كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
زايىرلىلىق ءدىننىڭ مەملەكەتتىك بيلىكتەن بولىنگەنىمەن, قوعام ومىرىنەن اجىراتىلعانىن بىلدىرمەيدى. كەرىسىنشە بۇل ۇستانىم – بارلىق ازاماتتىڭ ار-وجدان بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتەتىن, ەشبىر ءدىندى ۇستەم نەمەسە كەم سانامايتىن قۇقىقتىق جۇيە. اتا زاڭىمىز ەلىمىزدى زايىرلى مەملەكەت دەپ جاريالاي وتىرىپ, ءاربىر ادامنىڭ سەنىمىنە قۇرمەتپەن قاراۋدى ءارى ءدىني الاۋىزدىققا جول بەرمەيتىن ورتا قالىپتاستىرۋدى باستى ماقسات تۇتادى.
وسى ورايدا جاڭا كونستيتۋتسياداعى زايىرلىلىق قاعيداتى مەن ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى جايىندا سالا ماماندارىنىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك. «نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتى ءدىنتانۋ كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى بۋرحانادين ابديلحاكيمنىڭ ايتۋىنشا, بۇرىنعى زامانداردا يسلام, حريستياندىق, بۋدديزم سەكىلدى الەمدىك دىندەر پايدا بولىپ, ولار مەملەكەتتىڭ ومىرىندە ماڭىزدى ءرول ويناعان. ورتا عاسىرلاردا ءدىننىڭ ساياساتقا ارالاسقان كەزى دە, ساياساتتىڭ ءدىندى قولدانعان ۋاقىتى دا كوپ ەدى. الايدا XVIII عاسىرداعى فرانتسۋز توڭكەرىسىنەن كەيىن جاڭادان قۇرىلعان فرانتسيا رەسپۋبليكاسىندا ءدىن ساياساتتان الاستاتىلىپ, زايىرلىلىق قاعيداتى العاش رەت ومىرگە كەلە باستاعان.
ء«دىن مەملەكەتتەن بولىنگەن» دەگەن قاعيدات وسى ۋاقىتتا رەسمي تۇردە ايقىندالدى. كەيىن ەۋروپانىڭ باسقا دا ەلدەرىندە, سودان سوڭ اقىرىنداپ مۇسىلمان مەملەكەتتەرىندە ءدىن مەن مەملەكەتتىڭ ءبولىنۋ ۇدەرىسى باستالدى. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنداعى 57 مۇسىلمان ەلىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا ءدىن مەن مەملەكەت اراسى بولىنگەن دەگەن انىقتاما بار», دەيدى ب.ابديلحاكيم.
ونىڭ ايتۋىنشا, پاكىستان, مىسىر, مالايزيا, يندونەزيا سەكىلدى بىرقاتار مۇسىلمان مەملەكەتىندە شاريعات زاڭدارى ءىشىنارا قۇقىقتىق زاڭدارمەن قاتار قولدانىلادى. سونداي-اق ەكى تەوكراتيالىق مەملەكەت بار. ولار – ساۋد ارابياسى مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسى. ال وزگە مۇسىلمان ەلدەرىندە, سونىڭ ىشىندە بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بارىندە ءدىن مەن مەملەكەتتىك بيلىك اراسى تولىقتاي بولىنگەن.
«زايىرلىلىق ۇستانىمى نە دەگەن ساۋالعا توقتالساق, مۇنداي ەلدە ەشبىر ءدىني سەنىمگە ارتىقشىلىق بەرىلمەيدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ءدىن مەملەكەتتىڭ ىسىنە ارالاسپايدى, مەملەكەت تە ءدىننىڭ ىسىنە ارالاسپايدى. زاڭ قابىلداعاندا, مەملەكەتتىك ورگاندار شەشىم شىعارعاندا تەك قۇقىقتىق نەگىزدەرگە سۇيەنەدى. ءدىني زاڭدار مەن ءپاتۋالار قولدانىلمايدى. بۇل نەگىزى ەلىمىز ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. 1995 جىلى قابىلدانىپ, ءالى دە كۇشىن جويماعان قازىرگى كونستيتۋتسيامىزدا دا بۇل قاعيدات بار. ال الداعى ۋاقىتتا كۇشىنە ەنەتىن جاڭا اتا زاڭىمىزدا بۇل ۇستانىم ناقتى شەگەلەنىپ بەرىلىپ وتىر», دەيدى ءدىنتانۋشى.
دەگەنمەن ب.ابديلحاكيم زايىرلىلىق قاعيداتى قوعامنىڭ, ادامداردىڭ دىننەن الىستاۋىن, كۇندەلىكتى ومىردە ءدىن ۇستانباۋ دەگەندى بىلدىرمەيتىنىن ايتادى. اتا زاڭعا ساي, ءاربىر ازاماتتىڭ بەلگىلى ءبىر ءدىندى ۇستانۋى, سەنىم ەركىندىگى – ونىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى. كەز كەلگەن ادام ءدىندار بولا الادى, الايدا مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ول تەك زاڭ اياسىندا عانا جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى.
«ايتالىق, تەوريالىق تۇرعىدان العاندا, اكىم بولسىن, مينيستر بولسىن, قانداي دا مەملەكەتتىك قىزمەتشى بەلگىلى ءبىر ءدىندى ۇستانىپ, قۇلشىلىعىن جاساي الادى. بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ, قاجىلىعىنا بارىپ, ءدىندار بولۋى مۇمكىن. الايدا ول جۇمىسىنا بارعان كەزدە قىزمەتىن زايىرلى زاڭدار نەگىزىندە عانا اتقارادى. ياعني مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىنا ءدىن ارالاسپاۋى كەرەك», دەيدى ول.
ءدىنتانۋشى كونستيتۋتسيا تۇرعىسىنان ەلىمىز يسلام مەملەكەتى بولماعانىمەن, تاريحي ءداستۇرىمىز بەن كونفەسسيالىق ۇستانىمىمىز جاعىنان «مۇسىلمان ەلى» سانالاتىنىمىزدى ايتادى. ويتكەنى رەسمي ستاتيستيكاعا ساي, حالقىمىزدىڭ 80 پايىزدان استامى يسلام ءدىنىن ۇستانادى. قازاق جەرىندە تالاي عاسىرلار بويى يسلام ءدىنى سالتانات قۇرعانى ءمالىم. وعان ۇلى تۇلعالارامىزدىڭ ءومىرى, قازاق جەرىندەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن جادىگەرلەر جاقسى دالەل. تاريحقا زەر سالساق, حالقىمىزدىڭ وتكەن ومىرىندە شاريعات زاڭدارى مەن يسلام داستۇرلەرىنىڭ ماڭىزدى ورىن العانىن كورۋ قيىن ەمەس.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ساۋد ارابياسىنا بارعاندا ۋمرا قاجىلىعىن جاساپ, قاعباعا كىرگەنىن بىلەمىز. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ رۋحاني باعىتى يسلام دىنىمەن ساباقتاسقان. بۇل ەلىمىزدىڭ زايىرلىلىق سيپاتىنا قايشى ەمەس ءارى ونى جوققا شىعارا المايدى. حالقىمىز ءدىن ۇستانعاننان تەوكراتيالىق مەملەكەت بولىپ كەتپەيمىز», دەيدى ءدىنتانۋشى.
ب.ابديلحاكيمنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە كونستيتۋتسيامىزعا ساي مەملەكەت پەن ءدىننىڭ بولەك بولۋ قاعيداتى, ياعني زايىرلىلىق ۇستانىمى تولىققاندى جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اسا قاجەت. تەرروريزم, ەكسترەميزم يدەيالارىنىڭ تارالۋىنا, ءتۇرلى دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ الشاڭ باسپاۋىنا زاڭ تۇرعىسىنان قاتاڭ قاداعالاۋ بولعانى دۇرىس.
سونىمەن قاتار راديكالدى ءدىني يدەولوگيالارمەن قوسا, زايىرلىلىق ۇستانىمىن دا ءداستۇرلى دىنگە قارسى راديكالدى سيپاتتا قولدانۋعا جول بەرىلمەۋى كەرەك ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ءاربىر ادامنىڭ ءدىن ۇستانۋى, ەلدە مەشىت-مەدرەسەنىڭ سالىنىپ, جۇمىس ىستەۋى تولىققاندى زاڭ اياسىندا جۇزەگە اساتىن بولسا, وعان رۇقسات. الايدا كەيبىر ازاماتتار تاراپىنان اتا-بابامىزدان ۇستانىپ كەلگەن ءداستۇرلى ءدىن تالاپتارىنىڭ ءوزىن ارتىق كورىپ, ونى جوققا شىعارۋعا تالپىنۋ ارەكەتى بار ەكەنىن, ءارى مۇنى «زايىرلى ەلمىز» دەپ بۇركەمەلەيتىنى بەلگىلى. بۇل, ارينە, مەملەكەتىمىز ۇسىنىپ وتىرعان ءدىني سەنىم ەركىندىگىن جوققا شىعارۋ ءارى زاڭعا قايشى ءىس ەكەنى بەلگىلى.
وسى ورايدا ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات بويىنشا ساراپشى ەرجان بايبولدىڭ ايتۋىنشا, ار-وجدان ەركىندىگى – اركىمنىڭ ءتۋابىتتى ءارى اجىراماس قۇقىعى. بۇل ءدىني جانە وزگە دە نانىم-سەنىمدەردى قامتيدى. سونداي-اق ەشقانداي ءدىندى ۇستانباۋ دا ار-وجدان ەركىندىگىنە كىرەدى.
«ار-وجدان ەركىندىگىنىڭ ىشكى قىرى قۇقىقتىق تۇرعىدان ءابسوليۋتتى سيپاتقا يە ءارى شەكتەلمەيدى. ال وسى قۇقىقتى سىرتتاي ءبىلدىرۋ, ياعني ءىس-ارەكەت ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ وزگە ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى ار-وجدان ەركىندىگىن جۇزەگە اسىرۋ قۇقىعى تەك زاڭمەن ءارى قاجەتتى شەكتەردە عانا رەتتەلەدى. مۇنداي جاعدايدا زايىرلىلىق قاعيداتى ايرىقشا مانگە يە. بۇل – بارلىق ادامعا ار-وجدان ەركىندىگىن تەڭ دارەجەدە جۇزەگە اسىرۋىنا جاعداي جاسايتىن قۇقىقتىق تەتىك. بۇل ءوز كەزەگىندە قوعامدىق قاتىناستاردىڭ تەڭگەرىمدى دامۋىن, قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى», دەيدى ول.
ال جەتىسۋ وبلىستىق ءدىن ىستەرى باسقارماسى ءدىن سالاسىنداعى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ جانە وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ وڭىرلىك مامان-تەولوگى جانسەرىك ادىلعازيەۆتىڭ ايتۋىنشا, زايىرلىلىق قاعيداتى – قازىرگى زامان تالابى, ويتكەنى ول عىلىم-ءبىلىمنىڭ قارىشتاپ دامىپ, ادام ساناسىنىڭ كەڭەيگەن ۋاقىتىندا قاجەتتىلىكتى وتەيتىن جۇيە.
«زايىرلىلىق ۇعىمىندا بارشامىز بىلەتىندەي, ءدىن مەملەكەتتەن بولەك, ياعني مەملەكەت ەشبىر ءدىندى رەسمي نەمەسە مىندەتتى دەپ جاريالامايدى, كەرىسىنشە ادامنىڭ ءوز قالاۋىنا قالدىرادى. زايىرلىلىقتىڭ تاعى ءبىر ماعىناسى – توزىمدىلىك. ءبىز سياقتى كوپەتنوستى, كوپدىندى مەملەكەتكە توزىمدىلىك يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرۋ دۇرىس جۇيە. قازىرگى زامانعى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىندا زايىرلىلىق قاعيداتى ەرەكشە ماڭىزعا يە. ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارى بۇل جۇيەنى ناقتىلاپ, قوعام ومىرىندەگى ءرولىن كۇشەيتتى. ول ءدىن مەن مەملەكەتتىڭ اراقاتىناسىن رەتتەپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تەڭ دارەجەدە قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان», دەيدى ول.
تەولوگتىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كونستيتۋتسياداعى وزگەرىستەر زايىرلىلىق قاعيداتىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. ول ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دا قامتيدى. ياعني مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا ءدىني ۇگىت-ناسيحات جاسالمايدى, ءبىلىم بەرۋ عىلىمي جانە زايىرلى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى.
«زايىرلى مەملەكەت ءدىني سەنىم بوستاندىعىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتەدى. ازاماتتارىمىز مەشىتكە, شىركەۋگە نەمەسە باسقا دا ءدىني ورىندارعا ەركىن بارىپ, ءوز سەنىمىن ۇستانىپ, قۇلشىلىعىن جاساي الادى. مەملەكەت ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعايدى ءارى ءدىني كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەيدى», دەيدى ج.ادىلعازيەۆ.
جالپى العاندا, جاڭا كونستيتۋتسياداعى زايىرلىلىق قاعيداتى – ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندەگى دامۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بۇل قاعيدات قوعامداعى ارتۇرلىلىككە قۇرمەتپەن قاراپ, بىرلىك پەن تاتۋلىقتى ساقتاۋعا قىزمەت ەتەدى. سوندىقتان ونى ءتۇسىنۋ مەن قۇرمەتتەۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ ورتاق مىندەتى.
