جاۋاپ:
– ەگەر ادام قايتىس بولسا, ونىڭ قارىزى جويىلمايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا سايكەس, مارقۇمنىڭ مىندەتتەمەلەرى بەلگىلى ءبىر شارتتاردا مۇراگەرلەرىنە نەمەسە كەپىلگەرلەرىنە وتەدى. بۇل ماسەلە كوبىنە مارقۇمنىڭ ارتىندا قالعان م ۇلىككە بايلانىستى شەشىلەدى.
سوندا قارىز مۇراگەرلەرگە قالاي وتەدى؟ ازاماتتىق كودەكستىڭ (اك) 1040-بابىنا سايكەس, مۇراگەرگە تەك مارقۇمنىڭ مۇلكى عانا ەمەس, ونىڭ كەيبىر مىندەتتەمەلەرى دە وتەدى. ياعني قايتىس بولعان ادامنىڭ اتىندا م ۇلىك (پاتەر, كولىك, جەر تەلىمى, بانك شوتتارىنداعى اقشا, زەينەتاقى جيناعى, قۇندى قاعازدار, ت.ب.) قالسا, سول م ۇلىكتىڭ قۇنى شەگىندە ونىڭ قارىزى دا مۇراگەرلەرگە مىندەتتەلەدى. ەگەر مارقۇمنىڭ ەشقانداي مۇلكى بولماسا, وندا ونىڭ قارىزى جويىلادى. مۇراگەرلەر ءوز قالتاسىنان تولەۋگە مىندەتتى ەمەس. مىسالى, ءبىر ادام 5 ملن تەڭگە قارىز الىپ, ونىڭ ارتىندا 3 ملن تەڭگە تۇراتىن كولىك قالسا, مۇراگەرلەر بۇل پاتەردى مۇرا رەتىندە قابىلداعان جاعدايدا, ولار 3 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قارىزدى وتەۋى كەرەك. قالعان 2 ملن تەڭگە قارىز جويىلادى. ەگەر 5 ملن تەڭگە قارىز الىپ, بىراق ەشقانداي مۇلكى قالماسا, بۇل قارىز اۆتوماتتى تۇردە جويىلادى, ياعني مۇراگەرلەرگە وتپەيدى.
ەگەر مۇراگەر مۇرانى قابىلداماسا, وعان مارقۇمنىڭ قارىزى دا وتپەيدى. سونىمەن قاتار مۇراگەرلەر قارىزدى ءوز اقشاسىنان تولەۋگە مىندەتتى ەمەس. ولار تەك مۇرادان قالعان م ۇلىكتىڭ قۇنى شەگىندە عانا جاۋاپ بەرەدى. ەكىنشىدەن, بانك كەپىلگەردەن تالاپ ەتە الادى. ەگەر مارقۇم نەسيە الاردا بىرەۋدى كەپىلگەر رەتىندە كورسەتكەن بولسا, بانك قارىزدى سول ادامنان ءوندىرىپ الا الادى. ۇشىنشىدەن, بانك كەپىل بەرۋشىدەن تالاپ ەتە الادى. ەگەر مارقۇم نەسيە الۋ كەزىندە كەپىلگە جىلجىمايتىن م ۇلىك نەمەسە باسقا دا قۇندى زاتتارىن قويعان بولسا, بانك سول م ۇلىكتى ساتىپ, قارىزدى وتەۋى مۇمكىن.
مىسالى, بىرەۋ اۆتوكولىك ساتىپ الۋ ءۇشىن نەسيە راسىمدەپ, ءىنىسىن كەپىلگەر رەتىندە كورسەتتى دەلىك. ەگەر نەسيە العان ادام قايتىس بولسا, بانك ىنىسىنەن قارىزدى وتەۋدى تالاپ ەتە الادى, سەبەبى ول كەپىلگەر رەتىندە نەسيە شارتى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك العان. ەگەر ول ادام نەسيە الاردا كەپىلگە ءوز ءۇيىن قويعان بولسا, بانك بۇل ءۇيدى ساتىپ, قارىزدى جابۋى مۇمكىن.
قايتىس بولعان ادامنىڭ نەسيەسى كەشىرىلە مە؟ قارىز تەك ءبىر جاعدايدا عانا تولىقتاي جويىلادى – ەگەر مارقۇمنىڭ ارتىندا ەشقانداي مۇلكى جانە مۇراگەرلەرى بولماسا. بانكتەر نەسيەنى كەشىرمەيدى, بىراق تالاپ ەتە الاتىن ەشكىم بولماسا (ياعني مۇراگەرلەر مۇرانى قابىلداماسا, كەپىلگەرلەر نەمەسە كەپىل بەرۋشىلەر بولماسا), وندا قارىز سوت ارقىلى وندىرىلمەيدى جانە جويىلادى. ال مارقۇمنىڭ وتباسى نەسيەنى ساقتاندىرۋ ارقىلى راسىمدەگەن بولسا, وندا ساقتاندىرۋ كومپانياسى قارىزدى وتەيدى.
مۇراگەر قارىزبەن بىرگە م ۇلىكتى قابىلداعىسى كەلسە نوتاريۋس ارقىلى مۇرانى قابىلداۋى كەرەك. ەگەر مۇراگەر م ۇلىكتى دە, قارىزدى دا العىسى كەلمەسە, ول مۇرادان باس تارتا الادى. بۇل ءۇشىن نوتاريۋسقا بارىپ, ارنايى ءوتىنىش جازۋ قاجەت.
سۇراق قويعان –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
