سارسەنبىنىڭ ءساتتى كۇنى اقوردادا وتكەن سالتاناتتى جيىندا باتىردىڭ ۇلى ماحامبەت كەنجەباي ۇلى مەملەكەت باسشىسى قولىنان مايدانگەر اكەسىنىڭ وسى ايرىقشا ماراپاتىن قابىلداپ الدى.
سالتاناتتى جيىندا مەملەكەت باسشىسى قازاق مايدانگەرلەرىنىڭ رۋحى اسقاق, نامىسى بيىك بولعانىن ولاردىڭ ەرەن ەرلىگىن دالەلدەپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, داڭقتى ەرلەر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قايتپاس قايسارلىقتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ, 500-گە جۋىق جەرلەسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت كوپتەگەن مايدانگەردىڭ ەرلىگى ەلەنبەي قالعانىن دا جاسىرماي, ەل قورعاعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمىن ۇرپاق جادىندا ساقتاۋ – بارشانىڭ پەرزەنتتىك پارىزى ەكەنىن جەتكىزدى.
سونداي-اق پرەزيدەنت سوعىس سوڭىندا ۆزۆود كومانديرى بولعان كەنجەباي مادەنوۆتىڭ قاندىكويلەك جولداستارىمەن بىرگە بەرليندەگى راتۋشا عيماراتىنا جەڭىس تۋىن تىككەنىن ايتا كەلىپ, ول باتىردىڭ ەرلىك جولى تۋرالى مارشال گەورگي جۋكوۆ باستاعان قولباسشىلار مەن جۋرناليستەر جازعانىن, الايدا وسى تاريحي ماڭىزى زور ەرلىككە ءالى كۇنگە دەيىن لايىقتى باعا بەرىلمەي كەلگەنىنە ەرەكشە توقتالدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى كەنجەباي مادەنوۆكە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى جانقيارلىعى مەن باتىلدىعى ءۇشىن «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانىن مالىمدەدى. وسىلايشا, ونىڭ سوزىنشە, ەل بولىپ تاريحي ادىلدىك قالپىنا كەلتىرىلدى.
ال ەلەنبەي كەلگەن ەرلىككە لايىقتى باعا بەرىلگەنىن, ايبىندى اكە ەسىمى قايتا جاڭعىرعانىن تولعانىسپەن جەتكىزگەن باتىردىڭ ۇلى ماحامبەت كەنجەباي ۇلى: «قۇرمەتتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى, قادىرلى قازاق ەلى! بۇگىن تاريحي ادىلدىك سالتانات قۇرعان ايرىقشا كۇن. نەبارى 20 جاسىندا ۆزۆود كومانديرى بولىپ, بەرليندى شابۋىلداۋ كەزىندە باتىرلىق كورسەتكەن اكەمىز كەنجەباي مادەنوۆتىڭ ەرلىگى لايىقتى باعاسىن الىپ وتىر. وعان سىزگە العىسىمىز شەكسىز! ەرلىكتىڭ دالەلىن تاۋىپ, ەل باسشىلىعىنا بايانداعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە دە العىسىمدى ايتامىن. بۇل – تەك ءبىزدىڭ وتباسىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ەل ءۇشىن يدەولوگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى شەشىم. ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش, بىرلىگىمىز ماڭگى بولسىن!», دەدى تولقىپ تۇرىپ.
مارشال مەمۋارىنداعى مادەنوۆ
ەرەكشە ەرلىگى 81 جىلدان كەيىن باعالانعان كەنجەباي مادەنوۆ كىم ەدى؟
كەنجەباي مادەنوۆ 1925 جىلى 19 اقپاندا قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتوبە اۋدانىنا قاراستى اقتايساي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. كەنجەبايدىڭ اكەسى مادەن, اتاسى كەرەش تايسويعان وڭىرىنە بەلگىلى ونەرپاز بولاتىن. جالپى, ايگىلى ماحامبەت وتەمىس ۇلىمەن ءبىر تۋعان بۇل اۋلەت اۋەلدەن دومبىراعا, ءان-كۇيگە جاقىن ەكەن. ۇلكەندەردىڭ «قىزىلقوعادا مادەن مەن دالابايسىز توي وتپەيتىن» دەيتىنى سودان بولسا كەرەك. قاھارمان ماحامبەتتىڭ ءوزى دە داۋلەسكەر كۇيشى بولعانى بەلگىلى, 1965–1977 جىلدارى قاراتوبە اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىن باسقارعان ساۋلەباي دالاباەۆتان «بوتاكوز», «شاتكوڭىل», «60 جاس» اتتى شىعارمالار قالعان. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز كەنجەباي مادەنوۆ تە دومبىرا شەرتىپ, ءان سالعاندا ەلدى اۋزىنا قاراتقان. الايدا بۇل تولقىننىڭ پەشەنەسىنە ونەر قۋىپ, ساحناعا شىعۋدى ەمەس, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اتتى قاندى قاساپتا ەتىگىمەن قان كەشۋدى جازعان ەكەن.
– ايگىلى مارشال گ.جۋكوۆتىڭ 700 بەتتەن تۇراتىن «ۆوسپومينانيا ي رازمىشلەنيا» اتتى دەرەكتى كىتابىندا قازاقتان جالعىز لەيتەنانت ك.مادەنوۆتىڭ ەسىمى اتالعان ەكەن. 1970 جىلى انەس ساراەۆتىڭ «مارشال ماقتاعان قازاق» دەگەن ماقالاسىن كورىپ, بۇل باتىر تۋرالى جازۋعا قاتتى قۇمارتتىم, زەرتتەي باستادىم, – دەيدى «ەگەمەننىڭ» ارداگەر ءجۋرناليسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانبولات اۋپباەۆ.
«شايقاستا تانكىلەر مەن وزدىگىنەن جۇرەتىن زەڭبىرەكتەردى ىسكە قوسۋعا تۋرا كەلدى. ولاردىڭ وقپاندارىنان زۋىلداي ۇشقان سنارياد راتۋشانىڭ ءزىل باتپان شويىن قاقپاسىن قاقىراتا قۇلاتىپ, ءۇي الدىنداعى الاڭقايدى ءتۇتىندى پەردەمەن تۇمشالاپ تاستادى. وسى ءساتتى شەبەر پايدالانىپ مۇندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ لەيتەنانت ك.مادەنوۆتىڭ ۆزۆودى باسىپ كىردى», دەپ جازعان ەكەن مارشال جۋكوۆ.
جانبولات اۋپباەۆ ورال پەدينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ءماتجان تىلەۋجانوۆتان كەنجەباي مادەنوۆ جايىندا قۇندى ەستەلىك دەرەك, فوتوسۋرەت العان. كەيىن ورال قالاسىنا كەلگەن ساپارىندا جەرگىلىكتى اسكەري كوميسسارياتتان بولاشاق كەيىپكەرى تۋرالى ءبىر پاپكا قۇجات كوشىرمەسىن قولعا تۇسىرگەن. كەيىن بۇل دەرەكتىڭ ءبارى «مارشال مەمۋارىنداعى مادەنوۆ» اتتى ماقالا بولىپ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن بولاتىن. اۆتور ماقالادا بۇل كەيىپكەر تۋرالى كوپ ىزدەنىپ, ۇزاق جازعانىن اتاپ وتكەن ءجون. وعان سەبەپ – باتىردىڭ وتە قاراپايىم مىنەزى, «جۋكوۆ مەن تۋرالى جازىپتى دەپ ەلدىڭ مازاسىن الىپ, داۋرىقپاي» وتكەن قاعيداسى بولسا كەرەك.
«باتىر گۆاردياشىلار»
«قازاقستان كوممۋنيسى» باسىلىمنىڭ 1970 جىلعى №6 سانىندا «باتىر گۆاردياشىلار» اتتى ماقالا جاريالانعان. بۇل ەستەلىكتە كەنجەباي مادەنوۆ ءوزىنىڭ مەكتەپتەگى كەزى, تۋعان-تۋىستارى, اسكەرگە اتتانىپ, قاي مايداندا بولعانى جونىندە تولىق جازعان ەكەن. ...1943 جىلى قاراتوبەدەن مايدانعا اتتانعان ك.مادەنوۆ از-كەم دايىندىقتان ءوتىپ, ارنايى كۋرستا كىشى كوماندير دارەجەسىن يەلەنەدى. 3-ۋكراين مايدانىنىڭ 57-گۆارديالىق ديۆيزياسىنداعى 170-پولك جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە كريۆوي روگ تۇبىندە شابۋىلعا كىرەدى. كەزەكتى ءبىر شايقاستا اياعىنان اۋىر جارالانىپ, گوسپيتالعا تۇسەدى. ودان شىققان سوڭ 5-تەگەۋرىندى ارميانىڭ قۇرامىندا مولداۆياداعى ياسسى-كيشينەۆ ۇرىستارىنا قاتىسادى. سوعىس قيمىلدارى سايابىر تارتقان 1944 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پولك باسشىلىعى ىشىندە ك.مادەنوۆ بار ءبىر توپ جاس جىگىتتى كىشى لەيتەنانتتار دايارلايتىن كۋرسقا وقۋعا جىبەرەدى. ودان كەلگەن سوڭ بۇلاردى 1-بەلارۋس مايدانىنداعى 266-ديۆيزيانىڭ 1008-پولكىنە بولەدى. مۇندا ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالعان ول ۆيسلا وزەنىن كوكتەي وتۋدەگى, سودان سوڭ ۆارشاۆانى ازات ەتۋدەگى اسكەري قيمىلدارعا قاتىسىپ, 1945 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا گەرمانيا جەرىنە كەلىپ كىرەدى. قىس, كوكتەم بويى مۇندا ودەر, ساندومير پلاتسدارمدارى ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسكەن شايقاس جۇرەدى. اقىرى جاۋ بەكىنىسىنىڭ كوبەسى سوگىلىپ, كەنجەباي مادەنوۆ قىزمەت ەتەتىن پولك جاۋىنگەرلەرى 23 ساۋىردە بەرلين كوشەلەرىنىڭ شەتىنە ىلىنەدى. 29 ساۋىردە كورول الاڭى ماڭىندا قيان-كەسكى ۇرىس جۇرگىزىپ جاتقان قىزىل ارميا بولىمدەرىنە قايتكەندە دە جاۋ ورداسىنىڭ تورىندەگى ۇكىمەت ۇيلەرى – راتۋشا مەن رەيحستاگتى الۋ كەرەك دەگەن پارمەن بەرىلەدى. قورعانىسى وتە كۇشتى راتۋشا عيماراتىنا شابۋىل جاساپ باسىپ كىرۋ, ونىڭ ءىشىن ەسەس باسكەسەرلەرىنەن تازارتىپ, شاتىرىنا قىزىل تۋ تىگۋ وتە قيىن تاپسىرما بولاتىن. مادەنوۆ باسقارعان ۆزۆود قيان-كەسكى شايقاستا ماقساتىنا جەتەدى. ء«ۇشىنشى قاباتقا كوتەرىلە بەرگەندەگى ءبىر قورقىنىشتى وقيعا ەسىمنەن كەتپەيدى. كولوننا باعاناسىنىڭ تاساسىنان شىعا كەلگەن ەڭگەزەردەي نەمىس ءوزىنىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقان ءبىزدىڭ جاۋىنگەردىڭ كوك جەلكەسىنەن قانجار سالماسى بار ما؟ جاس شاماسى جيىرمالارداعى جىگىتتىڭ جەڭىس ساعاتىنىڭ سوعۋىنا ساناۋلى ساتتەر قالعاندا قازا تابۋى وزەگىمدى ورتەپ جىبەرگەندەي بولدى. اشۋ-ىزامەن ەندى مەن وعان تاپ بەردىم. ول دا ۇمتىلدى, بىراق كەش قالدى. دالدەپ سىلتەگەن مىلتىق سۇڭگىمنەن فريتس كەسكەن تەرەكتەي سۇلاپ ءتۇستى. راتۋشا ىشىندەگى شايقاس بىرنەشە ساعاتقا سوزىلدى. اقىرىندا «يمپەريا كەڭسەسى» جاۋدان تۇگەل تازارتىلىپ, ونىڭ توبەسىندە ءبىز تىككەن قىزىل تۋ جەلبىرەپ تۇردى. تاپسىرمانى ابىرويمەن ورىنداعان ۆزۆودىمىز ەندى جاڭا بۇيرىقتاردى ورىنداۋعا كوشتى. ول العا, تەك قانا العا ۇمتىلىپ, رەيحستاگقا قاراي جىلجۋ بولاتىن» دەپ جازعان ەكەن كەنجەباي مادەنوۆ سول ءبىر ءسات تۋرالى.
ساپتان شىقپاعان سارباز
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى ەرلىگى ءۇشىن كەنجەباي مادەنوۆ بىرنەشە وردەن-مەدالمەن ماراپاتتالعان. اتاپ ايتساق, ەكى مارتە «قىزىل جۇلدىز», ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرى جانە «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن», « ۇلى وتان سوعىسىندا گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارى وڭىرىنە تاعىلدى. جوعارىدا ايتقانداي, وزەۋرەپ العا شىقپاعان, «ەرمىن» دەپ كەۋدە قاقپاعان باتىر قاراپايىم قالپىندا قالا بەردى. 1946 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە قىزمەت ەتەدى. 26 جىل ىشىندە جەدەل-ىزدەستىرۋ جۇمىسىنان باستالعان قۇپيا قىزمەتى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسقارماسىنىڭ توراعالىعىنا دەيىن كوتەرىلگەن. ارىپتەستەرى كەنجەباي مادەنوۆتىڭ جاستارعا كوزقاراسى ەرەكشە بولعانىن, سوعىس ارداگەرى, مقك قىزمەتكەرى رەتىندە جيناعان ومىرلىك تاجىريبەسىن ۇنەمى ورتاعا سالىپ, باسقارمانىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەندى قاتىساتىنىن ەسكە الادى.
«كەنجەباي اعاي قۇپيا قىزمەتتە دە جان اياماي جۇمىس ىستەدى. بىردە ورال قالاسىنداعى تەمىرجول ۆوكزالىنان, پەرروننان كورىپ قالدىم. قاراپايىم تەمىرجولشىنىڭ كيىمىن كيىپ السا دا اعامدى تانىپ, جانىنا جاقىنداعان كەزىمدە ماعان «تانىماعان ادام بولىپ كەتىپ قال!» دەپ بەلگى بەردى. سويتسەم, سول كەزدە دە قۇپيا تاپسىرمامەن جۇرگەن ەكەن. اعامدى سوڭعى كورۋىم سول بولدى» دەپ ەسكە العان ەكەن باتىردىڭ نەمەرە ءىنىسى ساۋلەباي دالاباەۆ.
كەنجەباي مادەنوۆ سوعىستان العان جاراقاتى سالدارى بولار, كەيىنگى قىم-قۋىت قىزمەتىنىڭ دە زاردابى تيگەن شىعار, نەبارى 49 جاسىندا, 1974 جىلى 26 جەلتوقساندا دۇنيەدەن ءوتتى. اتىراۋ قالاسىندا جەرلەندى.
ك.مادەنوۆ باستاعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگى جايىندا مارشال گ.جۋكوۆتان بولەك, 5-ەكپىندى ارميا اسكەري كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, گەنەرال-لەيتەنانت ف.بوكوۆتىڭ «جەڭىس كوكتەمى», 1948 جىلى كسرو قارۋلى كۇشتەرى مينيسترلىگىنىڭ باسپاسى شىعارعان «بەرلينگە شابۋىل» كىتاپتارىندا دا سۋرەتتەلگەن. ونىڭ ەسىمى 1985, 1993 جانە 2004 جىلدارى جارىق كورگەن «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنا ەندى. 2001 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اتىراۋ وبلىستىق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك دەپارتامەنتىنىڭ عيماراتىنا مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى. 2005 جىلى اتىراۋ قالاسىندا كەنجەباي مادەنوۆتىڭ اتىنا كوشە بەرىلدى.
مىنە, كەنجەباي مادەنوۆتىڭ سوناۋ سۇراپىل سوعىستاعى ەرلىگى 81 جىلدان كەيىن لايىقتى باعالانىپ, وتاننىڭ ەڭ جوعارعى ماراپاتىنا يە بولىپ وتىر. وتان قورعاۋشىلار كۇنى جانە جەڭىس كۇنى قارساڭىندا بولعان بۇل وقيعا – ەرلىككە تاعزىم, ۇرپاققا اماناتتىڭ لايىقتى كورىنىسى.
باتىس قازاقستان وبلىسى
