قاعيدات رەتتەلسە, قازىنا دا مولايادى

«ەكونوميكا سالالارىنىڭ ەرەكشە­لىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءتۇرلى نۇسقا­لاردى ازىرلەۋ كەرەك. قوسىمشا قۇن سا­لىعىنا قاتىستى بۇعان دەيىن كوزقا­را­سىمدى بىلدىرمەگەن ەدىم. ويتكەنى قىزمەتتىك دارەجەمە سايكەس مەنىڭ ءاربىر ءسوزىم, پىكىرىم قاتاڭ تاپسىرما سياقتى قابىلدانادى. سوعان قاراماستان بۇل ماسەلە بويىنشا ويىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. قالاي دەسەك تە, قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى سارالانىپ بەلگىلەنۋگە ءتيىس. ۇكىمەت تۇپكىلىكتى شەشىم­دى بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ, قايتالاپ ايتامىن, بىلىكتى ساراپشىلار مەن كاسىپكەرلەردىڭ, البەتتە دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسا وتىرىپ, ناقتى ەسەپتەۋلەر نەگىزىندە قابىلداعانى دۇرىس. ءبىر انىعى, ۇكىمەتتىڭ قازىرگى ۇسىنىپ وتىرعان مولشەرلەمەسى تىم جوعارى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

وسىدان كەيىن 20% ەمەس, 16%, 10%, 0% دەگەن سارالانعان نۇسقا ۇسىنىلدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ۇكىمەت مۇشە­لەرىنەن قۇرالعان ارنايى جۇمىس توپتارى استانا, الماتى, شىمكەنتتە جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە بيزنەس وكىل­دەرى­مەن كەزدەسۋ جاساپ, سالىق رەفور­­ما­سىن ەگجەي-تەگجەي تالقىلاپ جاتىر. پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ 13 اقپان كۇنى پەتروپاۆلدا وتكەن بيزنەس وكىل­دەرىمەن كەزدەسۋدە باستى ماقسات سالىق-بيۋدجەت رەفورماسىنا قاتىستى ءمان-جاي­دى جان-جاقتى تالقى­لاۋ, سون­داي-اق قوعامدا پىكىرتالاس تۋدىرىپ وتىر­عان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ەكە­نىن ايت­تى. ۇكىمەت باسشىسى سالىق جۇي­ەسىن­­دەگى كەز كەلگەن وزگەرىستەردىڭ ەڭ الدى­مەن بيزنەسكە قاتىسى بارىن, الايدا مەم­لەكەت تۇراقتى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى قام­تاماسىز ەتۋگە مۇددەلى ەكەنىن جەتكىزدى.

«قازىر بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ۇلعايتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋ قاجەت. وسىعان دەيىن دامۋ بيۋدجەتىنىڭ دەڭگەيى تومەن بولدى. سالىق مولشەرلەمەلەرىن تومەندەتۋ جانە جەڭىلدىكتەردى ەنگىزۋ تۋرالى بۇرىن قابىلدانعان شەشىمدەر مەملەكەتتىك شىعىستاردى كىرىستەردەن ايتارلىقتاي جوعارى ەتەتىن بيۋدجەت تەڭگەرىمسىزدىگىنە اكەلدى», دەدى و.بەكتەنوۆ.

ققس اسەرى: ينفلياتسيا 3%-دان اسپايدى

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن­داردىڭ 4%-ى عانا ققس تولەپ وتىر. كوپتەگەن كومپانيا سالىقتان جالتارۋ ءۇشىن سانالى تۇردە بيزنەسىن بىتىراتىپ تاستاعان.

«ققس مولشەرلەمەسىن 16%-عا دەيىن كوتەرۋ ارقىلى بيۋدجەتتىڭ تۇراقسىز مۇناي كىرىسىنە تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا جانە ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتاۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋگە بولادى. مەملەكەتتىك باسىم جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جول اشىلادى», دەدى ۆيتسە-پرەمەر.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سالىقتىڭ كوتەرىلۋى ۇلتتىق قورعا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. تۇسكەن قاراجات ينفراقۇرىلىم, اگروونەركاسىپ كەشەنى, وڭدەۋ ونەركاسىبى جانە قورعانىس سالالارىن دامىتۋعا جۇم­سالادى. وسى رەتتە ينفلياتسياعا قان­داي اسەرى بولادى دەگەن سۇراق تۋىندايدى.

«سالىقتىڭ كوتەرىلۋىنەن تۋىندايتىن ينفلياتسيا ۋاقىتشا سيپاتقا يە جانە ءبىر جىل ىشىندە رەتتەلەدى. قوسىمشا ينفلياتسيا 3%-دان اسپايدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى س.جۇمانعارين.

ەكونوميكا «كولەڭكەدەن» «كۇنگەيگە» اۋىسا ما؟

كەي ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسى وسسە, «كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ ۇلەسى دە ارتادى. الايدا زەرتتەۋلەر مەن حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي, «كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ دەڭگەيى ققس مولشەرلەمەسىنە تىكەلەي بايلانىستى ەمەس. مىسالى, 2006 جىلى ققس مولشەرلەمەسى 15% بولعان كەزدە, «كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ ۇلەسى 19,8% بولدى. 2016 جىلى ققس مولشەرلەمەسى 12%-عا تومەندەگەندە, بۇل «كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ ازايۋىنا ەشقانداي اسەر ەتپەدى. كەرىسىنشە, ونىڭ بيزنەس­تەگى ۇلەسى 9,2%-عا دەيىن ءوستى. 2023 جىلى ققس مولشەرلەمەسى 12% دەڭگەيىندە ساقتالعانىمەن, زاڭسىز بيزنەس ۇلەسى 3,5%-عا دەيىن تومەندەدى. دەمەك ققس مولشەرلەمەسىنىڭ وزگەرۋى «كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ دەڭگەيىنە تىكەلەي اسەر ەتپەيتىنىن بايقايمىز. مىسالى, گەرمانيادا ققس مولشەرلەمەسى – 19%, «كولەڭكەلى» ەكونوميكا – 11,2%. ۇلىبريتانيا مەن اۋستريادا ققس مولشەرلەمەسى – 20%, ال «كولەڭكەلى» ەكونوميكا تيىسىنشە – 10,1% جانە 8,8%. ال ەلىمىزدە ققس مولشەرلەمەسى – 12%, «كولەڭكەلى» ەكونوميكانىڭ ۇلەسى – 17,6%. الايدا ءار ەلدەگى جاعداي ءارتۇرلى.

«بىرىنشىدەن, ەكونوميكانىڭ اشىق­تىعى ارتادى. اسىرەسە ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن بۇل ماڭىزدى. ققس مولشەرلەمەسى جوعارى بولعان سايىن قايتارىلا­تىن سوما دا كوبەيەدى. بۇل كاسىپكەرلەر­دى «كولەڭكەدەن» شىعۋعا ىنتالاندىرادى. ەكىنشىدەن, بۋحگالتەرلىك ەسەپتى اۆتوماتتاندىرۋعا سۇرانىس ارتادى. ققس مولشەرلەمەسىنىڭ ءوسۋى كاسىپ­ورىنداردىڭ تسيفرلىق جۇيەگە كوشۋىنە ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ۇشىنشىدەن, سالىقتىق باقىلاۋ كۇشەيەدى. ققس مولشەرلەمەسى وسكەن سايىن, سالىق ورگاندارى ەسەپتىلىكتى جەتىلدىرىپ, سالىقتان جالتارۋ جولدارىن ازايتۋعا تىرىسادى», دەيدى سالىق ماماندارى.

ساۋدا ءتارتىبى تۇزەلسە, سالىقتىڭ دا ەسەبى تۇگەل

ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات ءامىريننىڭ ايتۋىنشا, قوسىل­عان قۇن سالىعى بويىنشا تىركەۋ شەگى­نىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى كاسىپ­كەرلەر بيزنەسىن بولشەكتەپ, سالىق تولەۋدەن جالتارادى. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت جىل سايىن شامامەن 800 ملرد تەڭگە كولەمىندە تابىستان ايى­رىلادى.

«بىرىنشىدەن, ورتا بيزنەستە دە-فاكتو بار, دە-يۋرە جوق. ياعني كەي كاسىپكەرلەر ققس-تان جالتارۋ ءۇشىن بيزنەستى بىرنەشە ۇساق قۇرىلىمعا بولەدى. ءىرى كاسىپورىن­دار بىرنەشە جشس-عا تاراتىلعان. ەكىنشى­دەن, بيۋدجەتكە تۇسەتىن قاراجات ازايادى. مۇنداي سحەمالار ەل ەكونوميكاسىنا ۇلكەن شىعىن كەلتىرەدى. ۇشىنشىدەن, ءادىل باسەكەلەستىك زاڭدىلىعى بۇزىلادى. سالىق تولەيتىن ادال كاسىپكەرلەر «كولەڭ­كەلى» ەكونوميكادا جۇرگەندەرمەن تەڭ دا­رەجەدە باسەكەلەسە المايدى. تورتىن­شىدەن, ققس بويىنشا تىركەۋ شەگىن تومەندەتۋ جانە جەڭىلدەتىلگەن ارنايى رەجىم­دى تەك B2C بيزنەسكە قولدانۋ ۇسىنى­لىپ وتىر. بەسىنشىدەن, مەملەكەت پەن كاسىپكەرلەردىڭ بىرلەسكەن ارەكەتى ما­­ڭىزدى. ەگەر بيزنەس سالىق ادىلەتتى­لىگىن قولداماسا, مەملەكەتتىك ورگاندار «كولەڭ­كەلى» ەكونوميكانى جويۋدا تولىق ناتي­جەگە جەتە المايدى», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

ونىڭ سوزىنشە, ققس-تىڭ جالپى بەلگىلەنگەن مولشەرلەمەسى – 16%. بىراق ازىق-ت ۇلىك جانە ءدارى-دارمەك وندىرۋ­شىلەر بۇل سالىقتان تولىق بوساتىلماق. بىر­قاتار سالا ءۇشىن – 10% ارالىق مول­­شەرلەمە بەكىتىلەدى. ۇكىمەتتىڭ ۇسىنى­سى ازىرگە وسىنداي. ۆيتسە-پرەمەر – ۇلت­تىق ەكو­نوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمان­عارين­نىڭ مالىم­دەمەسىنە قاراعاندا, ققس-قا قاتىستى رەفور­ماعا كىرمەيتىندەر دە بار.

«بولشەك ساۋدا وكىلدەرىنىڭ – شاعىن دۇكەن, دۇڭگىرشەك, مەيرامحانا, شاش­تارازداردىڭ بۇل رەفورماعا مۇلدەم قاتىسى جوق. ولار بۇرىنعىداي بولشەك ساۋ­دانىڭ ارنايى سالىق رەجىمىندە جۇ­مى­­سىن جالعاستىرا بەرەدى. جىلدىق جيىن­­تىق تابىسى 2,4 ملرد تەڭگەدەن اسپاسا 4% مولشەرلەمەمەن سالىق تولەيدى», دەدى.

ققس مولشەرلەمەسى وسسە دە جەڭىل­دىكتەرىن ساقتاپ قالاتىن سالالار بار. ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ كەيبىر ءتۇرىن شىعاراتىن, جانۋارلار تەرىسى مەن ءجۇنىن وڭدەۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار ققس مولشەرلەمەسىن 70%-عا دەيىن تومەندەتۋگە قۇقىلى. كاسىپكەر مۇنداي جەڭىلدىكتەردى الۋ ءۇشىن ونىمدەرگە بولەك ەسەپ جۇرگىزۋگە ءتيىس.

تابىس اينالىمى مەجەلى شەكتەن اسپاسا ققس تولەمەۋگە دە بولادى. شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارى (بىراق شارۋا قوجالىعى جۇمىسىنا كەرەك تاۋارلاردى يمپورتتاسا, وندا ول ققس تولەۋگە ءتيىس); اۆتوموبيلدەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىنا ارنالعان بولشەك وندىرۋ­شىلەر: بولشەك سالىق تولەۋشىلەر (بىراق قاجەت بولعان جاعدايدا بولشەك ساۋ­دا سالىعىن تولەۋشىلەر ققس بويىنشا ەسەپكە تۇرا الادى); ەركىن ەكونوميكالىق نەمەسە لوگيستيكالىق ايماق اۋماعىنان تاۋار يمپورتتايتىن كومپانيالار (بەكىتىلگەن شارتتاردى ساقتاسا) سالىق تولەمىنەن بوساتىلادى.