سۋرەت: qamshy.kz
يدەيا جۇزەگە اسپاسا, ۋتوپيا كۇيىندە قالاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ماقساتقا جەتۋدە بۇقارانىڭ, جالپى قوعامنىڭ قولداۋى, قابىلداۋى جانە سول ءۇشىن كۇرەسۋى اسا ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە يدەيانىڭ ورىندالۋىنا كەدەرگى جەتكىلىكتى. سول كەدەرگىلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىسى – قوعام پسيحولوگياسى, مەملەكەت قىزمەتشىلەرىنىڭ مەنتالدىق تۇرعىدان دايىندىعىنىڭ السىزدىگى. ارينە, التى جىل ىشىندە ەشتەڭە وزگەرمەدى, العا ىلگەرىلەۋ جوق دەسەك, قاتەلەسكەن بولار ەدىك. وسى جىلدارى ەلىمىزدە بولعان ءىرىلى-ۇساقتى تابيعي, تەحنوگەندىك اپاتتارمەن كۇرەستەگى, حالىقتى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋداعى ءىس-قيمىلدار, ساياسي سالادا ءجۇرىپ جاتقان وڭ دەموكراتيالىق سيپاتتاعى وزگەرىس, جەمقورلىقپەن كۇرەس سياقتى مىسالدار قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگتىڭ شىنايى كورىنىستەرى بولدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بولا الادى.
جالپى ايتقاندا, حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت – قۇقىقتىق مەملەكەت. مۇنىڭ باستى قۇندىلىقتارى رەتىندە قۇقىق, زاڭ, ءتارتىپ, ادام حاقى, ادىلەت, دەموكراتيا, اشىقتىق, ازاماتتاردىڭ بيلىك ىسىنە ارالاسۋى, جاۋاپكەرشىلىك, بيلىكتىڭ حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋى, يكەمدىلىگى جانە وزگەرىستەرگە بەيىمدىلىگىن اتاۋعا بولادى. دەسەك تە, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋعا نە كەدەرگى دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە ويلانىپ كورەلىك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قوعام مەنتاليتەتى وزگەرمەي ەشتەڭە وزگەرمەيتىن ءتارىزدى. بۇگىنگى ساياسي باستاۋلار مەن بەلسەندى ءىس-ارەكەتتەردىڭ تيىمدىلىگى مەن ناتيجەلىلىگى وسى قوعام مەنتاليتەتىنىڭ احۋالىنا, ونىڭ جاڭانى قابىلداۋداعى بەيىمدىلىگى مەن قالىپتاسقان ۇستانىمدارىنا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىرعانى ءسوزسىز. سوندىقتان وتانداستارىمىزدىڭ قۇقىقتىق مەنتاليتەتىنىڭ احۋالىن جان-جاقتى تالداۋدى ءجون كوردىك.
بىرىنشىدەن, قۇقىقتىق مەنتاليتەت – ادامداردىڭ, الەۋمەتتىك توپتاردىڭ, قوعامنىڭ قۇقىققا, زاڭعا, سوتقا, جالپى بيلىككە دەگەن تۇسىنىكتەرىنىڭ جيىنتىعىنىڭ كورىنىسى. ادامدار زاڭ مەن تارتىپكە, ادىلەتكە قالاي قارايدى, زاڭدى قالاي قولدانادى جانە قالاي قابىلدايدى دەگەندى بىلدىرەدى. سوت سالاسىندا ادىلەتسىز شەشىم قابىلداۋ سۋديالاردىڭ قۇقىقتىق مەنتاليتەتىنىڭ دەڭگەيىن كورسەتەدى. ءوز كەزەگىندە بۇنداي جاعداي سوت بيلىگىنە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمسىزدىگىن ارتتىرادى. كەرىسىنشە, بولعان جاعدايدا سوت بيلىگىنە قوعام تاراپىنان سەنىم كۇشەيەدى. قوعام الدىندا سوت بيلىگىنىڭ بەدەلى مەن ابىرويى ارتادى. سوندىقتان دا قۇقىقتىق رەفورمانىڭ تيىمدىلىگى مەن ناتيجەلىلىگى كوپ جاعدايدا قوعامنىڭ قۇقىقتىق مەنتاليتەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. سول سياقتى بيلىك باسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, تەك ءوز قارا باسىنىڭ قامىن ويلاپ, مەملەكەت, حالىق مۇددەسىن ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ, ءتيىمسىز شەشىمدەر قابىلداسا, بيلىككە دەگەن سەنىم ازايادى. قوعام مەن بيلىك اراسىندا جاتسىنۋ, الشاقتاۋ پايدا بولادى. ناتيجەسىندە, ساياسي باستامالار ورىندالماي قاعاز جۇزىندە قالادى.
ەكىنشىدەن, قوعامنىڭ قۇقىقتىق مەنتاليتەتى – كەشەگى جانە بۇگىنگى كۇنى بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردىڭ ايناسى. وعان كەشەگى زاماندا قالىپتاسقان قۇقىقتىق مادەنيەت, قۇقىقتىق نورمالار, قوعامداعى ۇستانىمدار, قالىپتاسقان قۇندىلىقتار اسەر ەتەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, بۇگىنگى قوعامنىڭ قۇقىقتىق مەنتاليتەتى كەڭەستىك زامان قالىپتاستىرعان قۇقىقتىق ۇستانىمداردان ءالى دە بولسا ارىلىپ بولعان جوق. ناتيجەسىندە, قۇقىق بۇگىنگى مادەنيەتتىڭ بولىنبەس, اجىراماس بولشەگى بولماي وتىر. سول سياقتى زاڭ دا ءوزىنىڭ قۇندىلىق رەتىندە سيپاتىنان ارىلىپ جاتىر. قوعامدا زاڭدى قۇندىلىق دەپ قابىلداۋ السىرەپ بارادى. كوپ جاعدايدا زاڭ «جازالاۋ قۇرالى» رەتىندە قارالادى. قىسقاسى, بۇل ۇلتتىق مادەنيەتتەن تىسقارى دۇنيە رەتىندە ءوز بەتىنشە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. زاڭ ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىن رەتتەۋدىڭ ىشكى تەتىگىنە اينالماي وتىر, ادامداردىڭ ىشكى سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋدان تۋىپ وتىرعان جوق. كوپ جاعدايدا زاڭدار قوعامعا سىرتتان تانىلعان, جاساندىلىققا تولى قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋ قۇرالى كۇيىندە نەمەسە باسقا ەلدەردىڭ قۇقىقتىق نورمالارىن كوشىرىپ الۋدىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان نورمالار رەتىندە قابىلدانادى. ناتيجەسىندە, قوعام مەنتاليتەتى مەن قۇقىق اراسىندا الشاقتىق پايدا بولدى. مۇنىڭ بارلىعى اينالىپ كەلگەندە قوعامنىڭ زاڭدى قۇرمەتتەمەۋىنە, ادامداردىڭ زاڭمەن ءومىر سۇرۋگە ىنتالى بولماۋىنا جول اشادى. بۇل جۇيەنىڭ ۇزاق جىلعى ناتيجەسى دەسە دە بولادى. سوندىقتان دا قۇقىقتىق نورمالار مەن قابىلداناتىن زاڭ قوعامنىڭ مادەني جانە الەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانۋى كەرەك.
ۇشىنشىدەن, قوعام مەنتاليتەتىندە ادىلەتكە دەگەن سۇرانىس جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. ونىڭ ەڭ باستى توعىسقان جەرى ۇجىمدىق سانا مەن جەكە سانانىڭ, ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ, قۇقىق پەن مورالدىڭ, زاڭ مەن اردىڭ اراسى بولىپ تۇر. بۇل توعىسقان جەر كەيدە كەيبىر زاڭ شىعارۋشىلار تاراپىنان «بوس كەڭىستىك» تۇرىندە قابىلدانىپ ءجۇر. قوعام دامۋىنىڭ رۋحاني, مادەني ەرەكشەلىكتەرى مۇلدە قاپەرگە الىنبايتىن بولدى. مۇنداي سىڭارجاقتىلىق كەيدە قۇقىقتىق قايشىلىق تۋعىزادى. سوندىقتان دا قوعام دامۋىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ قۇقىقتىق مەنتاليتەتتى دۇرىس قالىپتاستىرۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى.
قوعامنىڭ قۇقىقتىق مەنتاليتەتىنىڭ دۇرىس دامۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعان سىبايلاس جەمقورلىق. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتۋى قۇقىقتىق مەنتاليتەتتىڭ دۇرىس دامىماي قالعانىن بىلدىرەدى. بۇل قوعامدىق كەسەل – الەۋمەتتىك دامۋدىڭ اجىراماس بولىگى, مورالدىق تۇرعىدان سونشالىقتى «جيىركەنىشتى» ەمەس دەگەن تۇراقتى تۇسىنىك قالىپتاستىرۋدا. مۇنداي تۇراقتى تۇسىنىك مەملەكەت ءۇشىن قاۋىپتى, قوعامنىڭ مورالدىق, ادامگەرشىلىك جاعىنان ىدىراۋى مەن ازعىنداۋىنىڭ نەگىزى بولىپ قالارى ايدان انىق. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ ءارتۇرلى, سان الۋان جولى بار ەكەنى بەلگىلى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ وزەكتىسى – زاڭعا باعىنۋ, زاڭمەن ءومىر ءسۇرۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ. وكىنىشكە قاراي, قوعامنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن كوتەرۋ, قابىلدانىپ جاتقان زاڭداردىڭ ەرەكشەلىگىن, قاجەتتىلىگىن قوعامعا ءتۇسىندىرۋ ءالى دە جەتكىلىكسىز سياقتى. بۇل جۇمىستا جۇيەلىلىك بايقالمايدى, ازىرگە ناۋقانشىلدىق باسىم بولىپ تۇر.
تورتىنشىدەن, قۇقىق پەن مورال اراسىندا الشاقتىق پايدا بولىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان, قۇقىق ءوزىنىڭ شىنايى رەتتەۋشى قىزمەتىن السىرەتىپ الادى. مۇنداي جاعداي قۇقىقتى شامادان تىس ابسوليۋتتەندىرۋدەن, ونى شامادان تىس فورماليزاتسيالاۋدان, تەك نورمالاردىڭ جيىنتىعىنا اينالدىرۋدان تۋىپ وتىرعانىن زاڭگەر عالىمداردىڭ وزدەرى دە مويىندايدى. مۇنداي ۇستانىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ – زاڭ عىلىمدارىنىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلە. بۇل تسيفرلىق تەحنولوگيا جاعدايىندا ەرەكشە سيپاتقا يە بولادى. ويتكەنى ساندىق تەحنولوگيا قوعام الدىندا ەتيكامەن, قوعامنىڭ مورالدىق نورمالاردى قاتاڭ ساقتاۋمەن بايلانىستى جاڭا ماسەلەلەر تۋعىزىپ جاتىر. ناقتى ايتار بولساق, جاۋاپكەرشىلىك, جەكە باستىڭ دەرەكتەرىن ساقتاۋ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى, ەركىندىك پەن جاۋاپكەرشىلىك, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ, ت.ب. بۇل ماسەلەلەر, اينالىپ كەلگەندە, قۇقىق پەن مورال اراسىنداعى بايلانىستى دۇرىس شەشۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. ايتا كەتەتىن جايت, بۇل ماسەلەلەردى زەرتتەۋ مەن تالداۋدىڭ مەتودولوگيالىق نەگىزدەرى دە بۇگىنگى قوعام دامۋىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ساي قايتا قارالۋ كەرەك.
قۇقىقتىق مەنتاليتەت قۇقىقتىق شىندىقتى بەينەلەۋمەن نەمەسە قابىلداۋمەن شەكتەلمەيدى. ول قوعام جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى دامۋىنا دا تىكەلەي اسەر ەتەدى. كەيبىرەۋلەر قۇقىقتىق مەنتاليتەتتىڭ ناشار دامۋىن زاڭدى ساقتاماۋدان, قانداي دا بولسىن ماسەلەنى زاڭسىز جولمەن, ياعني جەكە تامىر-تانىس ارقىلى شەشۋدى قالاپ تۇراتىن پسيحولوگيادان كورەدى. مۇنداي كوزقاراستىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, تاريحي سەبەپتەرى دە بار ەكەنى بەلگىلى. دەسەك تە, بۇل ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر كوزى – قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ بولىپ وتىر.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى كەدەرگىلەردىڭ ءبىر ۇشى قوعامنىڭ قۇقىقتىق مەنتاليتەتىنە تىرەلەدى. سوندىقتان مۇنى دامىتۋ, جەتىلدىرۋ, وعان عىلىمي تۇرعىدان تالداۋ جۇرگىزۋ قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن زامان تالاپتارىنا ساي وزگەرتۋدى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز.
تولەۋعالي بورىباەۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
