كىتاپتىڭ اتى دا, القيسساسى دا «نۇكتە فيلوسوفياسى» دەپ اتالادى. اۆتور نۇكتە دەگەن ۇعىم ارقىلى نەنى مەڭزەگەنىن كەڭ اۋقىمدا جان-جاقتى سارالاعان. ارعى-بەرگى عۇلامالاردىڭ دايەكتەرىنە جۇگىنگەن. ونداعى تۇجىرىمداردىڭ سىرىن وزىندىك پايىممەن تۇسىندىرۋگە تىرىسقان. ماقالانى وقىعان كەزدە نۇكتەنىڭ جاي عانا نوقات ەمەس, جۇمباققا تولى ءتۇيىن ەكەنىن سەزىنە باستايسىز. كۇللى الەمنىڭ كىشكەنتاي نۇكتەدەن باستالىپ, الىپ عالامشارعا اينالعانىن ۇعىناسىز. ەگەر ادام ساناسىنا تۇيسىكتىڭ ءدانى نۇكتە بولىپ قونسا, ول دا ەرتەڭ دۇنيەگە جاڭالىقتار اكەلەتىن قۇبىلىسقا ۇلاساتىنىنا سەنەسىز. ءتىپتى ءاربىر تىرشىلىكتىڭ جاراتىلىسى نۇكتەدەن باستالاتىن زاڭدىلىققا باعىناتىنىن اڭعاراسىز. نۇكتە – باستالۋ مەن كەمەلدەنۋدىڭ وزىندىك تاڭباسى سەكىلدى.
عالىمنىڭ: «نۇكتە – ادامزات ءمورى, بولات قورعاسىنداي اۋىر, قاققان شەگەدەي مىقتى. قالامدى اق قاعازعا قويساڭىز, الدىمەن نۇكتە پايدا بولادى. ادامنىڭ عۇمىرى سەكىلدى سويلەم نۇكتەمەن باستالىپ, نۇكتەمەن ءتامامدالادى», دەۋىندە سان قاتپار فيلوسوفيالىق تۇجىرىم جاتقانىن اڭعاراسىز.
ەڭبەكتەگى «ار الدىنداعى ارىلۋ» تولعامىنىڭ دا ءمانى زور. ادام وڭ مەن سولىن بارلاپ, جان-جاعىن باقىلاپ, قايدان كەلدىم, قايدا بارامىن دەگەن سەكىلدى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەسە, ىزگى مۇراتتارىنا جاقىنداي تۇسەدى. بۇل – ءومىر قيىندىقتارىن جەڭۋدىڭ باستى جولى.
وسىندا اۆتور لەۆ تولستويدىڭ ء«تاۋبا» اتتى اڭگىمەسىنىڭ يدەيالىق مازمۇنىن العا تارتادى. مىنا قىزىققا قاراڭىز, ادام باسقالارعا اقىل ايتىپ, جول نۇسقاۋعا قۇمار بولسا دا, وزىنە كەلگەندە ولاي ەتپەيدى. ورىنداۋعا ءتيىستى تالاپتارعا ءاتۇستى قارايدى. ونى جۇزەگە اسىرۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتادى. ياعني باسقاعا جاناشىر, ال وزىنە كەلگەندە, جاناشىرلىعى جالاڭ. مۇنداي قىلىقتار ومىردە دە از ەمەس ەكەن. ماسەلەن, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ مىنبەسىنەن تۇسپەيتىندەر ءوز اۋلاسىندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى تارازىلاپ, ودان ساباق الۋعا ساراڭ. ماقالادا وسى تەكتەس قىلىقتار جاقسى ساراپتالعان.
ادامدى ار الدىنا اكەلەتىن – باسقا ەمەس, ءوزى! سولاي بولۋعا ءتيىس. «بۇل رەتتە ارىلۋ, ءتاۋبا ەتۋ – كەشىرىم سۇراپ, اقيقاتپەن بەتتەسۋ عانا ەمەس, سول قاتەلىكتى ەكىنشى رەت قايتالاماۋعا سەرتتەسۋ ەكەنىن دە قاپەردە ۇستاعان ءجون», دەپ تۇيىندەيدى اۆتور.
كىتاپتاعى «كاسىپ پەن ءناسىپ» تۋرالى تولعانىس تا وقىرماندى بەيجاي قالدىرمايدى. اۆتور قوعامداعى كوپ قيىندىق نەدەن تۋاتىنىن تالداپ كورسەتەدى. ەكونوميكاسى ءالسىز جۇرت جالتاق, وزگەگە الاقان جايىپ قالاتىن حالگە ۇرىنادى. مۇمكىندىكتەردى يگەرە الماي, كىرىپتارلىققا تاپ كەلەدى. كاسىپتى دوڭگەلەتۋدىڭ ادام تۇسىنبەيتىن پالەندەي قۇپياسى جوق. «ادام ىستەگەندى – ادام ىستەيدى». وقۋ مەن توقۋ, ىزدەنىس پەن قۇلشىنىس ءورىس العان كەزدە ايدارىڭىزدان جەل ەسەتىنى انىق.
تۇركى تاريحىنداعى اقىلماننىڭ ءبىرى – يسمايل گاسپىرالى. ول ءبىرتۋاردى الاش ارىستارى ۇستاز تۇتقان. 1909 جىلى 13 قازاندا ء«تارجىمان» گازەتىنە «تۇركىستان تەمىر جولدارى جانە ءبىز» دەگەن ماقالاسى شىعىپتى. ويشىلدىڭ ايتۋىنشا, تەمىرجول سايىن ساحارانىڭ الىس-بەرىسىن تەزدەتەدى. جاڭا تولقىندى سەرپىلتەدى. ەگەر بۇل ءۇردىستى جاتىرقاماي قابىلداسا, كوشپەلى جۇرت مال باعۋمەن بىرگە ونى دا اتاكاسىپكە اينالدىرا الادى. ناتيجەسىندە, جاڭا تۇرپاتتى سالالار داميدى. اۆتور وسى تۋرالى جازا وتىرىپ, ءار كەزەڭنىڭ وزىنە ءتان وركەنيەتى بولاتىنىن كورسەتكەن. كاسىپتىڭ جاڭاشىل ءۇردىسىن بولاشاقپەن ۇندەستىرگەن. سونىڭ ارقاسىندا جاڭا قازاق – جاسامپاز قازاققا اينالۋعا ءتيىس ەكەنىنە توقتالادى. شىنايى كاسىپكەرلىكتىڭ جەڭىسى دە, جەمىسى دە مول. سوندىقتان وتباسىلىق تاربيە, مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردەگى ەڭبەككە باۋلۋ ساباقتارى, جۇمىسشى ماماندىعىنىڭ قاسيەتىن ۇقتىرۋ ءتالىمى ءبىر ءسات تولاستاماۋعا ءتيىس. تەرەڭ ءبىلىم – كاسىپكەرلىكتىڭ اجىراماس سىڭارى. بۇگىنگى جاساندى ينتەللەكت قوعام مەن ادامدى ماقسات-مۇراتتىڭ سورەسىنە جەتكىزەتىنى انىق. تابىستىڭ ادال ەڭبەكپەن كەلەرىن, كاسىبىمىزدىڭ ناسىبىمىزدە ەكەنىن اۆتور تياناقتاپ تۇرىپ, وقىرمانعا ۇقتىرا العان.
قازاق «اۋزىم بار دەپ سويلەي بەرمە» دەگەندى ساباق بولسىن دەپ تاۋىپ ايتقان. ماسەلەن, زاۋرە باتاەۆا «اباي جۇمباعى: قازاقستاننىڭ بەلگىسىز ۇلى اقىنى» دەپ وداعاي ماقالا جازىپ, مادەني ورتانى دۇرلىكتىرگەنى ەسىمىزدە. دارحان قىدىرالى وسىعان قارسى باتىل تويتارىس بەردى. ونى كىتاپتاعى «ابايعا اباي بولايىق, اعايىن» اتتى ماقالادان كورەسىز.
ابايدى جوققا شىعارعىش زاۋرە باتاەۆا بەتى بۇلك ەتپەي ۇلى اقىن ولەڭدەرىن الاش قايراتكەرلەرى, ونىڭ ىشىندە ءاليحان بوكەيحان جازدى دەگەن دالەلسىز, بىقسىعان شالانى حابارى از ورتاعا لاقتىرىپ جىبەرىپتى. ول قىزا-قىزا اقىننىڭ «يبراھيم» دەگەن اتىنا كۇمان كەلتىرەدى. باتىس پەن شىعىستى مەڭگەرگەن عۇلامالىق ىزدەنىستەرىن اينالىپ وتۋگە تىرىسادى. ودان باسقا دا تۇنىق سۋدى لايلاعان ارەكەتى از ەمەس.
اۆتوردىڭ وسىلارعا قارسى ايتقان ءۋاجى سەنىمدى. قولمەن قويعانداي انىق. ءار تۇجىرىم ناقتى دايەكتەرمەن, بۇلتارتپاس دالەلدەرمەن كومكەرىلگەن. وسى ارقىلى بىلمەيتىن «بىلگىشكە» لايىقتى سوققى بەرىلگەن. تۇركىتانۋشى جانە ابايتانۋشى رەتىندە داكەڭ قارسىلاسىنىڭ اۋزىنا قۇم قۇيا سويلەگەن.
قالامگەر ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق وي تۇيىندەرىمەن قاتار, ادەبيەتتەگى بىرقاتار ايتۋلى تۇلعانىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىنە باعا بەرىپتى. «تارلانبوز تارازي», «الاشتىڭ ايبوز اقىنى», «اقسەلەۋدىڭ شاقشاسى», «قاراتاۋدىڭ قازىنالى قاينارى», «قارا ولەڭنىڭ قابانبايى» تەكتەس ەسسەلەر ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇر. وسىلاردى وقىعاندا – شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباي ۇلى, اكىم تارازي, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, مارحابات بايعۇت, نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى, نەسىپبەك ايت ۇلى تۇلعاسى كوز الدىڭىزعا كەلەدى.
كىتاپتا 70-كە جۋىق ماقالا توپتاستىرىلعان. ءاربىرىنىڭ كوتەرگەن تاعىلىمدىق جۇگى قوماقتى. ارينە ونى ءبىلۋ ءۇشىن وقىرمان «نۇكتە فيلوسوفياسىن» قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورىپ, زەيىن قويا وقىعانى ءجون.
كادىربەك قۇنىپيا ۇلى,
اقىن
