدى,
قازىپ جۇرمە كورىڭدى»,
– دەپ ۋىتتى تىلمەن ۋشىقتىرا تۇنشىقتىرادى. وسپانحان وسى ءادىستى بالالارعا ارناعان ولەڭدەرىندە دە ءساتتى قولدانعان. مۇنى ساتيريك ەركىن جاپپاس «قىمسىنباشى, قىلىقتىم» ەڭبەگىندە اشىپ ايتادى: «كەكىل قويدى كەرىمبەك», «بىلدىربەك», «بىتپىلدىق», ت.ب مازاقتامالارى, سىقاقتارى كوزگە ونشا ەلەنە بەرمەيتىن تيتىمدەي عانا كەمشىلىك, ءمىندى تىلگە تيەك ەتۋ ارقىلى بالالاردى جاماندىق اتاۋلىدان جيىركەندىرە بەزىندىرەدى. «بەكتەنبەك», «اشەكەي قىز», «مامبەتتىڭ قۋلىعى», «شولجاڭ» سياقتى كوپتەگەن ولەڭدەرى ءسوزدى ويناتىپ, بۇلدىرشىندەرگە ءتان حاراكتەر جاساي بىلگەندىگىمەن قۇندى», دەيدى ە.جاپپاس.
وسى ورايدا ساتيراداعى ەسىمدەر جۇيەسىنە قاتىستى ءبىر قىزىق قۇبىلىستى ايتا كەتكەن ءجون. اكادەميك رىمعالي نۇرعالي «دراما ونەرى» اتتى ەڭبەگىندە بەيىمبەتتىڭ «تالتاڭبايدىڭ ءتارتىبى» پەساسىنداعى نەگىزگى قاھارمانداردىڭ ەسىمى مىنەزىنەن, الەۋمەتتىك ورتاسىنان حابار بەرىپ, ولارعا دەگەن اۆتور كوزقاراسىن بىلدىرەتىنىن ايتادى. «شاپشاڭباي, سۇندەت, پارىز, جانبول, اقسۇيرىك, جاقسىلىق... تالتاڭباەۆ. كوپ ب ۇلىكتىڭ مۇرىندىعى بولاتىن كەيىپكەردىڭ اتى دا ايتىلمايدى, فاميلياسى جەتىپ جاتىر – تالتاڭباەۆ. تۇسكەن جەرىن ويىپ جىبەرەر تاس سەكىلدى», دەيدى ر.نۇرعالي. ياعني ساتيراداعى كەيىپكەردىڭ اتى-ءجونى ونىڭ مىنەز-قۇلقىنا, ءىس-ارەكەتىنە تولىق ساي كەلسە كۇلكى شاقىرادى.
ەندى ءبىر قىزىعى, ساتيراداعى كەيىپكەردىڭ ەسىم-سويى ونىڭ ءبىتىم-بولمىسىنا قاراما-قايشى بولعان جاعدايدا دا كومەيدى كۇلكى قىسادى. «جامان ءيتتىڭ اتىن ءبورىباسار قويعان» سەكىلدى. مۇنى وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ بالالارعا ارناعان ولەڭدەرىنەن انىق اڭعارامىز. «كەرىم بالا كەرىمبەك» دەگەن ولەڭىندە اۆتور باستى كەيىپكەردى بىلايشا سيپاتتايدى: «كىر-كىر بولىپ كەڭىردەك, كەرىلەدى كەرىمبەك. كىر-كىر بولسا كەڭىردەك, قالاي كەرىم كورىنبەك؟». ەندى وسپانحاننىڭ مىسالدارىنان دا مىسقىلداپ ءدام تاتالىق. «ۋا, شوشەكەم, قولىڭىز بوس ەكەن, جايلاۋعا ءجۇرىڭىز», دەپ باستالاتىن «قوي مەن شوشقا» مىسالىندا ساتيريك ومىردەگى باكە-ساكەڭدەردىڭ بەينەسىن شوشەكەڭ دەپ الىپ, وتكىر ءاجۋالايدى.
ساتيرا جانرى ءۇشىن ەسىم – جاي اتاۋ ەمەس, استارلى وي مەن باعالاۋ كودىن بويىنا سىيدىرعان كوركەمدىك قۇرال. بىرەۋلەر ودان ءوز ورتاسىن كورىپ, ءوزىن تانيدى, «وسى مەنى ايتىپ وتىرعان جوق پا؟» دەپ ىشتەي قۋىستانادى. سوندىقتان دا ساتيراداعى ەسىم-سوي – كۇلكىگە جەتەلەيتىن كىلت. شەبەر جازۋشى كەيىپكەرىنە لايىق ات قويسا, ول ۇمىتىلمايتىن وبرازعا اينالادى. قاراپايىم كورىنگەنىمەن, استارىندا سالماقتى سىن, اششى شىندىق جاتادى.
