– ءسىزدىڭ تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ء«تالتۇس» رومانىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ, اقش-تا جاريالاعانىڭىزدى بىلەمىز. بۇل روماننىڭ سول جاقتاعى تارالىمى مەن ساتىلىمى قالاي بولىپ جاتىر؟
– اۋدارماعا امەريكا جازۋشىلارى مەن وقىرماندارى تاماشا پىكىرلەر ايتتى. ولار شىعارمانىڭ اۋقىمىنا, تالاسبەك اسەمقۇلوۆ سيپاتتاعان مادەني ەرەكشەلىككە ءتانتى بولدى. اسىرەسە مۋزىكاعا قىزىعۋشىلىعى بارلار بۇل كىتاپتى ەرەكشە ۇناتتى. اسەمقۇلوۆتىڭ دومبىرا, كۇي مەن ءداستۇرلى مۋزىكانتتار تۋرالى سيپاتتاماسى جاقسى اسەر قالدىردى. الايدا وكىنىشكە قاراي, كىتاپتى وقىعاندار وتە از. وسى روماندى شىعارعان باسپا ۇلكەن ماركەتينگتىك جانە تاراتۋ جۇمىسىن جۇرگىزە المادى. بىراق كىتاپ اعىلشىن تىلىندە جارىق كوردى, ساتىلىمدا بار, سوندىقتان وقىرماندار بولاشاقتا وقىپ, اسەمقۇلوۆتىڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىسادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بۇل, شىن مانىندە, حح عاسىرداعى قازاقستاننىڭ دا تاريحى.
– بىردە ءسوز اراسىندا قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ ءبىر شىعارماسىن اۋدارىپ جاتقانىڭىزدى ايتقان ەدىڭىز. اۋدارىپ ءبىتتىڭىز بە؟
– قازىر قابدەش ءجۇمادىلوۆتى اۋدارۋ جۇمىسى توقتاپ تۇر. اۋدارىلعان ۇزىندىلەردى باسىپ شىعارۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان باسپا تابا المادىم. سونىمەن بىرگە ونىڭ وتباسى دا جازۋشىنىڭ شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارتۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جوعالتقان سياقتى. ەگەر سۇرانىس بولسا, بۇل جۇمىسقا قايتا ورالۋعا دايىنمىن.
– ءسىزدىڭ سەرىكبول قوندىبايدىڭ ەڭبەكتەرىن اۋدارىپ جاتقانىڭىزدى ەستىدىك. بۇل ۇسىنىس قالاي ءتۇستى؟ اۋدارما قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– ءيا, دۇرىس ايتاسىز. قوندىبايمەن بايلانىسىم جازۋشى ءارى ميفولوگيا مامانى زيرا ناۋرىزباي ارقىلى ورنادى. ول قوندىبايدىڭ ۇستازى بولعان ءارى ونىڭ «ارعىقازاق ميفولوگياسى» اتتى تورتتومدىق ەڭبەگىن قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە اۋدارعان. ال مەن ونى تۇڭعىش رەت اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ جاتىرمىن. قازىر 4-كىتاپتىڭ سوڭىنا تاياپ قالدىم, بىرنەشە جىلدىق جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە اۋدارما اياقتالۋعا جاقىن. قوندىبايدىڭ اپكەسى اۋدارمانى قارجىلاندىرۋعا, ونى قازاقستاندا جاريالاۋعا گرانت جەڭىپ الدى. كىتاپتار وسى جىلدىڭ كۇزىندە جارىق كورەدى دەپ وتىرمىز.
– س. قوندىباي – ءبۇتىن ءبىر ينستيتۋتتىڭ جۇگىن ارقالاعان كورنەكتى ميفولوگ. ونىڭ شىعارمالارىندا كورسەتىلگەن ۇلتتىق ميفولوگيا مەن دۇنيەتانىمدى ءتۇسىنۋ قيىنعا سوقپاي ما؟
– جوق, ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس, ويتكەنى ول ءوز تەوريالارى مەن دالەلدەرىن وتە انىق, جان-جاقتى تۇسىندىرەدى. بىراق كەيبىر وقىرماندار قوندىبايدىڭ زەرتتەۋلەرى مەن تەوريالارىن پاتريوتتىق ۇندەۋلەرمەن, قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مىنەز-قۇلقىن جاقسارتۋ تۋرالى پىكىرلەرىمەن ارالاستىراتىنىنا تاڭعالۋى مۇمكىن. باتىس الەمىندە «ۇلتتىق مىنەز» تۇسىنىگى ءبىرشاما ەسكىرگەن ءارى ونى زەرتتەۋ عالىمداردىڭ مىندەتى ەمەس دەپ سانالادى. بىراق بۇل قوندىبايدىڭ وسى تاقىرىپقا قاتىستى ويلارىن ەلەۋسىز قالدىرۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى, سەبەبى ءوزى ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولعان.
تاعى ءبىر ماسەلە – قوندىبايدىڭ اقپارات الۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولعان: ول نەگىزىنەن جەرگىلىكتى جانە كەڭەستىك دەرەككوزدەرگە, سونداي-اق ورىس تىلىنە اۋدارىلعان ەۋروپا زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنگەن. ءوزى دە وسى تۋرالى بىرنەشە رەت ايتىپ وتەدى, دەرەككوزدەردىڭ تاپشىلىعىنا شاعىمدانادى. سوندىقتان ونىڭ ويلارى مەن تۇجىرىمدارى اعىلشىنتىلدى عالىمداردى تاڭعالدىرۋى مۇمكىن ءارى ولاردىڭ ءوز پىكىرىنە جاڭا قىرىنان قاراۋعا جەتەلەيدى دەپ ويلايمىن.
– كوپشىلىك ميفتەردى اڭىز, قيال نەمەسە ەرتەگى رەتىندە قابىلدايدى. امەريكادا بۇل جانر قالاي باعالانادى؟
– امەريكادا وقۋشىلار مەكتەپتە ەجەلگى گرەك ميفتەرىن وقۋعا مىندەتتى. ءبىزدىڭ پوپ-مادەنيەتىمىز (اسىرەسە كينەماتوگراف, سونداي-اق كىتاپتار, كوميكستەر, تاعى باسقالارى) جاپون, قىتاي, سكانديناۆ, بريتان جانە جەرگىلىكتى امەريكالىق ميفولوگياعا نەگىزدەلگەن. سوندىقتان قازاق نەمەسە ارعى قازاق, تۇركى ميفولوگياسىن زەرتتەۋ اعىلشىنتىلدى وقىرماندار ءۇشىن اسا ۇلكەن وزگەرىس ەمەس.
ميفولوگياعا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن كەيبىر ادامدار ونى ەرتەگىلەرمەن شاتاستىرۋى مۇمكىن. بىراق عالىمدار بۇل جانردى تەرەڭىرەك زەرتتەگەن. اقش-تاعى زەرتتەۋشىلەر قوندىبايدىڭ ەڭبەكتەرىن وقىعاندا, ونى كەڭەستىك فولكلورشى ۆلاديمير پروپپتىڭ تەوريالارىمەن سالىستىرۋى مۇمكىن. الايدا قوندىباي ەڭبەكتەرىندە پروپپتىڭ اتى اتالمايدى. بۇل – اعىلشىنتىلدى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ويلاندىراتىن جايت. «ارعى قازاق ميفولوگياسىنىڭ» اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسى جارىق كورگەننەن كەيىن, سەرىكبول قوندىباي سىلتەمە جاساعان قازاق ەرتەگىلەرىنىڭ اۋدارماسى دا قاجەت بولادى. بۇل اۋدارمالار ميفولوگيا زەرتتەۋشىلەرىنە عانا ەمەس, وقىرمان قاۋىمعا دا قىزىقتى بولماق.
– «ارعى قازاق ميفولوگياسى» كىتابىندا س.قوندىباي رۋحتىڭ ويانۋى, ماڭگىلىك ۇلت بولۋ, كيەلى كەڭىستىك سىندى تاقىرىپتاردى زەرتتەيدى. بۇل ەرەكشە قازاقى ۇعىمدار باتىستىق وقىرماندارعا تۇسىنىكسىز بولماي ما؟
– مەن بۇل ۇعىمداردىڭ قازاققا عانا ءتان دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيمىن. باتىس وقىرماندارى وسى ۇعىمداردىڭ ماعىناسىن تۇسىنەدى جانە ولاردى وزدەرىنىڭ ميفولوگيا مەن قازاقستان تۋرالى بىلىمىنە سۇيەنە وتىرىپ قابىلدايدى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى قوندىبايدىڭ يدەيالارىن وزىنشە دامىتىپ, جاڭا تەوريالار دا ۇسىنۋى مۇمكىن. ورتالىق ازيادان تىسقارى ايماقتارداعى ادامدار ونىڭ قاي تاقىرىپتارىنا ەرەكشە قىزىقسا, سونى نازارعا الادى.
– ءبىر كىتاپ ارقىلى ءبىر حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىن تۇسىنۋگە بولا ما؟
– جوق, ارينە. سوندىقتان دا مۇمكىندىگىنشە كوپ كىتاپ جازۋىمىز, وقۋىمىز جانە اۋدارۋىمىز قاجەت.
– ەگەر تاعى دا قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارماسىن اۋداراتىن بولساڭىز, قاي كىتاپتى نەمەسە اۆتوردى تاڭدار ەدىڭىز؟
– قازىرگى قازاقستاننىڭ جاڭا ادەبيەتىن اۋدارۋعا وتە قىزىعامىن, اسىرەسە قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر مەن مۇمكىندىكتەردى كوتەرەتىن جاس جازۋشىلار مەن ايەل اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىنا ءمان بەرگىم كەلەدى. قازاق (جانە قازاقتىلدى ورىس) پوەزياسىن, دەتەكتيۆ جانرىنداعى رومانداردى جانە ادەبي پروزانى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ, باسپا تابۋ – مەنىڭ ماقساتىم. سونىمەن قاتار قازاقستاندىق فانتاستيكالىق شىعارمالاردى اۋدارۋ دا قىزىقتى بولار ەدى. قازىر بىرنەشە جوبامەن اينالىسىپ جاتىرمىن, بىراق ازىرگە ولاردى قۇپيا ساقتاعىم كەلەدى.
– ءسىزدى قازاق ادەبيەتىنىڭ دوسى دەپ بىلەمىز. ۋاقىت تاۋىپ, سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەت.
– وزىڭە دە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
