تۇتاس ەلدىڭ تابيعي تۇمارى
جۇرگەن جەرىن, تۇرعان ورنىن, وسكەن ولكەسىن تازا ۇستاۋ – جاناشىرلىقتىڭ شىنايى كورىنىسى, جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن يگى ءىس. جاس ۇرپاققا تاربيەنى ناقتى ىسپەن, ۇدايى ۇلگى ەتۋدى ناسيحاتتايتىن بۇل باستامانىڭ ماڭىزىن پرەزيدەنت ءاردايىم ايتىپ كەلەدى. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ IV وتىرىسىندا: «تازا قازاقستان» ءار ادامنىڭ كۇندەلىكتى داعدىسى, ءومىر سالتى بولۋى قاجەت» دەپ, بۇل باستامانىڭ ۋاقىتشا اكتسيا بولماي, ۇلتتىڭ جاڭا مادەني نورماسىنا اينالۋعا ءتيىس ەكەنىن ناقتى اتاپ ءوتتى.
وزەندەر ورنەكتەگەن ولكە – جەتىسۋ جەرىنىڭ تابيعاتى باعا جەتپەس بايلىق, تۇپتەپ كەلگەندە تۇتاس ەلدىڭ ەكولوگيالىق تىرەگى. ىلە الاتاۋىنىڭ باۋرايى, قاپشاعاي جاعالاۋى, شارىن شاتقالى, كولساي مەن قايىڭدى باعىتىنداعى تۋريستىك اعىن, جەتىسۋدىڭ وزەن-كولدەرى. وسى بايلىقتىڭ ءبارىن ساف كۇيىندە ساقتاۋ, كەلەسى ۇرپاققا تابىستاۋ تابيعاتقا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. تابيعاتقا سالعىرت قاراۋ بۇل وڭىردە تەك ەكولوگيالىق ەمەس, ەكونوميكالىق ماسەلەگە دە اينالۋى مۇمكىن. سەبەبى ءتۋريزمنىڭ تىنىسى دا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعى دا, حالىقتىڭ ءومىر ساپاسى دا قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
اسىرەسە, تۋريزم دامىعان وڭىردە تازالىق مادەنيەتى – اسا ماڭىزدى زاڭدىلىقتاردىڭ ءبىرى. بۇگىندە الەمدىك تاجىريبەدە تۋريستەر تابيعاتى ب ۇلىنگەن جەردەن گورى مادەنيەتى قالىپتاسقان ورتاعا كوبىرەك بارادى. بارعان كۇننىڭ وزىندە ونداعى جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ تازالىق ساقتاۋىنا قاراي سىيلاستىق تانىتادى, سوعان ساي وزدەرى دە ارەكەت ەتەدى. سوندىقتان الماتى وبلىسىندا تابيعاتتى قورعاۋ تەك مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ەمەس, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دا, ىشكى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن وتانداستارىمىزدىڭ دا ازاماتتىق ۇستانىمىنا اينالۋى قاجەت. كول جاعاسىنا قالدىرىلعان ءبىر بوتەلكە نەمەسە تاۋ بوكتەرىنە تاستالعان قوقىس ەرتەڭگى ۇرپاققا جاسالعان قياناتپەن تەڭ. وسى ورايدا كاسىبي گيدتەردىڭ, تۋريستىك ۇيىمداردىڭ, دەمالىس ايماقتارى يەلەرىنىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگى ايرىقشا سەزىلەدى. قازىر الەمدە گيد تەك جول كورسەتۋشى ەمەس, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى ناسيحاتتاۋشى سانالادى. تۋريسكە تابيعاتتىڭ تاريحىن ايتىپ قانا قويماي, ونى ايالاۋدىڭ ادەبىن ۇيرەتۋ – وركەنيەتتى ءتۋريزمنىڭ تالابى.
كەيىنگى ءبىر جىلدا الماتى وبلىسىنا كەلگەن تۋريستەر سانى 29,8 پايىزعا ءوسىپ, 658 مىڭ ادامعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك تۋريستەر سانى 147 مىڭعا كوبەيىپ, ءوڭىر رەسپۋبليكادا العاشقى ۇشتىككە ەندى. تۋريزم سالاسىنان بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىق كولەمى 25,8 پايىزعا ارتىپ, 11,2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. قازىردە جالپى قۇنى 638,2 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 30 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل الماتى وبلىسىندا ءتۋريزمنىڭ جاي دەمالىس سالاسى ەمەس, ەكونوميكانىڭ ناقتى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعانىن كورسەتەدى. تابيعاتتى قورعاۋ بۇگىندە تەك ەكولوگيالىق مىندەت ەمەس, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ تابىسىن ساقتايتىن ستراتەگيالىق قاجەتتىلىك.
الايدا ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. كەيبىر تۋريستىك باعىتتاردا ستيحيالىق قوقىس ورىندارى, جاعالاۋدا قالدىرىلعان پلاستيك قالدىقتار, دەمالىس مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى ءالى دە كەزدەسەدى. دەمەك ماسەلە سەنبىلىكتىڭ سانىنان گورى, ءار ازاماتتىڭ ىشكى مادەنيەتى مەن كۇندەلىكتى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ وزگەرۋىنە كەلىپ تىرەلەدى.
سوزدەن ىسكە كوشكەندە
بۇرىنعىنى بىلاي قويعاندا, تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ وزىندە ەلىمىزدە قۇرعاق ءسوز جۇزىندە قالىپ قويعان جوبالار بولدى. ناۋقان كەزىندە جانىپ, جىلدام وشكەنى ودان دا جەتىپ ارتىلادى. مۇنىڭ ءبارى ءسوزدىڭ ىسكە اينالۋى جولىنداعى قيىندىقتى ەڭسەرمەۋدىڭ, تاباندىلىق تانىتپاۋدىڭ بەلگىسى. تازالىق اربىرىمىزگە كەرەك قاجەتتىلىك بولعاندىقتان, «تازا قازاقستان» باستاماسى ومىرشەڭ دۇنيەگە اينالىپ وتىر. ويتكەنى بۇل جوبانىڭ ماڭىزىن كەز كەلگەن ادام تولىق تۇسىنەدى. ايتالىق, اۋاسىز, سۋسىز تىرشىلىك جوق, بولمايدى دا. سول اۋا مەن سۋدىڭ تازا بولعانى – بارىمىزگە ورتاق قاجەتتىلىك.
بۇل جۇمىستاردىڭ جۇيەلى جۇزەگە اسۋىنا وبلىس اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ءوڭىر باسشىسى تازالىق مادەنيەتىن ءبىر رەتتىك اكتسيا ەمەس, تۇراقتى قوعامدىق داعدىعا اينالدىرۋ قاجەتتىگىن ءار دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردە اتاپ ءوتىپ, ەكولوگيالىق باستامالاردىڭ ناقتى ناتيجەگە جۇمىس ىستەۋىن باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەدى.
الماتى وبلىسى كەيىنگى جىلدارى ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدى تەك سەنبىلىك دەڭگەيىندە قالدىرماي, جۇيەلى قوعامدىق ۇردىسكە اينالدىرۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. سالالىق باسقارمالاردىڭ بىلتىرعى جىلدىڭ مالىمەتىنە سايكەس, وبلىستا «تازا قازاقستان» اكتسياسىنا 849 مىڭ ادام, 8,8 مىڭ كاسىپورىن مەن ۇيىم قاتىستى. ناتيجەسىندە 17,5 مىڭ توننا قوقىس جينالدى. ءوڭىردىڭ ورمان قورىنىڭ جالپى اۋماعى 2,2 ملن گەكتاردان اسادى, ونىڭ 1,2 ملن گەكتارى ورمانمەن كومكەرىلگەن. جىل باسىنان بەرى 103 مىڭنان استام اعاش وتىرعىزىلدى, ونىڭ ءبىر بولىگى 429 مەكتەپتەگى وقۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن جاسالدى.
وبلىستا سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە دە ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. ىلە, تالعار, تۇرگەن, ەسىك سەكىلدى وزەندەر مەن قاپشاعاي سۋ ايدىنى – ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىگىن ساقتايتىن باستى ارنالار. ەلىمىزدەگى سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى دەرەكتەر پلاتفورمالارىندا كليماتتىق وزگەرىستەر مەن سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسى بۇكىل ەلگە وزەكتى ەكەنى كورسەتىلگەن. سول تۇرعىدا جاعالاۋ اۋماقتارىن تازارتۋ, وزەن ارنالارىنىڭ سانيتارلىق جاعدايىن باقىلاۋ, سۋ ايدىندارىن قورعاۋ باعىتىنداعى اكتسيالار قوعامدىق قولداۋعا يە بولدى.
«تازا قازاقستان» باستاماسى اياسىندا وبلىستا ەكولوگيالىق road-ەستافەتالاردىڭ, جاستار اكتسيالارىنىڭ, تاريحي ورىندار مەن تۋريستىك باعىتتاردى تازارتۋ جۇمىستارىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى دا – جاڭا قوعامدىق كوزقاراستىڭ كورىنىسى. تازالىق ەندىگى جەردە تەك كوممۋنالدىق قىزمەتتىڭ مىندەتى ەمەس, ەلدىك سانا مەن ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ولشەمىنە اينالدى. ماسەلەن, تارعاپ اۋىلى ماڭىندا باستالعان «Taza Qazaqstan» road-ەستافەتاسى بىرنەشە ءوڭىردى قامتىپ, مىڭداعان جاستى تابيعاتتى قورعاۋ يدەياسىنا جۇمىلدىردى. ۇيىمداستىرۋشىلار بۇل ءىس-شارانىڭ نەگىزگى ماقساتى قوعامدا جاڭا ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ەكونوميكا مەن ەكولوگيا – ەگىز ۇعىم
الماتى وبلىسىندا بۇگىندە ەكونوميكالىق ءوسىم مەن تابيعاتتى قورعاۋ ماسەلەسى قاتار ءورىلىپ وتىر. بۇل – ءوڭىر اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ ۇستانعان دامۋ ساياساتىنىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. ينۆەستيتسيا تارتۋ, ءوندىرىستى كەڭەيتۋ, ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءوڭىر دامۋىنىڭ ءوزارا ساباقتاس ءۇش تىرەگىنە اينالىپ كەلەدى.
ءوڭىردىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ورنىن نىعايتىپ, 10-ورىننان 5-ورىنعا كوتەرىلدى. وبلىستىڭ ەكونوميكالىق كورسەتكىشى جوعارىلاپ, ينۆەستيتسيا تارتاتىن جەتەكشى ايماقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. مۇنى ناقتى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر دە ايعاقتايدى. بۇگىندە وبلىستا 250-دەن استام ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىپ جاتىر. مۇنداي قارقىن تابيعاتتى ساقتاۋ ماسەلەسىنە دەگەن تالاپتى دا كۇشەيتەدى. سەبەبى ەكونوميكا وسكەن سايىن قورشاعان ورتاعا تۇسەتىن سالماق تا ارتادى. «تازا قازاقستان» اكتسياسى – بۇل جەردە ەكولوگيا مەن ەكونوميكانىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتايتىن ماڭىزدى قوعامدىق ۇستانىم.
وڭىردە ەكولوگيالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. سوڭعى مالىمەتتەرگە زەر سالساق, وبلىستا قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ سالاسىندا 148,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 8 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلماقشى. ولاردىڭ قاتارىندا قوقىستى سۇرىپتاۋ كەشەندەرى, بيوەلەكتر ستانسالارى, تاعام قالدىقتارىن وڭدەۋ وندىرىستەرى بار. بۇل جوبالار تەك قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ەمەس, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, وڭىردەگى ەكولوگيالىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار وبلىستا جىل باسىنان بەرى 103 مىڭنان استام اعاش وتىرعىزىلىپ, 20-دان استام ەكوپارك جۇمىس ىستەپ تۇر.
بۇگىندە تازالىق ۇعىمى بىرتىندەپ تۇرمىستىق دەڭگەيدەن قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ كەلەدى. بۇرىن سەنبىلىككە مىندەت رەتىندە قاراعان جۇرت ەندى تۋعان جەردىڭ تازالىعىن ورتاق ابىروي دەپ قابىلداي باستادى. بۇل – ساناداعى وزگەرىستىڭ بەلگىسى.
تابيعات ادامزاتقا ءۇنسىز ءارى تىنىمسىز قىزمەت ەتەدى. تاۋلار تالمايدى, وزەندەر تىنىقپايدى, ورماندار شاعىمدانبايدى. بىراق ولاردىڭ تاعدىرىنا ادامنىڭ مادەنيەتى تىكەلەي اسەر ەتەدى. «تازا قازاقستان» باستاماسىنىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى دە وسىندا – ول اينالانى عانا ەمەس, ادامنىڭ جانىن تازارتۋعا, ىشكى جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋگە جول اشتى. تابيعاتقا جاناشىرلىق بار جەردە كەلەشەككە دەگەن سەنىم دە جوعارى بولادى. تۋعان جەردىڭ تازالىعىن ساقتاۋ – بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى امانات. ەندەشە, اماناتقا قيانات جاساماۋدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت ەكەنىمىزدى ءاردايىم جادىمىزدى ۇستايىق.
ەرلان جۇرىنباەۆ,
«ولكە تىنىسى»
جشس ديرەكتورى
