قارىز پسيحولوگياسى: مۇقتاجدىق پا, ادەت پە؟

ءار تەڭگە ەسەپكە الىنادى

الايدا قويىلعان ءار شەكتەۋ جۇرتتى جاڭا قارجى كوزىن ىزدەۋگە يتەرمەلەيدى. ءبىر مۇمكىندىك شەكتەلسە, ونىڭ ورنىن باساتىن باسقا جول تابىلادى. ساراپشىلار مۇنىڭ سەبەبىن تەك قارجى تاپشىلىعىمەن بايلانىس­تىرمايدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, قارىز ماسەلەسىنىڭ ءتۇپ-توركىنى تۇتىنۋ داعدىسى مەن ادام پسيحولوگياسىنا دا قاتىستى. ويتكەنى نەسيە الۋ كوبىنە ەسەپ-قيساپتان بۇرىن بۇگىنگى قاجەتتىلىك پەن ەرتەڭگى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ اراسىنداعى تاڭداۋدان باستالادى.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ازامات ءامريننىڭ مالىمەتىنشە, بيىل­عى قاڭتاردا حالىقتىڭ بار­لىق قارجى ۇيىمدارى الدىن­داعى جيىنتىق بەرەشەگى 27,5 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. بۇل كورسەتكىشكە جەكە كاسىپكەرلەردىڭ نەسيەسى كىرمەيدى.

سونداي-اق ەسەپتەن شىعارىلعان بەرەشەكتەر دە ەسكەرىلمەگەن. ەڭ نازار اۋدارارلىق جايت – قارىز الۋشىلاردىڭ سانى مەن راسىمدەلگەن نەسيەلەر كولەمى. جىل باسىنداعى دەرەككە سايكەس ەلدە 8,95 ملن قارىز الۋشىنىڭ موينىندا 39,4 ملن نەسيە بولعان. دەمەك, ورتا ەسەپپەن ءاربىر قارىز الۋ­شىدا 4,4 نەسيەدەن بار.

قارىز كولەمىنىڭ ۇلعايۋى مەن ءبىر ادامنىڭ موينىندا بىرنەشە نەسيەنىڭ قاتار ءجۇرۋى قارجى رەتتەۋ­شىلەرىن جاڭا شەشىمدەر قابىل­داۋعا يتەرمەلەپ وتىر. سولار­دىڭ ءبىرى – 2027 جىلدان باستاپ ەن­گىزىلۋى مۇمكىن قارىزدىڭ تابىسقا شاققانداعى شەكتى كوەففيتسيەنتى. ۇلتتىق بانك ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا تەتىك ازاماتتىڭ نەسيە الۋ مۇمكىندىگىن اي سايىنعى تولەمىنە قاراپ ەمەس, جالپى بەرەشەگىنە قاراپ باعالاۋدى كوزدەيدى. ياعني ادامنىڭ بارلىق بانك پەن ميكرو­قارجى ۇيىمدارىنداعى قارىزى ونىڭ جىلدىق تابىسىمەن سالىس-تىرىلادى.

«Qazaq Expert Club» ساراپشىسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ايگەرىم ءىلياسوۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭا جۇيە قولدانىسقا ەنگەن جاعدايدا ازاماتتىڭ بارلىق نەسيەسى مەن ميكروكرەديتىنىڭ جيىنتىق سوماسى جىلدىق تابىسىنان 8 ەسە ارتىق بولماۋعا ءتيىس. قازىر قارىزدىق جۇكتەمە كوەففيتسيەنتى (قجك) 0,5 دەڭگەيىندە قولدانىلادى. بۇل بارلىق نەسيە بويىنشا اي سايىنعى تولەمدەر قارىز الۋشىنىڭ اي سايىنعى تابىسىنىڭ 50%-ىنان اسپاۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. ال جاڭا قتك اي سايىنعى تولەم كولەمىن ەمەس, بارلىق بانك پەن ميكروقارجى ۇيىمىنداعى قارىزداردىڭ جالپى سوماسىن باعالايدى.  باس بانك يپوتەكاعا, اۆتونەسيەگە جانە تۇتىنۋشىلىق قارىزدارعا ورتاق شەك بەلگىلەۋدى قاراستىرىپ جاتىر. الايدا ا.ءىلياسوۆا مۇنداي ءتاسىلدىڭ كەمشىلىگى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.

«مەنىڭ ويىمشا, سارالانعان شەكتەر ەنگىزۋ قيسىندىراق بولار ەدى. يپوتەكا تۇتىنۋشىلىق نەسيەدەن ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى: ول ۇزاق مەرزىمگە, كەيدە 25 جىلعا دەيىن راسىمدەلەدى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك كەپىلىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. سوندىقتان يپوتەكالىق قارىزدار ءۇشىن رۇقسات ەتىلەتىن قتك دەڭگەيى كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەرگە قاراعاندا جوعارى بولۋى مۇمكىن. ەگەر شارتتى تۇردە اي سايىنعى جالاقىنى 400 مىڭ تەڭگەدەن ءسال جوعارى دەپ الساق, جىلدىق تابىس شامامەن 5 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. قتك جىلدىق تابىستىڭ سەگىز ەسەسىنە تەڭ بولعان جاعدايدا, رۇقسات ەتىلەتىن ەڭ جو­عارى قارىز سوماسى 40 ملن تەڭگە بولادى. تۇتىنۋشىلىق نەسيە­لەۋ ءۇشىن بۇل جەتكىلىكتى جوعارى ليميت بولعانىمەن, قازىرگى تۇرعىن ءۇي باعالارىن ەسكەرسەك, يپوتەكا ءۇشىن ەلەۋلى شەكتەۋگە اينالۋى مۇمكىن. ەڭ الدىمەن, جاڭا ەرەجەلەر بىرنەشە قولدانىستاعى نەسيەسى بار جانە جاڭا قارىز الۋدى جوس-پارلاپ وتىرعان ازاماتتارعا اسەر ەتەدى. اسىرەسە تابىسىنىڭ ءبىر بولىگى رەسمي تۇردە راستالمايتىن ادامدار ءۇشىن وزگەرىستەر سەزىمتال بولۋى مۇمكىن», دەيدى ساراپشى.

وزگەرىستەر مۇنىمەن بىتپەيدى. بيىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ نەسيە مەن ءبولىپ تولەۋدى رەسىمدەۋ تارتىبىنە جاڭا تالاپتار ەنگىزىلەدى. ەندى بانك-تەر ازاماتتاردىڭ تولەم قابىلەتىن باعالاۋ كەزىندە تەك مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەلەردە تىركەلگەن رەسمي تابىسقا سۇيەنەدى. باعالاۋ بارىسىندا جالاقى تۋرالى رەسمي مالىمەتتەر, زەينەتاقى جارنالارى, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە اۋدارىمدار, زاڭدى تۇردە تىركەلگەن كاسىپكەرلىك تابىس پەن مەملەكەتتىك بازالاردا كورىنەتىن وزگە دە كىرىس كوزدەرى ەسەپكە الىنادى. ال قولما-قول الىناتىن جالاقى, جەكە تۇلعالار اراسىنداعى اۋدارىمدار نەمەسە رەسمي تىركەلمەگەن تابىس تولەم قابىلەتىن انىقتايتىن كورسەتكىش رەتىندە قاراستىرىلمايدى. جاڭا تالاپتار بەيرەسمي جۇمىسپەن اينالىساتىن ازاماتتارعا, كىرىسىن سالىق ورگاندارىنا كورسەتپەيتىن كاسىپكەرلەرگە ءارى تابىسىن نەگىزىنەن جەكە اۋدارىمدار ارقىلى الىپ جۇرگەن ادامدارعا اسەر ەتۋى مۇمكىن. ەگەر كەيىنگى ايلارداعى تۇراقتى رەسمي تابىس تۋرالى مالىمەت بولماسا, جۇيە مۇنداي ازاماتتاردى تولەم قابىلەتى راستالماعان ساناتقا جاتقىزادى. وزگەرىستەر ءبولىپ تولەۋ قىزمەتتەرىنە دە قاتىستى. بۇعان دەيىن بانك كارتاسىنداعى اينالىم مەن جەكە تۇلعالار اراسىنداعى اۋدارىمدار ەسكەرىلسە, ەندى مۇنداي تۇسىمدەر رەسمي تابىس رەتىندە تانىلمايدى. سونىڭ سالدارىنان تۇرمىستىق تەحنيكا, سمارتفون نەمەسە وزگە تاۋارلاردى ءبولىپ تولەۋدى راسىمدەۋ قيىنداۋى ىقتيمال. 

لومباردقا سۇرانىس ارتىپ تۇر

حالىقتى قارىز قاقپانىنان قۇتقارۋ ءۇشىن قانداي تىيىم سالىنسا دا, احۋال وڭالماي تۇر. ­كە­يىنگى ۋاقىتتا لومباردتار نارى­عىن­داعى وزگەرىستەر وسى ءۇردىستى ايقىن كورسەتىپ وتىر. ءبىر كەزدەرى لومباردتار قارجى نارىعىنىڭ شەتىندە قالعان قىزمەت ءتۇرى سانالدى. كوپشىلىك ونى تەك شۇعىل اقشا قاجەت بولعاندا جۇگىنەتىن ورىن رەتىندە قابىلدايتىن. قازىر ءبارى وزگەردى. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس كەيىنگى 15 ايدا لومباردتاردىڭ اكتيۆتەرى 400 ملرد تەڭگەدەن 700 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ميكروقارجىلىق قىزمەت كورسە­تەتىن ۇيىمدار جۇيەسىندەگى ۇلەسى 13,1 پايىزدان 18,6 پايىزعا دەيىن ءوستى.

قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆ مۇنى قارجى نارىعىنداعى تابيعي بەيىمدەلۋ ۇدەرىسى دەپ باعالايدى.

«مەنىڭشە, لومباردتاردىڭ ءوسىمى كەيىنگى جىلدارى ەنگىزىلگەن رەتتەۋشى وزگەرىستەردىڭ سالدارى دەۋگە بولادى. سوندىقتان ءدال لومباردتاردىڭ نارىقتاعى ۇلەسىن جىلدام ۇلعايتا باستاۋى تاڭعالارلىق جاعداي ەمەس. ەگەر ادامعا بانك ارقىلى قاراجات الۋ قيىنداي تۇسسە نەمەسە ميك­رو­قارجى ۇيىمدارىنىڭ كەي ونىمدەرى بۇرىنعىداي قولجەتىمدى بولماسا, سۇرانىس تابيعي تۇردە كەپىلگە م ۇلىك قويۋ ارقىلى نەسيە الۋعا بولاتىن قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى باعىتتارعا اۋىسادى. بۇدان بولەك, حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنا قاتىستى جاعداي دا وڭاي ەمەس. رەسمي تۇردە جالاقى ءوسىپ جاتىر. الايدا ينفلياتسيا ساتىپ الۋ قابىلەتىنە قىسىم جاساۋدى جالعاستىرىپ وتىر. قازىر ماكروەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ينفلياتسيانى تومەندەتۋ. وسىنداي جاعدايدا كوپتەگەن وتباسى ءۇشىن لومباردتار قىسقا مەرزىمدە قارجى تاپشىلىعىن شەشۋدىڭ قۇرالىنا اينالىپ وتىر. اسىرەسە اقشا شۇعىل قاجەت بولعان كەزدە وعان سۇرانىس ارتادى. الداعى جىلدارى لومباردتاردىڭ نارىقتاعى ۇلەسى ودان ءارى ءوسۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن. اسىرەسە بانكتەر مەن ميكروقارجى ۇيىمدارىنا قويىلاتىن تالاپتار قاتاڭ كۇيىندە ساقتالسا, ال حالىق جىلدام ءارى قولجەتىمدى قار­جىلاندىرۋ كوزدەرىن ىزدەۋدى جال­عاستىرسا, بۇل ءۇردىس كۇشەيە ءتۇسۋى دە كادىك», دەيدى قارجىگەر. 

قالتانى ەمەس, سانانى وزگەرتۋ كەرەك

دەمەك, قارىز ماسەلەسىن ستاتيس-تيكامەن عانا ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز. نەلىكتەن ميلليونداعان ادام نەسيە راسىمدەيدى؟ نەگە ازاماتتار بولاشاقتاعى تولەم جۇكتەمەسىن بىلە تۇرا قارىز الۋعا كەلىسەدى؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ قارجى سالاسىنان گورى ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى مەن پسيحولوگياسىنا جاقىنىراق. ەسەپشى گۇلناز سەرىكقىزىنىڭ ايتۋىنشا, قارىز ماسەلەسى ەڭ الدىمەن ادامنىڭ قارجىلىق شەشىم قابىلداۋ ەرەكشەلىگىنە بايلانىس-تى. ماسەلەن, امەريكالىق ەكونوميستەر ريچارد تالەر مەن دەنيەل كانەماننىڭ مىنەز-ق ۇلىق ەكونوميكاسى سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى ادامداردىڭ بولاشاقتاعى تاۋە­كەلدى جۇيەلى تۇردە تومەن باعا­لايتىنىن دالەلدەدى. ال گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى مەن پرينستون ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ زەرت­تەۋلەرىندە قارجىلىق قىسىم مەن  كۇيزەلىس ادامنىڭ ۇزاق­مەرزىمدى ويلاۋ قابىلەتىن السىرەتەتىنى اي­تىلعان.

«عىلىمدا «گيپەربولالىق ديسكونتتاۋ» دەگەن ۇعىم بار. ونىڭ ءمانى – ادام بولاشاقتاعى پايدانى نەمەسە شىعىندى بۇگىنگى جاعدايمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن باعالايدى. سوندىقتان كوپشىلىك نەسيە راسىمدەگەن كەزدە بەس جىلدان كەيىنگى قارجىلىق جۇكتەمەنى ەمەس, ءدال قازىرگى ساتتەگى قاجەتتىلىگىن ويلايدى. بۇگىن تەلەفون الۋ, جوندەۋ جاساۋ نەمەسە دەمالىسقا شىعۋ قاجەتتىلىگى ەرتەڭگى تولەمنەن ماڭىزدىراق بولىپ كورىنەدى. سوندىقتان حالىقتىڭ بورىش جۇكتەمەسىن ازايتۋ تەك نەسيەلەۋدى شەكتەۋمەن شەشىلمەيدى. بۇل جەردە قارجىلىق ساۋاتتىلىقپەن قاتار قارجىلىق پسيحولوگياعا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. ازامات تابىسىنان بۇرىن تۇتىنۋ دەڭگەيىن وسىرسە, كەز كەلگەن رەتتەۋ شاراسىنىڭ اسەرى شەكتەۋلى بولادى. قارىز ماسەلەسى بانك پەن قارىز الۋشى اراسىنداعى قاتىناس قانا ەمەس, قوعامداعى تۇتىنۋ مادەنيەتىنىڭ ايناسى دەۋگە بولادى», دەيدى مامان.