– تەاتر دەگەن – تۇڭعيىق الەم عوي. تەرەڭىنە ءبىر بويلاساڭ, قايتىپ مالتىپ شىعۋىڭ قيىن. كەيدە اعىسىمەن, كەيدە اعىسقا قارسى توقتاۋسىز جۇزە بەرەسىڭ. ونەردىڭ قىزىعى, بالكىم, سونىسىندا جاتقان شىعار. بيىل ساحنادا جۇرگەنىمىزگە 45 جىل تولادى ەكەن. از با, كوپ پە, بىلمەيمىن, بىراق ءومىرىمىزدىڭ تۇتاس مانىنە اينالعان بۇل تاڭعاجايىپ الەمدى شىنىمەن تاعدىرىم دەسەم بولادى. ونەردە ءجۇرىپ كاسىبىمدى تاپتىم, ومىرلىك جارىمدى جولىقتىردىم, ۇلاعاتتى ۇستازداردىڭ ءتالىمىن كوردىم, تەڭدەسسىز تاجىريبە جينادىم, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۇتاس تاعدىرىما ءمان تاپتىم. ساحنا سىرىن, تەاتردىڭ ىشكى يىرىمدەرىن جاقسى بىلمەيتىن جاندار ونەر جولىن, ارتىستەردىڭ ءومىرىن وڭاي دەپ ويلايدى. بىراق شىعارماشىلىقتىڭ ماشاقاتىن سونى تۋدىرىپ, ساحنادا تەر توگىپ جۇرگەن ادام عانا شىن سەزىنىپ, بىلەتىن شىعار. مىنە, وسىنىڭ بارلىعىن جيناقتاپ, ەستە قالعان ەستەلىكتەردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, جارقىن ساتتەردى جادىمىزدا تاعى ءبىر جاڭعىرتىپ كىتاپ ەتىپ شىعارسام دەگەن ماقساتپەن جازۋدىڭ قىزىعىندا ءجۇرمىن. ۋاقىت وتكەن سايىن كوزدەن كەتكەن كوپ دۇنيە كوڭىلدەن دە ءوشىپ, ۇمىتىلا بەرەدى ەكەن. بۇل ەڭبەك وزگەلەردىڭ ءوزىڭ تۋرالى پىكىرىن توپتاستىراتىن, ماقتاۋدان عانا تۇراتىن كىتاپ بولماسا ەكەن دەدىم. كەرىسىنشە, اعا بۋىن مەن ورتا بۋىن ءھام كەلەشەك ۇرپاق اراسىنداعى ساباقتاستىقتى جالعار, ونەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتەر, وقىرماننىڭ قاجەتىنە جارار ءبىر پايدالى دۇنيەگە اينالسا دەگەن ماقساتپەن وسى جۇمىستى قولعا العان ەدىم. ءالى اياقتاي قويعان جوقپىن. بىراق ءوزىم ءۇشىن قۇندى كوپ دۇنيەنىڭ سانادا قايتا جاڭعىرۋىنا سەپ بولعانى ءۇشىن دە وسى تاۋەكەلىمە ريزا بولىپ وتىرعان جايىم بار. سوڭعى ءسوزدى وقىرمان ايتادى عوي, البەتتە. قاي ەڭبەگىمىزگە دە حالىق تورەشى.
– تەاترداعى جۇمىستارىڭىزعا جاقسى قانىق بولعانىمىزبەن, ءوزىڭىز تۋرالى كەڭىرەك, تەرەڭىرەك مالىمەت جيناعىمىز كەلىپ, عالامتورداعى اقپارات كوزدەرىن ءسۇزىپ شىققاندا بايقاعانىمىز, تۋعان جەر, وسكەن ورتا تۋرالى دەرەكتەر جوققا ءتان ەكەن. بالا بولات ءھام ونىڭ بالاڭ ارماندارى تۋرالى بىلگىمىز كەلەدى. اتا-اناڭىز دا ونەرگە جاقىن ادامدار ما ەدى؟
– بۇل تۋرالى مەنەن ەشكىم سۇراماعان شىعار, سوندىقتان دا كوسىلىپ كوپ ايتپاعان بولارمىن. ايتپەسە, تۋعان جەر, اتا-انام تۋرالى, ول كىسىلەردىڭ قادىر-قاسيەتى حاقىندا ساعاتتاپ ايتۋعا بارمىن. الماتى وبلىسى شەلەك اۋدانى ماساق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. اتا-انام وتە ەرتە, 12-13 جاسىمدا ەكەۋى ءبىر جىلدا ومىردەن ءوتىپ كەتتى. تۇل جەتىم قالعان شيەتتەي ون ءبىر بالا ءبىر-ءبىرىمىزدى دەمەپ ءجۇرىپ ەرجەتتىك. سوندا ەڭ ۇلكەن اپكەمىز نەبارى 24-اق جاستا ەكەن. قالعانىمىز ءالى شۇپىرلەگەن بالامىز, ەشبىرىمىزدى اياقتاندىرىپ ۇلگەرمەدى. ارينە, ول كەزدە جاسپىز, كوپ نارسەگە ءمان دە بەرمەپپىز. كەيىن ەسەيە كەلە, اقىل توقتاتقان شاقتا ويلانىپ قاراسام, اكەمىز بەن انامىز بويىمىزعا بار اسىل قاسيەتىن دارىتقان ەكەن. اتا-انامىزدىڭ كوزىن كورگەن كىسىلەر: «بىلەسىڭ بە, سەنىڭ اكەڭ قاسىمجاننىڭ كەرەمەت داۋىسى بولاتىن. ايتىسقا, سۋىرىپسالما ولەڭگە جۇيرىك ەدى. ايتىسقاندا الدىنا جان سالمايتىن, تالاي توي-تومالاقتا ونەرىن تاماشالاپ, ءتانتى بولعانىمىز كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمىزدا», دەپ ءجيى ايتىپ وتىرادى. انامىزدىڭ دا قارا ءسوزدىڭ قايماعىن قالقىپ ىشكەن قاسيەتى – كوپ اڭگىمەسىنە ارقاۋ. ونىڭ ۇستىنە اكەم – ءومىر باقي جىلقى باعىپ, اتتىڭ قۇلاعىندا ويناعان كىسى. ءبىزدى دە جاستايىمىزدان سول كەڭ دالانىڭ ەركىن تىنىسى مەن تۇلپاردىڭ تۇياق دۇبىرىنە باۋلىپ ءوسىردى. وسىنىڭ ءبارى بويىمىزعا دارىسا كەرەك, ۇيدەگى بالالاردىڭ بارلىعى ەركىن ويلى, ونەرگە, شىعارماشىلىققا بەيىم بولىپ ەرجەتتى. بىراق اراسىنان اعامىز ەكەۋمىز عانا تەاتر ونەرىمەن كاسىبي تۇردە اينالىستىق. اعام قۋىرشاق تەاترىندا ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتسە, مەن دراما تەاترىندا تابان اۋدارماي 45 جىل تەر توگىپ كەلەمىن.
– تاعدىرىڭىز تەاترمەن قالاي توعىستى؟ اياداي اۋىلدىڭ بالاسىن ساحنانىڭ سىرى مەن سيقىرىنا قۇشتار ەتكەن قانداي كۇش؟
– مەن نەگىزى ونەرگە كەزدەيسوق كەلگەن اداممىن. تەاتر – تاعدىردىڭ ماعان بەرگەن تاماشا تارتۋى, تەڭدەسسىز سىيى. جوعارىدا ايتقانىمداي, ءسوز ونەرى بويىما اكەم مەن شەشەمنەن قونعان بولۋى كەرەك, بالا كۇنىمنەن تاريحشى نەمەسە ادەبيەتشى بولسام دەپ ارماندادىم. الماتىعا كەلىپ, سول كەزدەگى كازگۋ-ءدىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە ءتۇسۋ كۇنى-ءتۇنى تىلەگەن تىلەگىم بولدى. ال سىنىپتاس دوسىم, كەرىسىنشە, ءوزىن سۋرەت سالاسىندا سىناپ كورگىسى كەلدى. ءسويتىپ, مەنى دە ونەر جاققا قىزىقتىرا باستادى. تاڭداۋىم تۇبەگەيلى وزگەرىپ كەتپەگەنىمەن, اۋەلدە ەلەڭ ەتە قالعانىم راس. «ەگەر مىنا وقۋعا تۇسە الماي جاتسام, باعىمدى سىناپ كورەرمىن», دەپ ىشتەي ويلاپ تا قويدىم. ايتقانداي, سول جىلى كازگۋ-گە تۇسۋگە بالىم جەتپەدى. كەلەسى جىلى كوكتەم مەزگىلى بولۋى كەرەك, تاعى دا سول ونەر ينستيتۋتىنىڭ جانىنا ءوتىپ بارا جاتىپ, ىشىنە كىردىم. كەزدەسكەندەردەن ءجون سۇراپ ەدىم, جاقىندا اكتەرلىك ماماندىققا قابىلداۋ باستالادى ەكەن. «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ اسەرى عوي, ول كەزدە ءارتىس دەسە, بىلەتىنىمىز ءاسانالى ءاشىموۆ, مەرۋەرت وتەكەشوۆا سىندى ءبىردى-ەكىلى ەسىم عانا. ماعان ءجون سىلتەگەن ادام اكتەرلىككە بيىل اسقار توقپانوۆتىڭ ءوزى قابىلدايتىنىن, مىندەتتى تۇردە وقۋعا تاپسىرۋىم كەرەك ەكەنىن, جولىم بولعالى تۇرعانىن ايتتى. اڭ-تاڭ بولعان مەن بۇل ەسىمدى العاش ەستىپ تۇرعانىمدى جاسىرمادىم. الگى جىگىت ج ۇلىپ العانداي: «توقپانوۆتى بىلمەيسىڭ بە؟ وندا قالاي اكتەر بولايىن دەپ ءجۇرسىڭ؟» دەپ جاقتىرماي باجىرايا ءبىر قارادى دا: «ول كىسى ءوزىڭ اۋزىڭنان تاستامايتىن ءاسانالى اشىموۆتەردى وقىتىپ, ايگىلى ءارتىس ەتكەن ادام عوي. سەن ەندى باسقالارعا جولىعىپ اۋرە بولما, بىردەن اسقار اعانىڭ ەمتيحانىنا بار دا, سول كىسىنىڭ شەبەرحاناسىنا تۇسۋگە تىرىس», دەدى.
تاعدىر بۇيىرتىپ توقپانوۆپەن دە كەزدەستىم اقىرى. قاسىمداعى تالاپكەرلەردەن تاپسىرمالاردىڭ رەتتىلىگىن سۇراپ, ەتيۋدتىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ العان سوڭ, سونىڭ بارلىعىن ءوز تۇسىنىگىمدە ورىنداپ شىقتىم. مونولوگكە كەلگەندە بالا كەزدەن جاستانا وقىعان «اباي جولىنان» ءۇزىندى تاڭدادىم. بايقايمىن, اسقار اعا ۇناتقان سياقتى. «بويىڭ دا, ويىڭ دا ءتاپ-ءتاۋىر كورىنەدى. تەك وقۋعا قابىلداسام, ورتا جولدان تاستاپ كەتپەي, جالقاۋ بولماي وقيسىڭ با؟» دەدى. مەن دە قالىسپاي: «وقيمىن, اعا!» دەپ انت-سۋ ءىشىپ جاتىرمىن. ارينە, سىرىم وزىمە ءمالىم عوي, «وسىنداي كىسىنىڭ ءۇمىتىن اقتاي الماي قالار ما ەكەم؟» دەپ ءىشىم دە قىلپىلداپ قويادى. بىراق انە-مىنە ءارتىس بولعالى تۇر ەمەسپىن بە, ءتۇر بەرمەدىم. نە كەرەك, سەنىمدى, نىق سويلەسەم كەرەك, وسىلايشا وقۋعا ءتۇسىپ كەتتىم.
اسقار اعانىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن باستاپ جىراۋلار داستۇرىنە جالعاپ, ونى بۇگىنگى ادەبيەتپەن ساباقتاستىرا سويلەگەن ءار ءسوزىن جادىما توقىدىم. باسقا ءبىر الەمگە ەنگەندەي كۇي كەشتىم. ءتىپتى ءارتىس ەمەس, ادەبيەتتانۋ ماماندىعىنا تۇسكەندەي سەزىمدە ءجۇردىم. كەيدە: «مۇنىڭ ءبارىنىڭ اكتەرلىككە نە قاتىسى بار؟» دەپ تە ىشتەي ويلاپ قوياتىنمىن. الايدا قاتەلەسكەن ەكەنمىن, اسقار اعانىڭ ءدارىس ۇستىندە ايتقان ءار ءسوزى مەن كەلتىرگەن مىسالى كەيىنگى كاسىپ جولىمدا كەرەمەت قۇندى ازىق بولدى. سول ءتالىمدى ءالى كۇنگە دەيىن باعىت ەتىپ كەلەمىن. سول ءۇشىن دە اسقار اعاعا قارىزدارمىن.
– «وسىلايشا, ويلاماعان جەردەن اكتەرلىك جولىم باستالىپ كەتتى» دەيسىز عوي...
– ءيا, ءدال سولاي. بىراق كيەلى ساحناعا تابان تيگىزگەنگە دەيىن جاقسى ۇستازدار مەن تالانتتى كۋرستاستاردان دا كوپ نارسە ۇيرەندىم. ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە بىزگە ىدىرىس نوعايباەۆ پەن فاريدا ءشارىپوۆا ساباق بەردى. ول كىسىلەردىڭ ءدارىس وقۋى, ساحنالىق شەبەرلىگى مەن ىشكى مادەنيەتى عانا ەمەس, ادامگەرشىلىك قاسيەتى دە كەرەمەت ەدى. اسىرەسە ىدىرىس اعانىڭ قاي جاعىنان دا ىرىلىگى ۇلكەن مەكتەپ بولدى. كەيىن تالدىقورعان تەاترىنا قىزمەتكە ورنالاسىپ, ساحناعا شىعىپ, باستى رولدەرگە بەكىتىلگەندە دە, جاقسى ادامداردىڭ, ساحنالىق سەرىكتەستەرىمنىڭ قولداۋىن ايرىقشا سەزىندىم. بۇل مەنىڭ بويىما ۇلكەن سەنىممەن قاتار زور شابىت تا سىيلادى.
– تالدىقورعان تەاترىنداعى اكتەرلىك ەڭبەك جولىڭىز م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك – كەبەگىندەگى» – كەبەك, «حان كەنەسىندەگى» – ناۋرىزباي, «تۇنگى سارىنىنداعى» – ءجۇنىس, ۋ.شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋىنداعى» – ترانيو, م.كارىمنىڭ «اي تۇتىلعان تۇنىندەگى» – اقجىگىت, د.يسابەكوۆتىڭ «اپكەسىندەگى» تيمۋر سىندى رولدەرمەن بوياۋ بايىتتى. دەسە دە, كىلەڭ باستى رولدە كورىنىپ جۇرگەن اكتەردىڭ رەجيسسۋراعا باعىت بۇرۋىنا نە تۇرتكى بولدى؟
– اكتەرلىككە ەشقانداي وكپەم جوق. تالدىقورعانعا العاش بارعان كەزدە بىردەن رەجيسسەر بايتەن وماروۆتىڭ قولىنا تۇستىك قوي. ول كىسى دە كەرەمەت ۇستاز-تۇعىن. ورىنسىز ايقاي, سەبەپسىز اشۋعا جوق ەدى. بارلىعىن بايىپپەن, اسىقپاي وتىرىپ تۇسىندىرەتىن. بايتەن اعاعا جولىعۋىمىز ءبىزدىڭ كۋرس ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولدى. وقۋ ءبىتىرىپ بارا سالعان ساتتە «تاڭعى جاڭعىرىق» سپەكتاكلىندە وينادىق. سول كەزدەگى بايتەن اعانىڭ تەرەڭدىگىن, سپەكتاكلدى سالماقتى ساراپتاي الاتىن سارابدالدىعىنا ايرىقشا ءتانتى بولدىم. ودان كەيىن دە بىرنەشە سپەكتاكلدە بىرگە جۇمىس ىستەدىك, باستى رولدەرىندە دە وينادىم. سونداي جانىما ەرەكشە جاقىن ءرولدىڭ ءبىرى – مۇستاي كارىمنىڭ «اي تۇتىلعان تۇنىندەگى» اقجىگىت بەينەسى. وسى سپەكتاكلدە زايىبىم ساۋلە ءزۇبارجاتتى كەيىپتەدى. ودان باسقا دا ۇلكەن-كىشى سپەكتاكلدەرىندە وينادىم.
كەيىن ساۋلەبەك اسىلحان ۇلى مەن حۇسەيىن ءامىر-تەمىر اعانىڭ رەجيسسەرلىك مەكتەبىنەن وتتىك. وسىنىڭ بارلىعى شىعارماشىلىقتا ءىزىن قالدىرماي قويمايدى ەكەن. اعالاردىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, سول كىسىلەردىڭ جاقسى قاسيەتتەرى جانىمىزعا جۇققان شىعار, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى مامان بايسەركەنوۆ پەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, رەجيسسەر ساۋلەبەك اسىلحاننىڭ شەبەرحاناسىنان 1997 جىلى رەجيسسەرلىك كۋرستى ءبىتىرىپ شىقتىم. ديپلومدىق جۇمىسقا اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ «كۇزەۋدە» دەپ اتالاتىن پوۆەسىن ينستسەنيروۆكا جاساپ, تالدىقورعان تەاترى اكتەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «قوش بول, ارداعىم» دەپ ساحناعا شىعاردىق. قويىلىم جاقسى قابىلداندى. وسىلايشا, رەجيسسۋراعا يمەنە اياق باستىم.
– ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاترىنا كەلۋىڭىز شىعارماشىلىعىڭىزداعى جاڭا بەلەس بولعانى انىق... كەلىسەسىز بە؟
– اللانىڭ ماعان بۇيىرتقان ۇلكەن ءبىر ساتتىلىگى, باعى دەسەم بولادى, رەجيسسۋرانى تامامداعان جىلى اقمولادان قادىر جەتپىسباەۆ اعامىزدىڭ شاقىرۋى كەلدى. ءاۋ باستا نە ىستەرىمدى بىلمەي ابدىراپ قالدىم. از-كەم ويلانىپ, ارقاعا قونىس اۋدارۋعا بەل بۋدىم. وسىلايشا, شىعارماشىلىق جولىمنىڭ جاڭا پاراعى اشىلىپ, ءوزىڭىز ايتقانداي, ونەردىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. 1997 جىل – ەل ومىرىندەگى ماڭىزدى كەزەڭ, ياعني جاڭا ەلوردانىڭ بوي كوتەرگەن ۋاقىتى. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بارلىق مەملەكەتتىك ءرامىزىمىز اقمولا قالاسىنا كوشىرىلدى. مەن دە كەلە سالىسىمەن ەلورداداعى ءدۇبىرلى ومىرگە قوسىلىپ كەتتىم. اقمولا استانا بولىپ جاتقان بۇل تاريحي ساتتە شىنىمەن تەاترعا تىڭ سەرپىلىس كەرەك ەكەنىن, ۇلتتىق تاقىرىپتاعى مازمۇندى دۇنيەلەردىڭ ساحناعا شىعۋى, جالپى قازاقى رۋحتى ونەر ارقىلى وياتاتىن كەزەڭ تۋعانىن ىشتەي ۇعىنىپ, تۇيسىنگەندەي بولدىم. ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا قويعان العاشقى سپەكتاكلىم م.اۋەزوۆتىڭ «كوكسەرەك» پوۆەسىنە نەگىزدەلىپ شىققان «قاندى اۋىز» قويىلىمى بولدى. وسى قويىلىممەن رەسپۋبليكالىق فەستيۆالعا قاتىسىپ, قازىلار القاسى تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدىق. ەڭ باستى جۇلدەمىز – كاير قالاسىندا الەمنىڭ 75 ەلىنىڭ تەاترلارى ونەر كورسەتەتىن فەستيۆالعا جولداما. وسى فەستيۆالدا ءجۇرىپ يتاليا, جاپونيا, گەرمانيا سىندى ەلدەردىڭ تەاترلارى قويعان قويىلىمداردى تاماشالادىق. سونداعى تۇيگەنىم, الدىڭعى قاتارلى الەم حالىقتارىنان ۇلگى الىپ, شەتەلدىكتەردىڭ وزىق تاجىريبەسىن ۇيرەنىپ, ولاردىڭ شىعارمالارىن اۋدارىپ جاتقانىمىزبەن, قازاق حالقىنىڭ ونەرىن, بار بولمىسىن ءسوزسىز تۇسىندىرەتىن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەن ەشقاشان ايىرىلىپ قالماۋىمىز كەرەك ەكەن. وسىعان وراي ءبىر مىسال ايتايىن, بىردە قوعامدىق كولىكتە كەلە جاتسام, تەاترعا كەلۋ تۇرماق, قازاقشا ايتقان ءسوزىڭدى تۇسىنبەيتىن, تۇسىنسە دە تۇسىنگىسى كەلمەيتىن ادامداردىڭ ۇلتقا دەگەن قارىم-قاتىناسىن كورىپ, ىشتەي ءوزىمدى-ءوزىم قايرادىم. وسى ساتتەن باستاپ حالىقتىڭ رۋحىن وياتاتىن قازاقى قويىلىمداردى ساحناعا شىعارۋدى الدىما ماقسات ەتىپ قويدىم. باعىما وراي, جاڭا تەاترعا كەلگەن بەتتە قادىر اعانىڭ قولداۋىن سەزىنىپ, قاناتتانىپ ىسكە كىرىستىم. ارتىستەر دە جاتىرقاماي, باۋىرىنا تارتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە تىزە بىرىكتىرىپ جاقسى, ساپالى قويىلىمدار قويۋعا كۇش سالدىق. شىعارماشىلىق ورتا بولعاننان كەيىن, ارينە, تەاتر ىشىندە ءتۇرلى جاعداي, قايشىلىق پەن پىكىر قاقتىعىسى بولىپ تۇرادى عوي. سوعان قاراماستان ۇجىم ءوزىنىڭ ۇيىمشىلدىعىن, بىرلىگىن ساقتاي الدى. ناتيجەسىندە, مىنە, ءوزىڭىز كورىپ كۋا بولىپ وتىرعان كەڭ سارايداي ءزاۋلىم عيماراتقا يە بولىپ, ۇلتتىق تەاتر دەگەن مارتەبە الدىق. مۇنىڭ بارلىعى دا – ءسوزسىز, تۇتاس ۇجىمنىڭ ۇيىمشىلدىعى مەن تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسى.
– ءسىزدىڭ رەجيسسۋراڭىزدىڭ تاعى ءبىر باعىتى – تاريحي تاقىرىپتاردى ساحنا تورىندە سويلەتۋىڭىز دەر ەدىك. جازۋشى, دراماتۋرگ دۋمان رامازان ەكەۋىڭىزدىڭ اراڭىزداعى شىعارماشىلىق تاندەم قالاي باستالدى؟ مۇنى رەجيسسەر دراماتۋرگىن, دراماتۋرگ رەجيسسەرىن تاپقان وداق دەسەك بولا ما؟
– وعان ەندى كوزىقاراقتى, تالعامى جوعارى كورەرمەن تارازى عوي. دەسە دە, دۋمان ەكەۋمىز ءالى ساحناعا شىقپاعان, ەشكىم سۇرلەۋ سالماعان تىڭ تاقىرىپتارعا شامامىز بەن شىعارماشىلىق قيال قارىمىمىزدىڭ جەتكەنىنشە بارىنشا تەرەڭنەن, ەشكىمگە ۇقسامايتىن, وزىمىزگە عانا ءتان قولتاڭبامەن بارۋعا تىرىستىق. العاشقى تاجىريبە «كەنەسارى – كۇنىمجان» تاريحي دراماسىنان باستالدى. ودان كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قارساڭىندا «ابىلاي حاننىڭ ارمانى» سپەكتاكلىن قويدىق. وتكەن جىلى ساحنا كورىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى ارنايى كەلىپ تاماشالاعان «جوشى حان» قويىلىمى دا شىعارماشىلىعىمىزداعى تاعى ءبىر تاماشا تاجىريبە بولدى. جالپى, رەجيسسەر مەن دراماتۋرگتىڭ كوزبەن ۇعىسىپ, ءتىلسىز تۇسىنىسە الۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك قوي. دۋمان دوسىم ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا سول ۇندەستىك بار. ءبىر-ءبىرىمىزدى ايتپاي ۇعىسا الامىز ءارى دۋماننىڭ شىعارماشىلىق ادامى رەتىندەگى ءوزىم اسا جوعارى باعالايتىن ءبىر قاسيەتى – «مەن اۆتورمىن!» دەپ وزىمبىلەمدىككە سالماي, رەجيسسەر پىكىرىمەن دە ۇنەمى ساناسىپ, اقىلداسىپ وتىراتىندىعى. قاجەت جەرىندە ساحنا زاڭدىلىعىن ەسكەرىپ, فورمالىق جاعىنان جاسالعان وزگەرىستى تۇسىنىستىكپەن قابىلداپ, قويىلىم ساحناعا شىققانشا شىعارماشىلىق ۇدەرىسكە ۇنەمى اتسالىسىپ, جاناشىرلىق تانىتاتىندىعى. دۋماننىڭ ءاۋ باستاعى جولى جازۋشىلىق بولعاننان كەيىن كەيدە دراما زاڭدىلىعىن ەسكەرمەي قالعان تۇستارىندا مەنىڭ دراماتۋرگتىك, رەجيسسەرلىك قابىلەتىم كومەككە كەلىپ, سوڭىندا ورتاق شەشىمگە كەلە الۋىمىزدىڭ ءوزى تاريحي تۋىندىلاردىڭ باستى تابىسى بولسا كەرەك.
– تەاتردا ساحنا زاڭدىلىعى دەگەن قاعيدا بار. بىراق, وكىنىشكە قاراي, دراماتۋرگياعا قالام تەربەپ جۇرگەندەردىڭ كوپشىلىگى سول ەرەكشەلىكتى ەسكەرمەي, فورما مەن كونفليكتىدەن بۇرىن, كوپسوزدىلىككە, ارەكەتسىز بايانداۋعا ۇرىنىپ جاتاتىندىعىن دا ءجيى بايقايمىز. دراماتۋرگ رەتىندە بۇل تۋراسىنداعى ويىڭىز قالاي؟
– ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. راس, قازىر تازا دراماتۋرگياعا ارناپ ونەر تۋدىراتىن دراماتۋرگتەر از. پەسا جازاتىنداردىڭ كوپشىلىگى – جۋرناليستەر, اقىندار, ادەبيەتشىلەر. ولار دراماتۋرگياعا جاقسى ويلارىن اكەلگەنىمەن, ناعىز دراما ونەرى زاڭدىلىعى تۇرعىسىنان كەلسەك, ءالى دە ءبىر قايناۋى ىشىندە جاتادى. كوپتەگەن اۆتور پەسالارىن قابىلداماعان كەزدە نازىن ايتىپ, رەنجىپ تە قالادى. الايدا ول دراماتۋرگيا فورماسىنا مۇلدەم كەلمەيتىنىن بىلمەيدى. كەلىسەمىن, ادەبيەت تە, دراماتۋرگيا دا – ءسوز ونەرى. دەسە دە, درامانىڭ كاسىبي ءوز ەرەكشەلىگى بار. وندا كوپسوزدىلىك ەمەس, ءسوز بەن وي ارەكەتىنىڭ ۇندەسۋى ءھام قىزىقتى فورمالىق تابىستار ماڭىزدى. ودان كەيىن, البەتتە, تاقىرىپ وتكىرلىگى, وزەكتىلىگى دە ۇمىت قالماۋعا ءتيىس. رەپليكالاردىڭ استارىندا ءارتىستىڭ ويناۋىنا جول سالاتىن, مۇمكىندىك بەرەتىن كەڭ تىنىس بولعانى دا – ۇلكەن ولجا. وسىنداي ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلىپ جازىلعان پەسا كورەرمەنىن بەيجاي قالدىرمايدى ءھام جالىقتىرمايدى. قازىر شىعارمالارى تەاترلاردا تابىستى قويىلىپ جۇرگەن جاس دراماتۋرگتەر ءوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ پەساداعى ايتار ويلارىنان كوپ نارسە تۇيۋگە بولادى. ادەبي كلاسسيكالىق شىعارمالاردان ساۋاتتى ينستسەنيروۆكا جاساي الاتىن رەجيسسەرلەردىڭ جۇمىسىن دا ساحنادان تاماشالاۋ ماعان وتە قىزىق. جاڭاشىل, جاقسى جۇمىس كورسەم, جۇرەگىم جارىلارداي قۋانىپ, سونداي تالانتتى جاستاردىڭ ۇنەمى جاناشىرى بولىپ جۇرەمىن. جالپى, دراماتۋرگتىڭ دە, رەجيسسەردىڭ دە كوپ بولعانى جاقسى, سوندا تەاتر وركەندەيدى, ساحنا مادەنيەتى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلەدى.
– ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ۇرپاق ساباقتاستىعى دەگەن جاقسى ءسوزدى ايتىپ قالدىڭىز. ءوسىپ كەلە جاتقان جاس اكتەرلەر مەن رەجيسسەرلەردىڭ ىزدەنىسىنە, ساحنالىق كوزقاراسىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– ومىردە دە, ونەردە دە بارلىعى سالىستىرمالى عوي. ءساتتى, ساپالى جۇمىستاردى دا, كوركەمدىك دەڭگەيى سىن كوتەرمەيتىن, ۇلتتىق تانىمنان ادا ءدۇبارا دۇنيەنى دە كورىپ قالامىز, وكىنىشكە قاراي. ونىڭ بارلىعى – تىكەلەي سۋرەتكەردىڭ دۇنيەتانىمىنا بايلانىستى فاكتورلار. قازىر ۇلتى قازاق بولعانىمەن, جانى دا, ءسوزى دە, كوزقاراسى دا قازاقى تانىممەن مۇلدەم قابىسپايتىن جاستار ءوسىپ كەلەدى. ال ونداي دراماتۋرگ, رەجيسسەرلەردىڭ جۇمىسىن ساحنادان تاماشالاۋ – ارينە, قازاقى تانىمداعى ادامدار ءۇشىن اۋىر سوققى. جاقسى, شەتەلدە وقىسىن, وزگە ەلدىڭ تابىستى ىزدەنىستەرىن شىعارماشىلىق تاجىريبەسىندە پايدالانسىن, بىراق ءوزىنىڭ ءتۇبىن, تامىرى مەن ءتىنىن ۇمىتپاۋى كەرەك. سوندا ۇلتقا قاجەت, كورەرمەن كوڭىلىن قوزعايتىن شىعارمالار ومىرگە كەلەدى. قازىر جاستاردا ء«وزىم بىلەم» دەيتىن ءبىر دەرت, اسىرەتاكاپپارلىق پايدا بولعان. وزىنە دەيىنگى ىستەلگەن جۇمىستىڭ, تۋعان ونەردىڭ بارلىعىن جوققا شىعارادى, سونىسىن كورەرمەننىڭ دە تالعامىنا تاڭعىسى كەلەدى. بۇل, البەتتە, دۇرىس ەمەس. سەبەبى ونەرگە وكتەمدىك جۇرمەيدى. ارينە, ءبىز ارقاشان دا كورەرمەن سۇرانىسىمەن ساناسۋعا ءتيىسپىز. سونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ تەاترعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتۋى ءۇشىن ورتا بۋىننىڭ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ تىلەگى قامتىلۋى كەرەك. ءتىلدىڭ تازالىعىن, قازاقى بولمىسىمىزدى ارالاستىرا وتىرىپ ساحناعا قازىرگى زامانعا ساي قويىلىم قويايىق, جاستاردىڭ ءبيىن بيلەتەيىك, ءانىن شىرقاتايىق دەيمىز. مىنە, سوندا قىزىعۋشىلىق ويانىپ, جاستار رۋحاني قۇندىلىقتى وسى تەاتردان ىزدەيتىن بولادى. كينو تۋرالى دا ءدال سول ويدامىن. ونەر ادامى بولعاننان كەيىن, رەجيسسەر, اكتەر رەتىندە, ءتىپتى قاراپايىم كورەرمەن رەتىندە بۇل جايىندا ويلانباي ءجۇرمىن دەسەم, اقيقاتقا جاناسپاس. مەنىڭ ويىمشا, سىرتتان اعىلىپ جاتقان كينولاردان باس كوتەرە الماي جاتقان كۇيىمىزدىڭ نەگىزگى سەبەبىنىڭ ءبىرى – بىزدە تۇسىرىلگەن فيلم مەن ونداعى ارتىستەردىڭ ءرول ساراپتاۋىندا ءوز ءۇنىنىڭ بولماۋى. كەيىپكەرلەردىڭ ۇستىنە قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىن كيگىزە سالىپ, ءبىر-ەكى كيىز ءۇيدى تىگىپ جىبەرىپ, «ۇلتتىق كينو ءتۇسىرىپ تاستادىم» دەگەن ۇعىم قاتە, ەگەر وندا ۇلتتىڭ جانى, بولمىسى, مىنەزى جوق بولسا. ءتۇسىرىلىپ جاتقان سانى كوپ تە, ساپاسى تومەن تۋىندىلاردىڭ عۇمىرى باستالماي جاتىپ ءبىتىپ جاتاتىن سەبەبى دە وسىندا بولار. قازاق ونەرى ەڭ اۋەلى ءوز ورنەگى, وزىندىك ۇلتتىق بوياۋىمەن بەدەرلەنۋى كەرەك. سوندا عانا كوسەگەمىز
كوگەرەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»
