بىتىمگەرلەر قانشا وتەماقى الادى؟
وتىرىستا الدىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە باسەكەلەستىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ قورىتىندى ازىرلەۋى جونىندە ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆتىڭ بايانداماسى تىڭدالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجات مونوپوليالىق نارىقتاعى باعالارعا جانە ەكونوميكالىق شوعىرلانۋدا باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى, تاۋار نارىعىن تەرگەپ-تەكسەرۋ مەن تالداۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى.
كەيىن جالپى وتىرىسقا ءوزارا ۇقساس «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءبولۋدى باقىلاۋ جونىندەگى كۇشتەرىنە (UNDOF) رەسۋرس ۇسىناتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «2024 جىلعى 14 اقپانداعى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءبولۋدى باقىلاۋ جونىندەگى كۇشتەرىنە (UNDOF) رەسۋرس ۇسىناتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا حاتتار الماسۋ نىسانىنداعى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى كەلىپ ءتۇستى.
ەكى قۇجات توڭىرەگىندە قورعانىس ءمينيسترىنىڭ تاربيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى شايح-حاسان جازىقباەۆ بايانداما جاسادى. حالىقارالىق شارتتار وتكەن جىلدىڭ 19 قاڭتارىنداعى «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ميسسيالارىنا قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى بىتىمگەرشىلىك كونتينگەنتىن جىبەرۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىسى تۋرالى» پارلامەنت قاۋلىسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قول قويىلعان.
– ميسسياعا قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستاندىق پەرسونالدى جانە م ۇلىكتى ۇسىنۋدىڭ اكىمشىلىك, لوگيستيكالىق جانە قارجىلىق شارتتاردى بەلگىلەيتىن نەگىزگى مەموراندۋمعا 2024 جىلعى 14 اقپاندا قول قويىلدى. قۇجات بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارعا ءوز كۇشتەرىن بەرەتىن بارلىق ەل ءۇشىن ستاندارتتى. بىلتىر ناۋرىزدان بەرى 139 اسكەري قىزمەتشىلەر مەن 26 اسكەري تەحنيكادان تۇراتىن ۇلتتىق كونتينگەنت گولان بيىكتىگىندەگى بىتىمگەرشىلىك ميسسياعا قاتىستى. گولان بيىكتىگىندەگى ميسسيانىڭ ماقساتى – يزرايل مەن سيريا اراسىنداعى تاتۋلىقتى قولداۋ, سونداي-اق يزرايل مەن سيريا اسكەرلەرىنىڭ ءبولىنۋىن باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ. بۇۇ قازاقستاننىڭ اتالعان ميسسياعا قاتىسقانى ءۇشىن جىلىنا شامامەن 5 ملن دوللار تولەم جاسايدى. ونىڭ ىشىندە شامامەن 2,4 ملن دوللارى جەكە قۇرام تولەمى, قالعان 2,6 ملن دوللارى تەحنيكا, قارۋ-جاراق پەن م ۇلىكتى جالعا الۋعا باعىتتالعان, – دەدى ش.جازىقباەۆ.
ياعني ءار بىتىمگەر اسكەري قىزمەتشىگە ايىنا 1 448 دوللار بولاتىن مولشەرلەمە بەكىتىلگەن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بىتىمگەرشىلىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا سايكەس مەملەكەتتىڭ بىتىمگەرشىلىك وپەراتسياعا شىعىنىن وتەۋ تارتىبىندە بۇۇ بولىنەتىن قاراجات رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىسىنە تۇسەدى. بۇۇ-مەن قارجىلىق ماسەلەلەردى رەتتەۋ ماقساتىندا مەموراندۋمعا قوسىمشا كەلىسىم جاسالدى. جوبانى بۇۇ حاتشىلىعىمەن كەلىسۋ 9 اي ۋاقىتتى الىپ, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا عانا قول قويىلعان.
سونداي-اق سپيكەر بۇۇ-دان تۇسەتىن تولەمدى ەكىگە بولىنەتىنىن جەتكىزدى. ءبىر بولىگى اسكەري قىزمەتشىگە جالاقى رەتىندە تولەنسە, ال م ۇلىك, تەحنيكاعا تۇسەتىن قارجى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەدى.
– قارالىپ جاتقان حالىقارالىق شارتتار حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنان وزگەشە قاعيدالاردى بەلگىلەيدى. سوندىقتان ولار راتيفيكاتسيالانۋعا جاتادى. بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا قاتىسۋ ارقىلى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ەلىمىزدىڭ قوساتىن ۇلەسى مەملەكەتىمىزدىڭ بەدەلىن ارتتىرادى, – دەدى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.
وتىرىستا دەپۋتاتتاردى تاياۋ شىعىستاعى سوڭعى وقيعالار مەن گولان بيىگىندەگى جاعدايعا بايلانىستى قازاقستان بىتىمگەرلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى الاڭداتتى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ اسكەريلەرى جارالانعان جاعدايدا وتەماقى بەرۋ مۇمكىندىگى تۋرالى سۇرادى. ش.جازىقباەۆ وتكەن جىلدىڭ اياعىندا بولعان شيەلەنىس كەزىندە قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك روتاسى قاقتىعىستى توقتاتۋعا قاتىستى ءىس-شارالارعا جۇمىلدىرىلماعانىن ايتتى.
– مەموراندۋم اياسىندا تەك بىتىمگەرلىك ميسسيا بويىنشا ازاماتتىق پەرسونالدى داماسك قالاسىنا ەۆاكۋتسيامەن اينالىستى. سونداي-اق باسقا ەلدەردىڭ بىتىمگەرلەرىن بازاعا كوشىرۋگە قاتىستى. وتەماقىعا توقتالساق, ەلىمىزدىڭ زاڭدارىمەن بەكىتىلگەن تالاپ بويىنشا ءاربىر توپ مۇگەدەكتىگىنە 6-دان 30 ايلىق تولەماقىعا دەيىن بەلگىلەنگەن. قازا تاپقان جاعدايدا 60 ايلىق مولشەردە تولەنەدى. ال بۇۇ جاعىنان 77 مىڭ دوللارعا دەيىن تولەماقى بەكىتىلگەن, – دەدى ول.
تالقىلاۋ اياقتالعان سوڭ, قاتىسۋشىلار زاڭ جوبالارىنا داۋىس بەرىپ, ناتيجەسىندە ءۇش قۇجات قابىلداندى.
تمد جەمقورلىققا قارسى بىرلەسىپ كۇرەسەدى
ءماجىلىس تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلداعى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. كەلىسىمگە 2022 جىلى 14 قازاندا قازاقستان, ارمەنيا, بەلارۋس, قىرعىزستان, رەسەي فەدەراتسياسى, تاجىكستان مەن وزبەكستان ەلدەرى استانادا قول قويعان ەدى. ماقسات – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى ۇلتتىق كۇش-جىگەر مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
– قۇجاتتا سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارى مەن قۇقىقبۇزۋشىلىقتار سانىنىڭ ودان ءارى ءوسۋ قاتەرىن ەڭسەرۋ ءۇشىن كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ, اقپارات الماسۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اعارتۋ سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋ كوزدەلگەن. كەلىسىمدە سىبايلاس جەمقورلىقتان تۇسكەن كىرىستەردى ىزدەستىرۋ مەن قايتارۋ, سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسىن جاساعان ادامداردى ىزدەستىرۋ, ۇستاۋ جانە ۇستاپ بەرۋ بويىنشا نەگىزگى باعىتتار مەن نىساندار ايقىندالعان. بۇعان قوسا ارناۋلى وپەراتسيالار جۇرگىزۋ, جەدەل-پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار قاراستىرىلادى, – دەدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۇلان سارقۇلوۆ.
زاڭ جوباسى اياسىندا قوسىمشا بايانداما جاساعان حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ەربولات ساۋرىقوۆ كەلىسىمدە وزگە دە ىنتىماقتاستىق شارالارى ەسكەرىلگەنىن ايتتى. سونداي-اق ول قۇجات جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارىندا جان-جاقتى قارالىپ, ءماجىلىستىڭ بارلىق تۇراقتى كوميتەتتەرى وڭ قورىتىندىلارىن بەرگەنىن جەتكىزدى. ناتيجەسىندە, قاتىسىپ وتىرعان 96 دەپۋتاتتىڭ 95-ءى قولداپ, قۇجات پارلامەنت سەناتىنا جولداناتىن بولدى.
مەملەكەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر رەتىمەن قارالعان سوڭ ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ كەزەكتى دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى. العاش بولىپ ءسوز العان «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ەرلان سايروۆ مەملەكەتتىك قاراجاتتى تاپسىرىس الۋشىلاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە بەرۋدى قىسقارتۋدى ۇسىندى.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەپ, تەك ەڭ ماڭىزدى جانە وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتاۋدى قاتاڭ تاپسىرعان ەدى. الايدا كەيىنگى جىلدارى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار قۇنىنىڭ نەگىزسىز ءوسۋى ايتارلىقتاي جيىلەپ كەتتى. بۇل ءۇردىس ۇكىمەتتىڭ دە, وڭىرلىك بيلىك ورگاندارىنىڭ دا جۇزەگە اسىرىپ جاتقان جوبالارىندا انىق بايقالادى. جول قۇرىلىسى سالاسىندا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما (پسد) قۇنىنىڭ ارتىق كورسەتىلۋى سالدارىنان شامامەن 10 ملرد تەڭگە كولەمىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعانىن انتيكور حابارلادى. مۇنداي جاعدايلاردا مەردىگەرلەر باعانى كوتەرۋدى كەلىسىمشارتتىڭ «وزىندىك مىندەتتى بولىگى» رەتىندە قابىلدايدى, ال جاڭا قارجىلىق قۇجاتتاما قايتا قارالىپ, قۇنى نەگىزسىز ۇلعايادى, – دەي كەلە ول مىسال رەتىندە الماتى مەتروسىنىڭ قۇرىلىسى بارىسىندا مەردىگەر «بازيس-ا» كومپانياسىنا ءار جولى قوسىمشا ميللياردتاعان تەڭگە بولىنگەنىمەن, جۇمىس كولەمى ازايىپ جاتقانىن ايتتى.
– تاعى ءبىر مىسال – ەكىباستۇزداعى ءۇشىنشى ەنەرگوبلوكتىڭ قۇرىلىسى تۋرالى اڭگىمە 30 جىل بويى جالعاسىپ كەلەدى. 2012 جىلى ەكىباستۇز گرەس-2 جوباسى اياسىندا قازاندى جانە تۋربواگرەگاتتى جاساۋعا 73,9 ملرد تەڭگەنىڭ كەلىسىمشارتى جاسالىپ, 38 ملرد تەڭگە الدىن الا تولەنگەن ەدى. بىراق بۇل جۇمىس ءالى كۇنگە دەيىن اياقتالعان جوق. جوعارعى اۋديتورلىق پالاتانىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2023 جىلى گاز قۇبىرى قۇرىلىسى جوبالارىنىڭ قۇنى 10 ملرد تەڭگەدەن اسا سومادا ارتىق كورسەتىلگەن. مۇنداي مىسالدار جۇزدەپ سانالادى جانە ولاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىن كوتەرۋگە ءماجبۇر ەتىپ وتىر, – دەدى ەرلان سايروۆ.
سونداي-اق دەپۋتات بىرقاتار ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى. ايتۋىنشا, بيۋدجەت قاراجاتىن جوسپارلاۋ جانە ونى ناقتى ماقساتتارعا جۇمساۋ بارىسىن قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, حالىق قارجىسىنىڭ ءتيىمدى ءارى ءادىل جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
ال دەپۋتات يرينا سميرنوۆا ۇكىمەت باسشىسىنا ەلىمىزدەگى شەتەلدىك اگەنتتەر تۋرالى زاڭ قابىلداۋ ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
– وتكەن پلەنارلىق وتىرىستا ءبىز ەلىمىزدەگى USAID قىزمەتىنە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىق. جاقىندا يلون ماسك «ازات ەۋروپا» جانە «امەريكا داۋىسى»» راديولارىن جابۋدى ۇسىندى. ول اتالعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «ەشكىمگە قىزىق ەمەس» دەگەن. بۇگىندە ەلىمىزدە 200-گە جۋىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدى شەتەل قارجىلاندىرادى. ناقتىراق ايتساق, ونىڭ 70%-ىنا قارجىنى اقش-تىڭ قۇياتىنى انىقتالعان. ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قارجىلىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق كومەكتى كورسەتىلگەن تىزىمدەرگە كىرمەيتىن باسقا دا شەتەلدىك قۇرىلىمدار مەن ەلشىلىكتەر ۇسىنادى. قولداۋ نەگىزىنەن باق پەن ءسوز بوستاندىعى, ماقساتتى توپتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ, دەموكراتيا مەن ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ, ليبەرالدى رەفورمالار, تولەرانتتىلىق پەن ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ سالاسىنداعى جوبالارعا بەرىلەدى, – دەدى ول.
دەپۋتات وسىنداي ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مارتەبەسىن قايتا قاراۋدى جانە ساياسي مۇددەلەرى «مەديانى قولداۋ», «ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ» دەگەن جەلەۋمەن جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك دونورلاردىڭ جۇمىسىنا باسا ءمان بەرۋدى ۇسىندى.
– الەمدە مۇنداي ماسەلەگە كەزىككەن ەلدەردىڭ شەتەلدىك اگەنتتەر تۋرالى زاڭداردى قابىلداۋ ارقىلى قاۋىپتەن اينالىپ وتكەنىنە, قارسىلىق تانىتقانىنا دالەلدەر بار. ماسەلەن, اتالعان زاڭدار يزرايلدە – 2016, قىتايدا – 2017, اۋستراليادا – 2018, ۇلىبريتانيادا – 2023, فرانتسيادا 2024 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. اقش-تا «شەتەلدىك اگەنتتەردى تىركەۋ تۋرالى» زاڭ 1938 جىلى قابىلدانعان. ەلىمىزگە دە وسى تاجىريبەنى نەگىزگە الىپ, اقپاراتتىق اعىنداعى جاڭالىقتاردى باعالاپ, سالىستىرا الۋى ءۇشىن ۇلتتىق زاڭنامانى قۇرۋ قاجەت ەكەنىنە سەنىمدىمىن. بۇل رەتتە گۋمانيتارلىق جانە عىلىمي ۇيىمدار ءۇشىن بىرقاتار ەرەكشەلىكتى بەلگىلەۋ قاجەت. بۇل ءتاسىل ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى دەپۋتات.
بۇعان قوسا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ءبىلىم سالاسىنداعى قاجەتسىز قاناتقاقتى باعدارلامالاردىڭ كوپ ەكەنىن, «اۋىل اماناتى» جوباسىنا قاتىستى تۇيتكىلدەر بارىن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىن سۋبسيديالاۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى قيىندىقتاردى, ونلاين الاياقتىق سەكىلدى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, جاۋاپتى تۇلعالارعا ساۋال جولدادى.
