«سەن قۇرمەتتە ونى!..»

حالىق جازۋشىسى, اقىن ءابۋ سارسەنباەۆ تا – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان مايدانگەر. قان مايداننان ورالعان قالامگەردىڭ «سەن قۇرمەتتە ونى» اتالاتىن ولەڭى دە بار. قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ قۇر­­مەت­تى ازاماتى تاڭاتار دارەل ۇلى ايتۋىن­شا, قالامگەردىڭ بۇل ولەڭى سول سوعىس­تا ەكى اياعىنان ايىرىلىپ, مۇگەدەك بولىپ ورالعان قۇسايىن وتەشقاليەۆكە ارنالعان.

ء«ابۋ سارسەنباەۆ 1905 جىلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانىندا ومىرگە كەلگەن عوي. بيىل – قالامگەردىڭ تۋعانىنا 120 جىل. ول 1942 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, 1947 جىلى ەلگە ورالعان. كىندىك قانى تامعان جەرگە كەلگەن سايىن مايداننان امان ورالعان ارداگەرلەرمەن جۇزدەسۋگە اسىعاتىن ەدى. اقىننىڭ مايدانگەرلەرمەن كەزدەسكەنىنە بىرنەشە رەت كۋا بولدىم. قالامگەر سوعىسقا قاتىسقاندار تۋرالى بىرنەشە شىعارما جازدى. سونىڭ ءبىرى – «جاۋىنگەر مونولوگى» اتتى وچەركتەر جيناعى. بۇل جيناقتاعى «جۇلدىزسىز باتىر» اتالاتىن وچەركىندە قۇسايىن وتەشقاليەۆتىڭ مايدانداعى ەرلىگى سۋرەتتەلگەن. كەيىن وعان «سەن قۇرمەتتە ونى» ولەڭىن ارنادى», دەيدى ت.دارەل ۇلى.

رەسەيدەگى استراحان وبلىسىنىڭ قازىرگى ۆولودار اۋدانىندا ساحما دەگەن اۋىل بار. بۇرىن بۇل اۋىلدا كۇي اتاسى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى دا تۇرعان. سول اۋىلدا مايدانگەر اقىننىڭ شىعارماسىنا ارقاۋ بولعان قۇسايىن وتەشقاليەۆ 1915 جىلى ومىرگە كەلىپتى. اكەسى اعاش شەبەرى, بالتاشى رەتىندە سول وڭىرگە تانىلمال ادام ەكەن. قۇسايىننىڭ ءوزى 1941 جىلى سوعىسقا اتتانعان. سوعىستا 1147-موتواتقىشتار پولكىندە بارلاۋشى بولعان. كىشى سەرجانت رەتىندە توپ باسقارىپ, ء«تىل» اكەلۋگە بىرنەشە قاتىسقان. جاۋ شەبىنەن 20-عا جۋىق ء«تىل» اكەلگەن. الايدا ەكى-ءۇش رەت جارالانىپ, گوسپيتالدە ەمدەلگەن سوڭ مايدانعا قايتا ورالىپ وتىرعان.

ال 1943 جىلى 13 اقپاندا «مەليتوپول وپەراتسياسى» كەزىندە اۋىر جاراقات العان. گوسپيتالدە ۇزاق ەمدەلىپ, ەكى اياعىنان ايىرىلعان. ەلگە 1945 جىلى كەلگەن سوڭ قولارباعا تاڭىلدى. بۇل – جاس جىگىتكە ۇلكەن سوققى. ەكى اياقتان ايىرىلۋ جۇرەككە تۇسكەن, ەشقاشان جازىلمايتىن ۇلكەن قاسىرەت عوي. مۇنداي قاسىرەتتى ەردىڭ ەرى عانا كوتەرە الادى.

«ونىڭ اكەسى وتەشقالي مەن شەشەسى ناسىپتەن 13 ۇرپاق تاراعان. الايدا قۇسايىننان باسقاسى شەتىنەي بەرگەن. ال قۇسايىن سوعىستان مۇگەدەك بولىپ ورالدى. وسىنداي سەبەپتەر اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك, 1947 جىلى اكەسى وتباسىن قازاقستانعا, قۇرمانعازى اۋدانىنداعى زورماتا دەگەن اۋىلعا كوشىرىپ اكەلدى», دەيدى ت.دارەل ۇلى.

قازاقتىڭ قايسار ازاماتى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بۇرىن, 1940 جىلى زامانداسى ناعيما مەڭدەشقىزىمەن وتاۋ قۇرىپتى. ەكەۋىنىڭ تۇڭعىشى – مۇقامەتجان 1941 جىلى تۋعان. سوعىستان ورالعان سوڭ احمەتجان, اقجان, جۇماجان, ماعزوم, ايجان, زيناحان, گۇلنار, ەسىمجان ەسىمدى ۇل-قىزدارى دۇنيەگە كەلىپتى.

جان جاراسى جۇرەگىنە زىلدەي سالماق سالسا دا مايدانگەر قۇسايىن ەڭسەسىن تۇسىر­گەن جوق. سوعىستان كەيىن 34 جىل ءومىر ءسۇردى. ال جارى ناعيما مۇگەدەك كۇيەۋىن بالاداي ماپەلەدى.

«جاسى مەنىمەن شامالاس ۇلى ماعزوم­نىڭ كوزى تىرىسىندە ايتقان مىنا اڭگىمەسىن ۇمىتقان جوقپىن. ول «شەشەم اكەمدى بالاشا شومىلدىراتىن ەدى. اكەم كەيدە تۇنىمەن ۇيىقتاي الماي, مازاسىزدانىپ شىعادى. مۇندايدا شەشەم قولداۋ ءبىلدىرىپ, تاماقتىڭ ءدامدىسىن اۋزىنا توسىپ وتىرادى. بىراق ەشقاشان اكەمنىڭ كوڭىلىن قالدىرعان ەمەس. شەشەمنىڭ تاباندىلىعىنا, ەرىنە دەگەن قۇرمەتىنە تاڭعالامىن. اكەمنىڭ سوعىستان كەيىن 34 جىل ءومىر سۇرۋىنە انامنىڭ كوپ ەڭبەگى ءسىڭدى», دەپ وتىراتىن ەدى», دەيدى ت.دارەل ۇلى.

قۇسايىن وتەشقالي ۇلى 1977 جىلى ومىردەن ءوتتى. سول كەزدە ونىڭ جاسى 62-دە بولعان.

«مايدانگەر اقىن ءابۋ سارسەنباەۆ جۇرەگى مەيىرىمگە تولى, سەزىمتال ادام عوي. سۇراپىل سوعىستان ورالعان مايدانگەرلەرگە, وزىنەن قولداۋ كۇتكەن بارشا جانعا كومەك بەرۋدەن تارتىنبايتىن ەدى. 60-جىلداردىڭ ورتاسىندا قۇرمانعازى اۋدانىنداعى «كراسنايا ارميا» ۇجىمشارىنىڭ كلۋبىن­دا قالامگەرمەن كەزدەسۋ ءوتتى. سول كەزدەسۋ­گە ەكى جىگىت قۇسايىن وتەشقاليەۆتى ەكى جاعىنان كوتەرىپ كىرگىزدى. مىنە, وسى كەزدە ءابۋ سارسەنباەۆ مۇگەدەك مايدانگەردى موينىنان قۇشاقتاپ, كوز جاسىنا ەرىك بەردى. «بۇل قۇسايىن – «التىن جۇلدىز» بۇيىرماعان ناعىز باتىر» دەگەن ەدى. سونان سوڭ ءوزىنىڭ «سەن قۇرمەتتە ونى» دەگەن ولەڭىن وقىدى. بۇل – قۇسايىن وتەشقاليەۆكە ارنالعان ولەڭ», دەيدى ت.دارەل ۇلى.

«سەن قۇرمەتتە ونى!

ءتۇسىندىڭ بە, قاراعىم؟

ول اقشاعا ساتقان جوق,

تىزەدەن كەسىپ اياعىن.

ەرىككەننەن ۇستاپ تا جۇرگەن جوق,

قولتىقتاعى ۇزىن تاياعىن.

كەشە ەلگە قاتەر تونگەندە

ول جاۋعا قارسى شاپتى,

ءبىزدى جالماماق بولعان اجالدى

ءور كەۋدەسىمەن قاقتى.

ول ارىستانشا الىستى,

ءولىم سوققىسىن ءوز ۇلەسىنە الدى.

دەنەسىن وق پارشەلەسە دە

ەل نامىسىن قورعاپ قالدى.

سەن قۇرمەتتە ونى!

ءتۇسىندىڭ بە, قاراعىم؟

سەنىڭ كەلەشەگىڭ ءۇشىن بەردى ول

ازاتتىق جولىندا اياعىن!»

«اقىننىڭ بۇل ولەڭىن كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار تىك تۇرىپ تىڭدادى. ولەڭدى كىتاپتان, نە باسپاسوزدەن وقىعان بولەك عوي. ال اۆتوردىڭ ءوز اۋزىنان ەستۋدىڭ اسەرى تىم ەرەكشە بولادى ەكەن», دەيدى ت.دارەل ۇلى.

اتىراۋ وبلىسى