اشتىق جايلاعان دالا
1892 جىلى 14 قاراشادا باسىلعان مىنا ءبىر دەرەك ۇلتىمىزدىڭ كەشەگى قايعىلى تاريحىنان ازداپ سىر شەرتەدى. «قىرعىز دالاسى. لوندون, 13 قاراشا. كاسپي مەن ارال تەڭىزىنىڭ كەڭ القابىنا ورنالاسقان قىرعىز دالاسىنداعى جۇرتشىلىق اشتىققا ۇشىرادى» دەلىنگەن گازەت حابارلاماسىندا.
وبادان مىڭداعان ادام كوز جۇمدى
ال «The Menzies Miner» گازەتىنىڭ 1901 جىلعى 13 اقپانداعى سانىندا مىناداي حابارلاما جاريالانعان. «سىبىردەگى وبا. مىڭداعان ادام قازا تاپتى. لوندون, 13 اقپان.
بۋبوندى وبا قىرعىز دالاسىندا (قىرعىزدار نەمەسە تۇركى-تاتارلار ايماعى, ياعني ەدىل مەن ەرتىس وزەندەرى, كاسپي تەڭىزى مەن ارال تەڭىزى اراسىنداعى باتىس ءسىبىر ءوڭىرى) كەڭ تارادى. سەمەي مەن ورىنبور اراسىنداعى مىڭداعان تۇرعىن وسى ىندەتتەن كوز جۇمدى. بۇل اپاتتى باسەڭدەتۋ ماقساتىندا رەسەي ۇكىمەتى شۇعىل مەديتسينالىق جاساقتار جىبەرىپ, ىندەت جايلاعان ايماقتارعا 250 000 ءرۋبلدىڭ استىعىن جونەلتتى».
ارمياعا سىيعا بەرىلگەن كيىز ۇيلەر
1915 جىلى 22 ماۋسىمدا «The Northern Herald» گازەتىندە مىناداي دەرەك بەرىلىپتى: «كيىز ۇيلەر – قىرعىز كوشپەلى تايپالارىنىڭ تۇرار جايى. اتالعان ۇيلەردىڭ جىلى, اۋا رايىنا ءتوزىمدى ءارى وڭاي تاسىمالداناتىن قاسيەتتەرىنە بايلانىستى ولاردى رەسەي ۇكىمەتى اسكەرلەرى ءۇشىن پايدالانۋعا بەيىمدەۋدە. سونىمەن قاتار قىرعىز نۇسقاۋشىلارى اسكەريلەرگە بۇل ۇيلەردى قالاي قۇرىپ, جيناۋدى ۇيرەتۋ ماقساتىندا ارنايى شاقىرىلدى. سۋرەتتە كورسەتىلگەن كيىز ۇيلەر رەسەي ارمياسىنا تورعاي وكرۋگىنىڭ گۋبەرناتورى م.ەۋرازمان تاراپىنان سىيعا بەرىلگەن».
قايسار حالىقتى مايدانعا الادى
«قىرعىز رۋلارىنىڭ جاۋىنگەرلەرى
پەتروگراد, 17 قازان.
قىرعىز دالاسىنىڭ (باتىس ءسىبىردىڭ وڭتۇستىك بولىگى) تايپالارىنان جاساقتالعان ءىرى كۇشتەر, ءتىپتى تولىققاندى اسكەر بولماعاننىڭ وزىندە, قاجەتتى دايىندىقتان وتكەن سوڭ مايدانعا شىعۋى مۇمكىن. قىرعىز حالقىنىڭ سانى ون ەكى ميلليونعا جەتەدى, ال رەسەي بيلىگى وسىنداي قايسار حالىقتىڭ ازاماتتارىن مايدانعا الۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتىر». بۇل اقپاراتتى اۋستراليا گازەتى 1915 جىلى 19 قازاندا جاريا ەتكەن.
ولار كوتەرىلىسكە شىقتى
1917 جىلى 30 قاراشادا ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنداعى اۋىر كەزەڭنىڭ ءبىرى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۋرالى دا اقپارات بەرىلگەنىنەن حاباردار بولدىق. «قىرعىزدار اراسىنداعى كوتەرىلىس. اقپارات ەندى عانا بەلگىلى بولدى. لوندون, 29 قاراشا.
بريتاندىق اسكەري ءتىلشىنىڭ پەتروگرادتان حابارلاۋىنشا, قىتاي شەكاراسىنا جاقىن ايماقتاعى قىرعىز جانە تاتارلار 1916 جىلدىڭ جازىندا كوتەرىلىسكە شىققان. وعان سەبەپ – پاتشا ۇكىمەتىنىڭ سوڭعى ون جىل ىشىندە ولاردىڭ جەرلەرىن بىرتىندەپ تارتىپ الىپ, اقىرى ولاردى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋى بولعان. كوتەرىلىس كەزىندە جارتى ميلليون قىرعىز قازا تاۋىپ, ءبىر ميلليون تۇرعىن قىتايعا بوسىپ كەتكەن».
جىل ساناۋى بولەك جۇرت
«قىرعىزداردىڭ جاسىن ەسەپتەۋ» دەپ اتالاتىن مىنا ءبىر اقپارات تا كەزىندە اۋستراليالىقتار ءۇشىن قىزىق بولعان سەكىلدى. سەبەبى الىمساقتان ءار حالىقتىڭ ءوز جىل ساناۋ ءداستۇرى, ءتىپتى ۇلتتىق كالەندارى بار.
«ەگەر ءسىز قىرعىزداردان جاسىن سۇراساڭىز, ولار: «مەن يت جىلى تۋدىم جانە بەس مۇشەل ءومىر ءسۇردىم» دەپ جاۋاپ بەرۋى مۇمكىن. بۇل موڭعول-تاتار تەگىنەن شىققان كوشپەلى تايپالار ءبىزدىڭ باتىس كۇنتىزبەمىزدى بىلمەيدى. ولاردىڭ ءوز جۇيەسى بار, ولار ۋاقىتتى ون ەكى جىلدىق جىل ساناۋعا بولەدى. ءاربىر مۇشەل ون ەكى بولىككە بولىنەدى جانە ءار بولىك جانۋاردىڭ اتىمەن اتالادى. سوندىقتان ءسىز «جىلان جىلى», «جىلقى جىلى» نەمەسە «بارىس جىلى» دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستيسىز.
بۇل جۇيە كاسپي جانە ارال تەڭىزدەرى ماڭىنداعى جازىقتار مەن تاۋلى ايماقتاردا حالىق ساناعىن جۇرگىزۋدى قيىنداتادى. كەڭەس بيلىگى ساناعىن جۇرگىزىپ جاتقاندىقتان, 3 000 000-عا جۋىق جان بۇرىن ايتىپ جۇرگەن مۇشەل مەن جانۋار تۋرالى دەرەگىن گريگوريان كۇنتىزبەسىنە اۋىستىرۋ قاجەت. قىرعىزدار رەسمي تۇردە سۇننيتتەر, بىراق ولار شايتان اتتى ز ۇلىم رۋحتىڭ بار ەكەنىنە, سونداي-اق جاقسىلىققا دا سەنەدى».
قىرعىز جوتاسىنداعى رەكورد
«اۋەدەگى رەكورد» دەگەن حابارلامانى اتالعان باسىلىم 1914 جىلى جاريالاپتى. «بەرلين, 17 اقپان. نەمىس ينجەنەرى ۆەللينەر باتتەرفيلدتەن قىرعىز جوتاسىنا, ورال تاۋلارى باۋرايىنا اۋە شارى ارقىلى ۇشىپ جەتتى. ول 1875 ميل قاشىقتىقتى 47 ساعاتتا ەڭسەردى. بۇل جاڭا رەكورد رەتىندە سانالىپ وتىر».
اپپاس سۇلتاننىڭ اۋىلىندا
ال كەلەسى گازەت جاريالانىمى ءبىزدى سوناۋ 1900 جىلعا ساپار شەكتىرەدى. «وسى جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا دوكتور تۋرنەردىڭ «سىبىردەگى قىرعىز وتباسى» اتتى جازباسى لوندونداعى انگليا-رەسەي ادەبيەت قوعامىنىڭ كەڭەسىندە وقىلدى. جازبا اۆتورى دوكتور تۋرنەر رەسەي تەرريتورياسىنا كوپ جىل بويى ساپارلاعان. 1896 جىلى رەسەي يمپەراتورى تاققا وتىرعان سوڭ, ول ماسكەۋدە زاڭ ماماندىعىندا وقىعان ءبىر قىرعىزبەن (قازاقپەن) بىرگە سىبىردەگى ونىڭ اكەسى سۇلتان اپپاستىڭ ۇيىنە بارادى» دەپ باستالاتىن گازەت ماقالاسى تۋرنەردىڭ وسى ساپارىندا قازاقتاردىڭ تاريحىنا قىزىعىپ, ولاردىڭ ءۇش جۇزدەن قۇرالعان حالىق ەكەنىن, التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىن ەن جايلاپ, ايرانىن ۇرتتاپ, قويىن قۇرتتاپ, بەيعام ءومىر سالتىن ۇستانعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. «سۇلتان اپپاستىڭ وكپەسى اۋىرادى ەكەن, دوكتور تۋرنەر ونى تەكسەرىپ كورگىسى كەلگەنىن ايتقاندا, ول قاباعات قۋاندى» دەي كەلە, وكىنىشكە قاراي, اپپاس سۇلتان اتالعان دەرتتەن جانى قاتتى قينالىپ جاتقان ساتىندە دوكتور تۋرنەردىڭ قاسىندا بولعانىن, سۇلتاننىڭ ۇلدارى اكەسىن جەرگىلىكتى ەم-دوممەن ەمدەگىسى كەلگەنىن, ءتىپتى قۇدايدان مەدەت تىلەپ, داۋىستاپ دۇعا وقىعانىن جازادى. ماقالا سوڭىندا «قازاقتاردىڭ اسقا وتىرار الدىندا مىندەتتى تۇردە قول جۋاتىن ءداستۇرى يسا ءماسىح زامانىنداعى ەۆرەيلەردىڭ سالتىنا ۇقسايدى» دەلىنگەن. بۇل ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سان عاسىر بويى قالىپتاستىرعان تازالىق ۇلگىسىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولماق.
قاراعاندى لاگەرىندەگى تۇتقىندار
«قاراعاندى لاگەرىندە 374 تۇتقىن وتىر» دەگەن حابارلامانى كورگەنىمىزدە, بەيجاي قالا المادىق. تولىق ءماتىنى مىناداي: «امان قالعانداردىڭ وتە ماڭىزدى جاڭا ءتىزىمى» اتتى شولۋدا قاراعاندىداعى لاگەردە وتىرعان سوعىس تۇتقىندارىنىڭ ءتىزىمى تۋرالى جازعان. «№ 284 ءتىزىمدى UJORF كەڭسەسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا الدىق. قازىر قاراعاندىداعى ازاماتتىق ينتەرناتسيا لاگەرىندە (قازاق كسر, كەڭەس وداعى) 374 تۇتقىننىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. ولار – گەرمانيا مەن اۋستريادان بارعاندار».
«قازاقتار ەندى تۇرمە سالمايدى»
سوناۋ الىستاعى اۋستراليانىڭ ءبىز تۋرالى باسپاسوزدە جاريالاعان اقپاراتتارى جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى 1962 جىلى 25 ساۋىردە «قازاقتار ءۇشىن ەندى تۇرمە سالىنبايدى» دەگەن شاعىن اقپارات بەرگەن. بۇنى اتالعان باسىلىم سول كەزدەگى كسرو ىشكى ىستەر ءمينيسترى پانكوۆتىڭ سوزىنە سىلتەمە بەرە وتىرىپ جاريالايدى. ول مالىمدەمەسىندە «قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىندا سوڭعى 20 جىلدا سالىنعان جاڭا قالالاردىڭ ەشقايسىسىندا تۇرمە سالۋ جوسپارى جوق» دەگەن حابارلاما جارىق كورگەن.
قازاقتىڭ قوس مەرگەنى
سيدنەيدەن شىعاتىن «Mirror» گازەتىندە 1943 جىلى 19 قازاندا جارىق كورگەن مىنا ماقالا ءبىز ءۇشىن تىپتەن قۇندى بولماق. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان قازاق مەرگەندەرىنىڭ ءجۇزى قانداي جىلى دەرسىز. اتالعان گازەت حابارلاماسىندا بىلاي دەلىنگەن:«قىزىل مەرگەندەردەردىڭ قاھارلى جەڭىسى, قازاق سيازبەكوۆ كۇندە ءتورت-بەس ءفاشيستى جەر جاستاندىرادى. رەسەي مايدانىنداعى ناقتى ۇرىس كورىنىستەرى كەزىندە تۇسىرىلگەن بۇل فوتوسۋرەتتە سيازبەكوۆ (وڭ جاقتا) قار باسقان ورىس دالاسىندا جايلى جەرگە جاسىرىنعانى انىق. ونىڭ قاسىنداعى قىزىل اسكەر جاكەەۆ تە مەرگەن». اۋستراليالىق ەسكى گازەتتىڭ بەتىنە ەكى باتىردىڭ مەرگەن مىلتىعىنا سىعالاپ تۇرعان سۇستى دا ايبىندى بەينەسى بەرىلگەن.
جاۋ تىلىنداعى قازاق ازاماتى
1943 جىلى 21 مامىردا اۋستراليانىڭ ادەلاينە قالاسىنان شىعاتىن كۇندەلىكتى گازەتتىڭ ءۇشىنشى بەتىنە تاعى ءبىر قازاق ازاماتىنىڭ ايقىن بەينەسى جاريالانىپتى. «قىزىل ارميا بارلاۋشىلارىنىڭ ءبىرى – قازاق ءابۋ تەمىرباەۆ, سۋرەتى تومەندە. ونىڭ مىندەتى – جاۋدىڭ ءىس-ارەكەتىن باقىلاۋ. ول ورتالىق مايداندا سوعىسىپ ءجۇر, وندا ۇلكەن شايقاس كەز كەلگەن ساتتە قايتالانادى». اۋستراليا گازەتى سۋرەتىن بەرىپ, ەسىمىن اتاعان قازاق باتىرى تۋرالى دا الىس-جاقىننان سۇراستىردىق. وكىنىشكە قاراي, ءابۋ تەمىرباەۆ جونىندە ازىرشە ەش مالىمەت تاپپادىق. گازەت بەتىندەگى سۋرەتتە بارلاۋشى قىسقى اق كيىمىمەن تۇر.
ءتۇيىن ءسوز: «جەر بەتىنە تارىداي شاشىلعان قازاقپىز» دەگەن ۇعىم ءجيى قولدانىلادى. ال مەنىڭ وسىعان قوسارىم, ءبىزدىڭ جەر بەتىندەگى ارحيۆتەر مەن كىتاپحانالارعا تارىداي شاشىلعان دەرەكتەرىمىز دە كوپ. ەندىگى جەردە سول قۇندى مۇراعاتتاردى جيناپ, زەردەلەۋگە مەملەكەت جاعىنان قولداۋ كەرەك بولىپ تۇر. توم-توم كىتاپتاردان بولەك, ۇلكەن ەلدەردىڭ باسىلىمدارىندا دا قازاقتار تۋرالى جازبالار مول ەكەنىن اۋستراليا گازەتتەرىنە شىققان جوعارىداعى اقپاراتتاردان ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
