كيبەرالاياقتان ساقتانۋ جولى قانداي؟

سىلتەمە سان سوقتىرادى

الاياقتان ايلا ارتىلمايدى. ولار­دىڭ ەڭ كوپ قولداناتىن ءادىسىنىڭ ءبىرى – فيشينگ, ياعني جالعان سىلتەمەلەر ارقىلى الداۋ. كيبەرشابۋىلشىلار بانك, پوش­تا قىزمەت نەمەسە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اتىنان جالعان حابارلاما تاراتىپ, تەلەگرام, «WhatsApp» سەكىلدى مەسسەندجەرلەر ارقىلى كۇماندى سىلتەمەلەر جىبەرەدى. مۇنداي سىلتەمەنى باسقان ادامنىڭ جەكە دەرەكتەرى وپ-وڭاي انىقتالادى. قاسكويلەرگە كەرەگى دە سول. قاجەتتى مالىمەتتى قولىنا تۇسىرگەن سوڭ بانك كارتالارىن بۇزىپ, شوتتاعى قاراجاتتى جىمقىرادى. «Kaspi.kz» قوسىمشاسى دا وسىنى قاتاڭ ەسكەرتەدى, دالىرەك ايتساق جالعان سىلتەمەگە ءوتىپ, سان سوعىپ قالۋدان ساقتاندىرادى. ويتكەنى قازىر قوي تەرىسىن جامىلعان قاس­قىر سەكىلدى, «بايقاۋعا قاتىسىپ جا­تىرمىن, ماعان داۋىس بەرىڭىزدەر» دەپ تانىسىڭىزدىڭ اتىنان حابارلاما جىبەرەتىن الاياقتار كوپ. ولار كەيىن پاراق­شاڭىزدى بۇعاتتاپ العان سوڭ, ءسىزدىڭ ستيليستيكاڭىزدى زەرتتەيدى, قاي سالانىڭ ادامى ەكەنىڭىزدى انىقتايدى. سوعان ساي تەلە­فونىڭىزداعى بارلىق نومىرگە بىردەي حابارلاما تاراتىپ شىعادى. وسىلايشا, سەنىمدى ءھام جالىنىشتى جازىلعان حاتىڭىزعا كۇماندانباعان جاناشىر جاقىنىڭىز كورسەتىلگەن كارتاعا اقشاسىن اۋدارادى. جاقىندا وسىنداي وقيعاعا تاپ بولعان گۇلنۇر ساپار ەسىمدى ستۋدەنت الاياقتاردىڭ ايلاسىنا ءتۇسىپ قالا جازداعانىن ايتادى.

ء«بىر كۇنى «WhatsApp» ارقىلى مۇعا­لىمىم «ۇزدىك وقىتۋشى بايقاۋىنا قاتىسىپ جاتىرمىن. ماعان داۋى­س بەرىڭىز» دەگەن سىلتەمەنى جىبەردى. ونى سەنىمدى ادامنان كەلگەن سوڭ ەش كۇمانسىز اشتىم. بىراق كوپ ۇزاماي «WhatsApp» بۇعاتتالىپ, مۇلدەم كىرە الماي قالدىم. وسى جاعدايدان كەيىن الاياقتاردىڭ قالاي ارەكەت ەتەتىنىن, ودان قالاي ساق­تانۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىم. بىرىنشىدەن, «WhatsApp»-تىڭ قاۋىپسىزدىك باپتاۋلارىنا كىرىپ, «ەكى ساتىلى تەكسەرۋ» (Two-step verification) فۋنكتسياسىن ورناتىپ قويعان دۇرىس ەكەن. سودان سوڭ «WhatsApp Web»-ءتى كومپيۋتەردە اشىق قالدىرماۋ كەرەك. مەنىڭ قۇرىلعىم بۇعاتتالعان سوڭ «support@whatsapp.com» دەگەن پوشتاعا ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ حات جازدىم. دەرەۋ ماسەلەنى شەشىپ بەردى. جالپى, بۇل وقيعا ماعان ۇلكەن ساباق بولدى. ەندى كەز كەلگەن سىلتەمەنى مۇقيات تەكسەرەمىن جانە قاۋىپسىزدىك پارامەترلەرىن قوسىپ قويدىم», دەيدى ول.

«شۇعىل اقشا كەرەك!»

حاكەرلەردىڭ تاعى ءبىر كلاسسيكالىق ءادىسى – ادامداردىڭ اككاۋنتىن بۇزىپ كىرىپ, تانىستارىنان اقشا سۇراۋ. بىراق بۇل جولعىسىندا الىستان وراعىتىپ, «بايقاۋ», «سىلتەمە» دەپ بيپازداپ وتىرمايدى. «ماعان شۇعىل اقشا كەرەك, كەيىن قايتارىپ بەرەمىن», دەپ تىعىرىققا تىرەيدى. جابىرلەنۋشى جاقىنى دەپ سەنىپ, قاراجات اۋدارعان سوڭ, الاياق ءىزىن سۋىتادى. مۇنداي جاعدايدا اقشا اۋدارماس بۇرىن ادامنىڭ وزىمەن تىكەلەي حابارلاسىپ, جاعدايدى ناقتىلاۋ قاجەت.

كيبەرشابۋىلدىڭ وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر ءتۇرى – تەلەفون ارقىلى الداۋ. بۇل ادىستە الاياقتار بانك قىزمەتكەرى, پوليتسيا نەمەسە سالىق ورگانى وكىلى بولىپ قوڭىراۋ شالىپ, شوتىڭىزدان كۇماندى وپەراتسيا انىقتالعانىن حابارلايدى. ادامدى ۇرەيگە سالىپ, شۇعىل ارەكەت ەتۋدى تالاپ ەتەدى, ءتىپتى «جىلدامداتىڭىز» دەپ ساستىرادى. سونىڭ سالدارىنان, جابىرلەنۋشى ءوز ەركىمەن بانك كارتاسىنىڭ مالىمەتتەرىن نەمەسە SMS-كودىن ايتىپ قويادى. جالپى, مۇنداي جاعدايدا مىنانى ەسكەرۋ كەرەك. بانك قىزمەتكەرلەرى نەمەسە مەملەكەتتىك ورگاندار ەشقاشان تەلەفون ارقىلى كارتا مالىمەتتەرىن, SMS-كودتار مەن PIN-كودتاردى سۇرامايدى. ەگەر ولار سىزدەن وسىنداي اق­پارات تالاپ ەتسە – بۇل الاياقتىق. ال ەگەر الاياقتارعا جەكە مالىمەتىڭىزدى بەرىپ قويعان جاعدايدا, بانككە دەرەۋ حابارلاسىپ, كارتانى بۇعاتتاۋ قاجەت. وسىنداي كيبەرشابۋىلدار تۋرالى «1414» نەمەسە «102» نومىرىنە حابارلاسقان ءجون.

«مەملەكەتتىك تەحنيكالىق قىزمەت» اكتسيونەرلىك قوعامى جاقىندا عانا «+870 دەپ باستالاتىن نومىردەن حابارلاسسا, الماڭىز, قايتا قوڭىراۋ شالماڭىز» دەگەن ۇندەۋ جاريالاعان ەدى. ماماندار بۇل كودتاردىڭ تەڭىزدە, اۋەدە جانە شالعاي ايماقتاردا قولدانىلاتىنىن انىقتاعان. الايدا الاياقتار وسى نومىرلەردىڭ وتاندىق ءنومىر ۇقساستىعىن پايدالانىپ, تۇرعىنداردى الداۋعا كوشكەن. سول ءۇشىن جەكە اقپاراتتى, SMS كودتارىن نەمەسە بانك كارتاسىنىڭ دەرەكتەرىن ەشكىمگە بەرمەۋدى ەسكەرتەدى.

قۇپياسوزگە ءمان بەرگەن ءجون

كۇندەلىكتى قولداناتىن ۇيالى تەلەفون تەك بايلانىس قۇرالى عانا ەمەس. قۇرىلعىدا ونىڭ يەسى جايىندا مالىمەت كوپ. سول سەبەپتى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ ساراپشىسى مەدەت تۋرين تەلەفونعا قانداي دا ءبىر قوسىمشا ورناتپاس بۇرىن نەمەسە سىلتەمەگە وتپەس بۇرىن ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن تەكسەرىپ الۋعا كەڭەس بەرەدى.

«ازاماتتار ەڭ باستىسى كيبەرگيگيەنا ۇعىمىن تۇسىنسە دەيمىن. بۇل ءبىر قاراعاندا تىم قاراپايىم ەرەجەلەر. ماسەلەن, بەلگىسىز فايلدى جۇكتەگەن ساتتە قۇرىلعىعا ۆيرۋس ەنەدى. كەيبىر ۆيرۋستار كومپيۋتەردى بۇعاتتاپ, ونى اشۋ ءۇشىن اقشا تالاپ ەتەدى. سوندىقتان بەلگىسىز باعدارلامالاردى جۇكتەمەۋ جانە انتيۆيرۋس جۇيەسىن جاڭارتىپ وتىرۋ ماڭىزدى. ودان بولەك, قوعامدىق Wi-Fi جەلىلەرىندە ساقتىق تانىتۋ قاجەت. قۇپياسوزگە دە مۇقيات بولعان ءجون. مىسالى, «Password», «123456», «111111», «123123» سەكىلدى قۇپيا­سوزدەر ەڭ ءجيى قولدانىلادى. وسى­لايشا, حاكەرلەر مەن الاياقتاردىڭ جۇمىسىن ءوزىمىز جەڭىلدەتىپ بەرەمىز. تاعى ءبىر ەسكەرتەتىن نارسە, كوپتەگەن جالعان ينتەرنەت-دۇكەندەر ارزان باعامەن تاۋار ۇسىنىپ, الدىن الا تولەم تالاپ ەتەدى. اقشا تۇسكەننەن كەيىن ساتۋشى ءىزىم-عايىم جوعالادى. سول سەبەپتى سەنىمدى ينتەرنەت-دۇكەندەردەن عانا ساۋدا جاساپ, تولەمدى تاۋار العاننان كەيىن جاساۋ كەرەك», دەيدى ساراپشى.

بۇگىندە كيبەرشابۋىلدار تەك ەرەسەكتەرگە عانا ەمەس, جاستار مەن وقۋشىلارعا دا قاۋىپ ءتوندىرىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى قارجىلىق جانە تسيفرلىق ساۋاتتىلىق ءاربىر ازاماتقا, سونىڭ ىشىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنا دا اۋاداي قاجەت.

قارجىلىق ساۋات ارتادى

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسمي مالىمەتىنشە, وقۋشىلاردىڭ قارجىلىق جانە تسيفرلىق ساۋاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان وقۋ باعدارلامالارى جاساق­تالعان. قازىر 1-4-سىنىپتار وقيتىن «دۇ­نيەتانۋ» پانىندە اقشا, ەڭبەك, تابىس تاقى­رىپتارى قامتىلادى. ال 5-9 جانە 11-سىنىپتاردا «جاھاندىق قۇزىرەتتەر» كۋرسى اياسىندا قارجى, ەكونوميكا نەگىزدەرى وقىتىلادى. سونىمەن قاتار 10-11-سىنىپتاردا «كاسىپكەرلىك جانە بيز­نەس نەگىزدەرى» ءپانى ارقىلى وقۋشىلار ەكونوميكالىق ءبىلىم الادى.

جاڭا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا سايكەس, بيىلدان باستاپ مەكتەپ باعدارلاماسىن­دا قارجىلىق ساۋاتتىلىقتىڭ مازمۇنى كۇشەيتىلمەك. بۇل باعىتتا ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, قارجىلىق قا­ۋىپسىزدىك بو­يىنشا ارنايى ساباقتار مەن بەينەسيۋجەتتەر ازىرلەدى. سونىمەن قاتار پەداگوگتەرگە ارنالعان «مەكتەپتە قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ ادىس­تەمەسى» دايىندالىپ جاتىر.

ال «تسيفرلىق ساۋاتتىلىق» ءپانى قازىر 1-4-سىنىپتاردا وقىتىلادى. وسى ساباقتا وقۋشىلار اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى دۇرىس قولدانۋدى, ينتەرنەتتەگى قاۋىپتەردى تانۋدى ۇيرەنەدى. ءبىلىم الۋشىلار 5-11-سىنىپتاردا «ينفورماتيكا» پا­نىندە باعدارلامالاۋ, روبوتتەحنيكا, جەلىلىك قاۋىپسىزدىك نەگىزدەرىن مەڭگەرەدى. جاڭا ستاندارتقا سايكەس, تسيفرلىق ساۋاتتىلىق داعدىلارى نەگىزىنەن بارلىق وقۋ پاندەرىنە ەنگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت, دەرەكتەردى قورعاۋ جانە كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى دە قامتىلعان.

ەندى قارجىلىق جانە تسيفرلىق ساۋاتتىلىق مەكتەپتەن باستالىپ جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا جۇيەلى تۇردە وقىتىلماق. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى نارحوز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا «قارجىلىق ساۋاتتىلىق نەگىزدەرى» كۋرسىنىڭ باعدارلاماسىن ازىرلەگەن ەدى. 2024–2025 وقۋ جىلىنان باستاپ, بۇل كۋرس ەلىمىزدەگى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەنگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار «قارجىلىق ساۋاتتىلىق نەگىزدەرى» ءپانى «اقپاراتتىق جۇيەلەر», «اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جانە دەرەكتەردى قورعاۋ», «ەسەپتەۋ تەحنيكاسى جانە باعدارلاما­لىق قامتاماسىز ەتۋ» ماماندىقتارىنا مىندەتتى ءپان رەتىندە وقىتىلادى. ال «بيزنەس جانە قۇقىق», «تۋريزم», «الەۋ­مەتتىك جۇمىس», «ەكونوميكالىق قاۋىپ­سىزدىكتى قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ», «كە­دەن ءىسى» سەكىلدى ماماندىقتاردا بۇل ءپان تاڭداۋ ءپانى رەتىندە وقىتىلادى.

جالپى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىنا «قارجىلىق ساۋاتتىلىق», «كرەديتتىك تاۋەكەلدەردى باسقارۋ», «جەكە قارجىنى باسقارۋ», «قار­جىلىق جوسپارلاۋ جانە بيۋدجەتتەۋ», «قارجىلىق تاۋەكەلدەردى باسقارۋ», «كاسىپورىندارداعى قارجىلىق تالداۋ», «باسقارۋشىلىق شەشىمدەر قابىلداۋ», «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك», «شاعىن كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىن جوسپارلاۋ» پاندەرى ەنگىزىلدى. سونىمەن بىرگە «قولدانۋ سالالارى بويىنشا تسيفرلىق تەحنولوگيالار», «تسيفرلىق مودەلدەۋ», «كومپيۋتەرلىك 3D مودەلدەۋ جانە ۆيزۋاليزاتسيا», «كومپيۋتەرلىك گرافيكا» سەكىلدى تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان پاندەر دە بار.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيس­تر­­­لىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىر «Amanat» پارتياسىنىڭ بازاسىندا «جاستارعا ارنالعان قارجىلىق ساۋات­تىلىق» تاقىرىبىندا 19 وقىتۋشى-جاتتىقتىرۋشى ارنايى دايىندىقتان وتكەن. 155 تىڭداۋشى قارجىلىق ساۋات­تىلىق بويىنشا وقىتۋ كۋرسىندا ءبىلىم العان.

2024–2025 وقۋ جىلىنان باستاپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگىنىڭ قاتىسۋىمەن ستۋدەنتتەر اراسىندا قارجىلىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا ۇلتتىق جانە حالىقارالىق وليمپيادا­لار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانعان. بۇل سايىستار ستۋدەنتتەردىڭ قارجىلىق ساۋات­تىلىعىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ الاياقتاردان قورعانا بىلۋىنە كومەكتەسەتىنى ءسوزسىز.

وسى كۇنى قارجىلىق جانە تسيفرلىق ساۋاتتىلىق جەكە تۇلعانىڭ عانا ەمەس, ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن دە ماڭىزدى فاكتور. سوندىقتان مۇنداي پاندەردىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلۋى – ۋاقىت تالابى. قارجى ساۋاتىن مەڭگەرگەن ستۋدەنتتەر – سانالى تۇتىنۋشى, جاۋاپتى ازامات جانە بولاشاقتا ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولماق.