نوعاي ازاماتى ەكى ايەلىمەن بىرگە, وڭ جاقتاعى قازاق ايەلى, سول جاقتاعى تۇركى ايەلى, ۇل بالا تۇركى ايەلىنەن تۋعان
ءار كىتاپتان ۇلتىمىزعا قاتىستى دەرەكتەردى كورگەن سايىن قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماي كەتەدى. سودان كەيىن «وسىنى جۇرتشىلىققا تەزىرەك جەتكىزسەم» دەگەن وي مەڭدەيدى. ارينە, ونىڭ جالعىز جولى – جازۋ. كەزىندە امەريكا القابىنان التىن تاپقان ادامداردىڭ تەڭدەسسىز قۋانىشىن جازىپ حاتپەن, ايتىپ سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. مەنىكى دە تاپ سونداي ءبىر مۇراتتىڭ ۇشقىنى. ويتكەنى اقش ارحيۆتەرىندەگى حالقىمىزعا قاتىستى ءاربىر دەرەك ساف التىنمەن بىردەي.
«قىتايلىقتار «حاسا» دەپ اتاعان قازاق – مۇسىلمان كوشپەلىلەرى. ءبىز رەسەيگە بارار جولدا قازاقستاندى كەسىپ وتتىك, جولىمىزدا كەزدەسكەن ەڭ قىزىقتى ادامدار تۋرالى وسى كىتاپتا ايتاتىن بولامىز. ورىستار ولاردى «كيرگيز» دەپ اتايدى, بۇل اتاۋدىڭ قازاقتارعا ەش قاتىسى جوق «كازاكتاردان» ايىرۋ ءۇشىن قويعان بولۋى مۇمكىن».
قولىمىزعا تۇسكەن كەزەكتى ءبىر قۇندى كىتاپتاعى قازاققا قاتىستى مازمۇندى ويلار وسىلاي باستالادى. 1927 جىلى اقش-تىڭ بوستون, نيۋ-يورك قالالارىندا جارىق كورگەن «نەففريت قاقپاسى ارقىلى جانە ورتالىق ازيا» اتتى ميلدرەد كەيبل مەن فرانچەسكا فرەنچتىڭ بىرلەسىپ جازعان كىتابى دا نازار سالۋعا تۇرارلىق ەڭبەكتىڭ ءبىرى. قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىس ءوڭىرى مەن ورتالىق ازيا اۋماعىن ەمىن-ەركىن ارالاعان ايەل موناحتاردىڭ جازباسى رەتىندە تارالعان بۇل ەڭبەك – وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىنعى حالقىمىزدىڭ قوعامدىق جاعدايى مەن سول كەزدەگى تۇرمىس-تىرشىلىگىن كوز الدىمىزعا اكەلەدى. اۋەلى 1913 جىلى قىتايدىڭ گانسۋ ولكەسىنە, شىڭجاڭعا, گوبي شولىنە ساپار شەگىپ, بىرنەشە جىلدان كەيىن ۇلىبريتانياعا ورالعاندا قاسىندا بولعان مىلقاۋ تاتار قىزىن اسىراپ العان ميلدرەد كابەلد پەن ونىڭ ساپارلاستارىنىڭ كىم ەكەنىنە توقتالايىق.
ميلدرەد كەيبل, فرانچەسكا فرەنچ, ەۆانگەلين فرانچ 1923 جىلى ماۋسىمدا حۋوچجوۋدان ورتا ازياعا اتتانادى. كەلەسى سەگىز ايدا ولار 1 500 ميل (2 414 كم) جول ءجۇرىپ, ۇلى قورعاننىڭ ەتەگىنە جەتەدى. سول ساپارىندا ولار حريستيان ءدىنىن ناسيحاتتايتىن مەكتەپ اشىپ, ءدىندى ۇگىتتەيدى. جاز ايلارىندا حىشي دالىزىمەن باتىسقا قاراي جىلجيدى. ايەل موناحتارمەن بىرگە قىتايلىق دىنگە سەنۋشىلەر دە ساپارلادى. اتالعان ۇشتىك جيچۋان ايماعىنا جەتكەندە, سول جەردەن شىركەۋگە ارنالعان عيماراتتى جالعا الىپ, ءدىن قىزمەتىن جالعاستىرىپ, ءىنجىل مەن حريستيان ادەبيەتتەرىن ساتىپ, تاراتتى. تسينحاي پروۆينتسياسىنداعى تيبەت اۋىلدارىنا, موڭعول قوسىندارىنا, شىڭجاڭ ولكەسىندەگى مۇسىلمان قالالارىنا دەيىن ارالايدى. ولار مۇسىلمان ايەلدەرىمەن تىلدەسۋ ماقساتىندا ۇيعىر ءتىلىن ۇيرەندى, بۇل ولاردىڭ ميسسيونەرلىك مىندەتىنە باسىمدىق بەردى. دەگەنمەن ول كەزدە مۇسىلماندار اراسىندا حريستيان دىنىنە كەلۋشىلەر وتە از بولعان. ء«بىز ءشولدى بەس رەت ارالاپ شىقتىق», دەيدى ولار ءوز جازباسىندا.
گانسۋ, شي-ءان, لانجۋ قالالارىن كەسىپ ءوتىپ, تيبەت دالاسىنا جەتىپ, لامالار اراسىنا ايالداپ, التاي تاۋى بوكتەرىندەگى موڭعول قونىستارىنا دا اتباسىن بۇرادى. وسى ارادان موڭعول حانشاسىمەن كەزدەسىپ, ونىڭ ورىندىقتا وتىرىپ تۇسكەن ساليقالى سۋرەتىن وقىرمانعا ۇسىنادى. ءارى قاراي ولار شاۋەشەك ارقىلى جىلىستاپ, قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا زايسانعا تابان تىرەيدى.
«بۇل جاقتا كەڭ يىقتى ءبىر قازاقپەن تانىستىق. قولدان تىگىلگەن بىلعارى ەتىگى موڭعولداردىكىنەن الدەقايدا ەرەكشە بولىپ كورىندى. ال باسىندا ۇشكىر كەيىپتى تىماق. ول وگىزگە ءمىنىپ, اياڭداپ كەتىپ بارادى. ساۋدالاسقان ساتتە وگىز ۇستىنەن تۇسكەن جوق. قىتاي ءتىلىن بىلمەسە دە, ساۋساقتارىن قيمىلداتادى. ال قازاق ايەلدەرى كوبىنە ۇيدە وتىرادى, تۇزدە كوپ جۇرمەيدى. ولار ۇستىنە قارا تون كيىپ, اق شىلاۋىش وراپ الادى».
اۆتورلار ميلدرەد كەيبل, ەۆانگەلين فرەنچ جانە فرانتسيسكا فرەنچ
بۇل جەردە ولار وزدەرى كەزدەستىرگەن قازاق ەرى مەن ايەلىنىڭ بەينەسىن ايتىپ وتىر. باتىستىقتاردى كوبىندە ءبىر ەلدىڭ مادەنيەتى مەن تاريحى قىزىقتىراتىنى انىق. ونىڭ ۇستىنە, جيھانگەزدەر جول بويى كوپ ادامعا, كوپتەگەن وقيعاعا كەزدەسەتىندىكتەن, بايقاۋ قابىلەتى ەرەكشە بولىپ كەلەدى.
«كەلەسى جولدا ءبىر قازاق كيىز ءۇيىنىڭ الدىنا ايالدادىق. ءۇي يەسى ءبىزدى كورە سالا «تىگىن ماشيناسىنىڭ سىرىن بىلەسىڭدەر مە؟» دەپ سۇرادى. جاعدايعا قاراعاندا, ولار ورىستاردان تىگىن ماشيناسىن ساتىپ الىپ, ونى جۇرگىزە الماعان سەكىلدى. ءارى قارايعى جول بارىسىندا گوبي جاقتا ءبىر نوعاي ازامات پەن ەكى ۇل بالا بار ءبىر توپ جولاۋشىعا كەز بولدىق». وسىدان كەيىن اۆتور قاسىندا ەكى ايەلى مەن كىشكەنتاي ۇلى بار نوعاي ازاماتىنىڭ سۋرەتىن جاريالايدى. 15-16 جاستاعى قازاق قىزى ونىڭ سول جاعىندا وتىر.
سۋرەتتىڭ تۇسىندىرمەسىندە اۆتور: «نوعاي ازاماتى ەكى ايەلىمەن بىرگە, وڭ جاقتاعى قازاق ايەلى, سول جاقتاعى تۇركى ايەلى, ۇل بالا تۇركى ايەلىنەن تۋعان», دەپ جازعان.
وسىدان كەيىن ولاردىڭ ساپارى زايسان-ەرتىس وڭىرلەرىندە جالعاسادى. ەرتىس وزەنىندەگى سالشىنىڭ سالعان ءانى ولاردى تاڭعالدىرادى. سەمەيگە جەتكەن سوڭ ءۇش ميسسيونەر نوۆوسىبىرگە دەيىن پويىزبەن, ودان ءارى ومبىعا اتتانادى.
«ومبى جاقتان كەمە كەلدى. ۇستىنە تيەلگەن استىق جەرگە تۇسىرىلگەن سوڭ, جاپا-تارماعاي كەمەگە وتىرىپ الدىق. بىزبەن بىرگە بىرنەشە قازاق كەلىپ جايعاستى. ولار بىزگە, ءبىز ولارعا قاراپ تاڭىرقاي باستادىق. ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزشە, ولار كوشپەلى دۇنيەتانىمى مەن شەكتەۋسىز كوزقاراستارىن بىلىمگە ۇشتاستىرعان. سول ءۇشىن دە مادەنيەتتى كورىندى». كەمەگە وتىرىپ. ومبىعا جول العانداردىڭ ءاپ-ساتتە ءبىر-ءبىرىن تۇسىنگەندەگى جەكە كوزقاراسى بولسا دا, بۇل الىستان كەلگەن, وزدەرىن وركەنيەتتى حالىق سانايتىن اعىلشىن ايەلدەرىنىڭ قازاقتار تۋرالى پىكىرى.
ءۇش اعىلشىن ايەلى كەمەدە كەزدەسكەن قازاقتاردان سول كەزدەگى قوعامدىق جاعدايدى تولىق سۇراپ-بىلگەنىن اڭعاردىق.
«كەمەدە الگى قازاق وتباسىمەن جاقىن سويلەستىك. ايەلى قىمبات پالتو, قۇپ جاراسقان كويلەك كيىپتى. باسىندا ءساندى باس كيىم. ءبىلىمدى ەكەنى بىردەن كورىنىپ تۇر. بالالارى باتىسشا تاربيەلەنىپتى. اسحانادا ءبىر فورتەپيانو بار ەكەن. الگى قازاق ازاماتى ۇنەمى ونىڭ الدىندا بالاسىن تىزەسىنە وتىرعىزىپ الىپ, ءبىر قولىمەن قازاق مۋزىكاسىن وينايدى. ونىڭ بۇل ونەرگە ماشىق ەكەنىن تۇسىندىك». اۆتورلار وسىلاي دەي كەلە, «سونداعى مۋزىكانىڭ نوتاسى مىناداي» دەگەن تۇسىندىرمەمەن شاعىن نوتانى ۇسىنادى.
اتالعان نوتانى ءانشى, ونەرتانۋشى ەركىن شۇكىمانعا كورسەتكەنىمىزدە:
«بۇل ابايدىڭ «قاراشادا ءومىر تۇر» اتتى انىنە كەلەدى ەكەن, بىراق قازاقتا نە كوپ, ءان كوپ. ونىڭ قايسىسى قاي ءان ەكەنىن بىردەن انىقتاۋ دا قيىن» دەگەن پىكىر ايتتى. ال كۇيشى جانعالي ءجۇزباي بۇل نوتانى تاتاردىڭ «اي, بىلبىلىم» ءانى» دەدى.
مەيلى, موناحتارعا كەزدەسكەن الگى قازاق كىم بولسا دا, ءوزىنىڭ مادەنيەتتى, ءبىلىمدى ەكەنىن باتىس ادامدارىنا وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن كورسەتە الدى ەمەس پە؟ بىزگە وسىنىڭ ءوزى ماقتانىش ءھام كوڭىلگە مەدەۋ.
ءارى قارايعى بەتتەردە ولار الگى قازاق ازاماتى تۋرالى كەڭىنەن بايانداي تۇسكەن. ايەلى بالاسىنىڭ تاماعىن دايىنداۋعا كەتىپ, بالاعا قاراۋ كەرەك بولعاندا عانا ول مۋزىكا ويناۋدى توقتاتاتىنىن جەتكىزەدى. ۇسىنىس بولدى ما, الدە كوكىرەگىنەن كۇي توككەن قازاق ازاماتىنىڭ ونەرىنەن شابىت الدى ما, ءۇش اعىلشىن ايەل سول ساتتە «العا حريستيان ساربازدارى» اتتى اۋەندى ويناي جونەلەدى. ونداعىلار تۇگەل قول سوعىپ, قوشەمەتتەيدى. بۇل دا ءۇش موناحتىڭ قازاق دالاسىنان العان اسەرىنىڭ ءبىر پاراسى دەر ەدىك. قىتاي ساپارىنان ورالعاننىڭ اسەرى مە, ولار كەمەدە كەزدەسكەن قازاقتاردى شىڭجاڭداعى قانداستارىمەن سالىستىرىپ «ولاردان تىم وزگەشە ەمەس» دەگەن تۇجىرىم ايتادى.
ميسسيونەرلەر تىنباي مۋزىكا ويناعان الگى ازاماتپەن تىم جاقىن سويلەسكەنىن اڭدادىق. سول ءۇشىن دە سوناۋ 1926 جىلى «قازاقتاردىڭ سانى قازىر 7 ميلليوننان اسادى دەگەندى ايتتى» دەپ جازادى. ءسوزىن جالعاي كەلە بۇرىن-سوڭدى مۇنداي الەۋەتتى ادامداردى ەشقاشان كورمەگەنىن ماقتانىشپەن جازادى.
ء«ار نارسەگە يكەمدىلىگى, قاراپايىمدىلىعى, الەمدىك ساياساتقا دەگەن توزىمدىلىگى ولاردى جاقىن ارادا ماڭىزدى ورىنعا شىعارادى. اناۋ جەردە وتىرعان مەدبيكە فورماسىن كيگەن قازاق ايەلىن قاراڭىزشى. ونىڭ سۇلۋلىعىنا كوزىمىز تويمايدى».
ساپارلارىندا كەزدەسكەن ءار قازاق موناحتارعا وزگەشە اسەر قالدىرعانى ءسوزسىز. سول ءۇشىن دە اۆتورلار بىرلەسىپ جازعان بۇل كىتابىنا قازاقتاردىڭ دارا قالپىن بەينەلەيتىن دەرەكتەر مەن جازبالاردى جاريالاعانىن اڭدادىق. ۇلتىمىز تۋرالى شەتەلدە جارىق كورگەن ءار دەرەك – قۇندى قازىنا دەسەك, بۇل دا – سونىڭ ءبىر پاراسى.
