فوتو: ا.بايجۇمانوۆ
تاريحقا زەر سالساق, مەملەكەتتەر كوبىنە سىرتقى جاۋدان ەمەس, ىشكى سەنىمنىڭ تومەندەۋىنەن السىرەگەن. زاڭعا سەنىم ازايسا, ءتارتىپ بوساڭسيدى. ءتارتىپ السىرەسە, دامۋ باياۋلايدى. دامۋ باياۋلاسا, قوعامنىڭ ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىتى كەميدى. سوندىقتان ادىلەت ۇعىمى ەلىمىز ءۇشىن جاي عانا ساياسي ۇران ەمەس, مەملەكەتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى ومىرشەڭدىگىنىڭ باستى شارتىنا اينالىپ وتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋعا باعىتتالعان رەفورمالارىنىڭ تۇپكى ءمانى دە وسىندا. مەملەكەت باسشىسى «Amanat» پارتياسىنىڭ تاريحي قىزمەتىنە باعا بەرە وتىرىپ: «پارتيا مەملەكەتىمىزدى جاڭعىرتۋعا, زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ىسىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى», دەپ اتاپ ءوتتى. بۇل – ءبىر پارتيانىڭ عانا ەڭبەگىنە ايتىلعان العىس ەمەس. بۇل – تاۋەلسىز ەلدىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندەگى مەملەكەتشىلدىك داستۇرگە بەرىلگەن ساياسي باعا.
ال ەندى ۋاقىت جاڭا مىندەت قويىپ وتىر. كونستيتۋتسيا كۇشىنە ەنەر كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسى دە ساپالانۋى ءتيىس. كونستيتۋتسيالىق زاڭدار قابىلداندى, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بەرىك جۇيەسى قالىپتاسىپ كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا ساياسي پارتيالار بۇرىنعىداي تەك سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە كورىنەتىن ۇيىم ەمەس, قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى تۇراقتى سەنىم كوپىرىنە اينالۋى قاجەت.
مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قامتاماسىز ەتەتىن كونستيتۋتسيا ەلدە تىڭ ءداۋىردى باستايدى. «ادىلەت» پارتياسىنىڭ ءىى سەزىندە ۇيىم توراعاسى ايبەك دادەباي: ء«بىز بۇگىن قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ نەگىزى قالانىپ جاتقان تاريحي ساتتە باس قوسىپ وتىرمىز», دەپ وسى تاريحي ءساتتىڭ ماڭىزىن ءدال سيپاتتادى. بۇل سوزدەردە جاي عانا ساياسي مالىمدەمە ەمەس, جاڭا كەزەڭنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋ بار. ويتكەنى جاڭا كونستيتۋتسيا – تەك قۇقىقتىق قۇجات ەمەس. ول – جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نەگىزى. ول – ازامات پەن مەملەكەتتىڭ ءوزارا جاۋاپكەرشىلىگىن قايتا پايىمداۋ. ول – بيلىكتىڭ دە, قوعامنىڭ دا, پارتيالاردىڭ دا جاڭاشا جۇمىس ىستەۋىن تالاپ ەتەتىن تاريحي مەجە.
ادىلەت – تەك مورالدىق قۇندىلىق ەمەس. ول – ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ, قوعامدىق تۇراقتىلىقتىڭ جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ دە نەگىزى. الەمدىك تاجىريبە مۇنى تالاي رەت دالەلدەدى. وعان جاقىندا جۇمىس ساپارىمىزبەن بارىپ كەلگەن جاپونيا دا دالەل. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن بۇل ەل كۇيرەگەن ەكونوميكامەن, قيراعان قالالارمەن, اۋىر تاريحي جارامەن قالدى. تابيعي رەسۋرسى مول ەمەس, اۋماعى شەكتەۋلى مەملەكەت ەدى. بىراق جاپونيا قوعامدى تارتىپكە, بىلىمگە, ەڭبەك مادەنيەتىنە جانە ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىققا جۇمىلدىرا الدى. 1955 جىلى قۇرىلعان ليبەرالدىق-دەموكراتيالىق پارتيا ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ جانە ۇزاقمەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ وزەگىنە اينالدى. جاپونياداعى لدپ-نىڭ فەنومەنى ءبىر پارتيانىڭ ۇزاق ۋاقىت بيلىكتە بولۋىندا عانا ەمەس. ونىڭ باستى ساباعى – پارتيانىڭ كادر دايارلاۋ مەكتەبىنە, ايماقتارمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتاتىن ينستيتۋتقا, ۇزاقمەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىن قالىپتاستىراتىن ساياسي مەحانيزمگە اينالۋىندا. جاپونيانىڭ ەكونوميكالىق كەرەمەتى زاۋىتتاردان عانا ەمەس, سەنىمنەن, تارتىپتەن جانە ينستيتۋتسيونالدىق ساباقتاستىقتان باستالدى.
سينگاپۋر تاجىريبەسى دە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. تابيعي رەسۋرسى جوق شاعىن ارال مەملەكەتتەن الەمدەگى ەڭ باسەكەگە قابىلەتتى ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. ونىڭ تابىسىنىڭ نەگىزىندە مەريتوكراتيا, جەمقورلىققا توزبەۋشىلىك, ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋ, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كاسىبيلىگى تۇردى. سينگاپۋر كورسەتكەن باستى ساباق مىناۋ: اۋماعى شاعىن مەملەكەت تە, ەگەر ەرەجەسى ءادىل, ينستيتۋتى ءتيىمدى, كادرى ساپالى بولسا, جاھاندىق دەڭگەيدەگى تابىسقا جەتە الادى.
مالايزيانىڭ جولى دا بىزگە وي سالارلىق. مالايزيا شيكىزاتقا عانا سۇيەنبەي, وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن ادام كاپيتالىن دامىتۋ ارقىلى جاڭا ەكونوميكالىق مودەل قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلدى. بۇل تاجىريبەنىڭ دە ءتۇيىنى انىق: دامۋ ءۇشىن ساياسي ەرىك, ءتارتىپ, ۇزاقمەرزىمدى باعدار جانە قوعامدى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىراتىن ينستيتۋتتار قاجەت.
وسى ەلدەردىڭ بارلىعىن بىرىكتىرەتىن ورتاق زاڭدىلىق بار. ولار دامۋدى كەزدەيسوق تابىسقا ەمەس, ءادىل ەرەجە مەن سەنىمگە قۇردى. بۇگىنگى قازاقستان دا ءدال وسىنداي تاريحي تاڭداۋ الدىندا تۇر. «ادىلەت» پارتياسىنىڭ توراعاسى ايبەك دادەباي سەزدە: «بۇگىنگى قوعامداعى ادىلدىككە دەگەن سۇرانىس ەرەكشە جوعارى. ازاماتتار ۇران سوزدەردى ەمەس, ناقتى ناتيجەلەردى كۇتەدى», دەدى. بۇل – بۇگىنگى قوعامدىق كوڭىل-كۇيدىڭ وتە ءدال سيپاتتاماسى.
پارلامەنتتىڭ VIII شاقىرىلىمى جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدە 400-دەن اسا زاڭ جوباسى ءتۇسىپ, 300-دەن اسا قۇجات سەناتتا قارالىپ, 280 جۋىعى زاڭعا اينالدى. ءار زاڭ جوبالارى بويىنشا مىڭداعان وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزىلدى. بۇل – جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس. بۇل – پارلامەنتتىڭ كەيىنگى جىلدارداعى زاڭنامالىق جۇمىسىنىڭ اۋقىمىن كورسەتەتىن دەرەك.
جاڭا ساياسي كەزەڭدە پارلامەنتتىڭ دە, پارتيالاردىڭ دا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دا ورتاق مىندەتى – قابىلدانعان زاڭداردىڭ ورىندالۋىنا جۇيەلى مونيتورينگ جاساۋ. اسىرەسە الەۋمەتتىك سالا, وڭىرلىك دامۋ, كاسىپكەرلىكتى قورعاۋ, ءبىلىم, مەديتسينا, تسيفرلاندىرۋ, سۋ جانە ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگى بويىنشا قابىلدانعان نورمالاردىڭ ناقتى ناتيجەسىن باعالاۋ قاجەت.
پارتيا جۇمىسى دا وسى ولشەممەن باعالانۋعا ءتيىس. پارتيانىڭ كۇشى ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ سانىمەن عانا ولشەنبەيدى. پارتيانىڭ كۇشى ونىڭ وڭىرلەردەگى بەدەلىمەن, ازاماتتىڭ ماسەلەسىن شەشۋ قابىلەتىمەن, كاسىبي كادر دايارلاۋىمەن, زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە قوسقان ناقتى ۇلەسىمەن ولشەنەدى.
«Amanat» وسى جىلدارى ۇلكەن ۇيىمدىق مەكتەپتەن ءوتتى. ونىڭ وڭىرلىك جەلىسى, پارلامەنتتەگى تاجىريبەسى, مەملەكەتتىك رەفورمالارعا قاتىسۋى, كادرلىق الەۋەتى – ەلدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ماڭىزدى كاپيتال. ەندى وسى كاپيتال «ادىلەت» پارتياسىنىڭ جاڭا ميسسياسىمەن توعىساتىنىنا سەنىم زور.
پرەزيدەنتتىڭ «Amanat» پارتياسىنا العىس ءبىلدىرۋى دە وسى ساباقتاستىقتى كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىسى پارتيا مۇشەلەرىنىڭ «ادىلەت» قۇرامىندا وتان يگىلىگى جولىنداعى بەلسەندى ءارى ناتيجەلى قىزمەتىن جالعاستىراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. بۇل جەردە ۇلكەن ساياسي ءمان بار.
«Amanat» پارتياسىنىڭ «ادىلەت» پارتياسىنا قوسىلۋى – تار پارتيالىق مۇددەدەن جوعارى تۇرعان, ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن پاراساتتى شەشىم», دەپ ايبەك دادەبايدىڭ ايتۋى, بۇگىنگى وزگەرىستىڭ ساياسي فيلوسوفياسىن ءدال اشادى. ويتكەنى كەيدە ەل تاريحىندا ۇيىمدىق ەسەپتەن ۇلتتىق مۇددە بيىك تۇراتىن ساتتەر بولادى. كەيدە ساياسي كۇشتەردىڭ ءوزارا باسەكەسىنەن گورى ەلدىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعى مەن دامۋى ماڭىزدىراق بولادى. كەيدە پارتيالار ءوز بولاشاعىن ەمەس, مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن ويلاۋى كەرەك. مەملەكەتشىلدىك دەگەنىمىز – ءدال وسى.
جاڭا «ادىلەت» پارتياسىنىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەت تۇر. ول پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ ساياسي تىرەگى بولۋمەن قاتار, قوعام سەنىمىنىڭ تىرەگىنە اينالۋعا ءتيىس. ياعني استانا تورىندە عانا ەمەس, وڭىرلەرگە جاقىن بولىپ, زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنا مازمۇن قوسۋى كەرەك.
جاڭا كونستيتۋتسيا باستايتىن ءداۋىردىڭ باستى تالابى دا وسى. ادىلەت ارقىلى سەنىمدى نىعايتۋ. سەنىم ارقىلى مەملەكەتتى كۇشەيتۋ. مەملەكەتتى كۇشەيتۋ ارقىلى ۇلتتىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ.
تاريح بىزگە تالاي رەت دالەلدەگەن اقيقات: مەملەكەتتەردىڭ بولاشاعىن پارتيالاردىڭ سانى ەمەس, ولاردىڭ ساپاسى ايقىندايدى. زاڭداردىڭ كوپتىگى ەمەس, ولاردىڭ ءادىل ورىندالۋى ايقىندايدى. ەكونوميكانىڭ كولەمى ەمەس, قوعامداعى سەنىمنىڭ بەرىكتىگى ايقىندايدى. ال سەنىمنىڭ ەڭ بەرىك ىرگەتاسى ارقاشان ادىلەت بولىپ قالا بەرەدى.
بيبىگۇل جەكسەنباي,
سەنات دەپۋتاتى
