قاراجات بارىنە قولجەتىمدى مە؟

نەسىبەدەن قاعىلعان فەرمەرلەر

ءساۋىر ايىندا ەگىس تاناپتارىندا ديقان قاۋىم ىلعال جابۋ, مامىردىڭ سوڭىن الا تۇقىم سەبۋ ءىس-شاراسىنا جۇمىلادى. بۇل جۇمىس تىڭعىلىقتى ازىرلىك پەن قارجىلاي قولداۋدى قاجەت ەتەدى. ەگىن شارۋاشىلىعىن قولداۋعا مەملەكەت قازىناسىنان قاراجات ميللياردتاپ بولىنگەنىمەن, ونىڭ پايداسىن تۇكپىردەگى اۋىل-ايماقتىڭ تۇرعىندارى اسا سەزىنە قويمايتىندارىن ءجيى ايتادى. بۇل ورايدا ەلىمىزدەگى استىقتى وڭىرلەردىڭ قاتارىنان سانالاتىن پاۆلودار وبلىسى فەرمەرلەرىنىڭ ايتار بازىناسى بارشىلىق.

ەرتىس-بايان وڭىرىندە ەگىن سالۋمەن 1 385 شارۋاشىلىق اينالىسسا, ولاردىڭ 48-ءى عانا ءىرى شارۋاشىلىق (جالپى ساننان 3,5%) بولىپ ەسەپتەلەدى. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتەن بولىنەتىن ميللياردتاعان سۋبسيديانىڭ تەڭ جارتىسىن اتالعان 48 شارۋاشىلىق يەلەنىپ وتىر. تارقاتا ايتساق, بىلتىر وڭىرگە بەرىلگەن 9,4 ملرد تەڭگەنىڭ 4,7 ملرد تەڭگەدەن استامىن سولار يەلەنگەن. قالعان بولىگىن 1 337 فەرمەر قاناعات ەتكەن.

تاعى ءبىر ماسەلە – وتكەن جىلى تۇقىم, تىڭايتقىش پەن گەربيتسيد ساتىپ الۋعا تولەنەتىن دەمەۋقارجىنى, جالپى سوماسى 14,6 ملرد تەڭگە سۋبسيديانى شارۋا­لار ءالى كور­گەن جوق. مۇنداي ماسەلەگە كەزىككەندەر – تولى­عىمەن ورتا جانە ۇساق شارۋالار. قولداۋ قارا­جاتىنان دامەلە­نىپ, سۋبسيدياعا ءوتىنىم تاپ­سىرعانداردىڭ قۇجاتى جىل سوڭىندا كەرى قايتارىلعان جايتتار دا كەزدەسىپ وتىر. «قۇجاتىڭىز تولىق ەمەس» دەگەن سىلتاۋ ءجيى ايتىلادى. الايدا ءوتىنىم تولتىرىلعان مەزەتتە قۇجاتتاردىڭ تولىق پاكەتىن قابىلداپ العان مامانداردىڭ بۇل تۋرالى ەشبىر ەسكەرتۋ ايتپايتىنى تاڭعالدىرادى. سايىپ كەلگەندە, فەرمەرلەر تۇسىنىكسىز جاعدايدا تيەسىلى قاراجاتتان قاعىلىپ جاتىر.

«بىزگە تەحنيكانىڭ قۇنىن ارزانداتقانى كەرەك»

«بولاشاق-جايما» اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ وكىلدەرى وتكەن ەگىن ماۋسىمىنان تۇك تابىس تاپپاعانىن, كەرىسىنشە, شىعىنعا باتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. شارۋاشىلىق 2 مىڭ گەكتارعا ەگىن سالادى. كووپەراتيۆ باسشىسى ابىلاي ءجۇنىسوۆ بىلتىر بيدايدىڭ كيلوسىن 55–60 تەڭگەدەن وتكىزگەن. تەحنيكاعا, ەگىسكە بىرنەشە باعىتتا بەرىلەتىن سۋبسيديا تولەمدەرى ءالى كۇنگە تۇسپەگەن. سالدارىنان شارۋاشىلىق ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن ارەڭ تاۋىپ بەرىپ وتىر.

«سۋبسيديا ورتا جانە شاعىن شارۋا­شى­لىقتاردى ناعىز سارساڭعا سالاتىن دۇنيە بولىپ تۇر. كوپ جاعدايدا سۋب­سيدياعا ءوتىنىم بەرەتىن «Gosagro.kz» پورتالى دۇرىس جۇمىس ىستەمەي تۇرادى نەمەسە قانشا تىرىسساق تا مەرزىمىنە ۇلگەرمەي قالامىز. جاۋاپتى مەكەمەلەردە وتىرعاندار اقىر-سوڭى سۋبسيديا اقشاسى ءبىتىپ قالدى دەيدى. وكىنىشكە قاراي, قۇ­جاتتى ءوز بەتىمەن جيناعان فەرمەرلەر سۋب­سي­ديادان قۇر قالىپ قويادى دا, اراعا دەلدال سالعانداردىڭ, ءىرى شارۋاشىلىقتار­دىڭ قالتاسى قامپايىپ شىعادى. ءبىز سياقتى­لار ۇنەمى رەزەرۆتە تۇرامىز. بۇل بارىپ تۇر­عان ادىلەتسىزدىك دەر ەدىم. «تەلەگرام» مەس­سەندجەرىندە فەرمەرلەرگە ونلاين كەڭەس بەرەتىن ارنالاردىڭ اتى بار دا, زاتى جوق. مۇلدە جۇمىس ىستەمەيدى, كەرى بايلانىسقا شىقپايدى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, تەحنيكا قۇنىن سۋبسيديالاۋ پايدا بولعالى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ باعاسى ءتىپتى اسپانداپ كەتتى. تەحنيكاعا سۋبسيديا تولەگەنشە, ۇكىمەت ونىڭ قۇنىن تۇسىرۋگە ارەكەتتەنگەنى ابزال», دەيدى فەرمەر.

«بولاشاق-جايما» ورنالاسقان بايان­اۋىل اۋدانىندا 600-گە جۋىق شارۋاشىلىق بار بولسا, بىلتىر سولاردىڭ نەبارى ەكەۋى عانا نەسيەگە جاڭا تەحنيكا ساتىپ العان. وزگەسىنىڭ قىمبات تەحنيكانى الۋعا شاماسى جوق نەمەسە العان كۇننىڭ وزىندە نەسيەنى تولەۋگە الەۋەتى جەتپەيدى. اۋدانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ 95%-دان استامى توزىپ تۇر. وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن 4 ملن تەڭگە تۇرعان متز-80 تراكتورىنىڭ قۇنى بۇگىندە ەكى جارىم ەسە قىمباتتاپ, 10 ملن تەڭگەگە جەتكەن. ال ديقانداردىڭ ارمانىنا اينالعان زاماناۋي سەبۋ كەشەندەرىنىڭ قازىرگى قۇنى 100 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتەدى. مۇنداي شىعىندى ۇساق شارۋاشىلىقتىڭ قالتاسى قايتىپ كوتەرسىن...

ء«وز مىسالىمدا ايتايىن, بىلتىر ­80 ملن تەڭگەگە 8 دوڭگەلەكتى «بيۋلەر» سەبۋ كە­شە­نىن نەسيەگە ساتىپ الدىم. تىركەيتىن قوسىمشا اگرەگاتتارىن قوسا ەسەپتەگەندە 100 ملن تەڭگەگە جەتتى. ۇكىمەت ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا تولەيمىز, تەحنيكانىڭ 30%-ىن وتەپ بەرەمىز دەگەنگە سەنىپ, «قازاگروقارجى» ارقىلى ليزينگكە العانبىز. جىل سوڭىنا دەيىن تۇسەدى دەگەن سۋبسيديا ءالى جوق. تەحني­كانىڭ العاشقى جارناسىن سونىڭ ەسەبىنەن جابامىن دەگەن ءۇمىتىم كۇلگە اينالدى. ەندى قارجى ۇيىمى جارنانى كەشىكتىرگەنىڭ ءۇشىن تۇراقسىزدىق ايىبىن تولەيسىڭ دەيدى. مۇنداي جاعدايدا بەلگىلى ءبىر شەشىمدەر بولۋى كەرەك قوي. مۇنداي پروبلەمانى اۋدانداعى «التىنتورى» شارۋا قوجالىعى دا باستان كەشىپ وتىر. تەك تەحنيكانىڭ ينۆەستيتسيالىق سۋبسيدياسى ەمەس, كۇنباعىس تۇقىمىنا تولەنۋگە ءتيىس 2,5 ملن تەڭگە سۋبسيديانى دا الا الماي وتىرمىن. كۇنباعىس تۇقىمىن بىلتىر رەسەيدەن الدىم, سەبەبى وتاندىق تۇقىم قىمبات», دەپ مۇڭىن شاقتى ابىلاي ءجۇنىسوۆ.

دەلدالداردى تارتىپكە شاقىرۋ كەرەك

ءماجىلىس دەپۋتاتى, «قازاقستان فەرمەرلەر وداعى» قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعا­سى جيگۋلي دايراباەۆ مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كوكتەمگى ەگى­س­كە بولىنگەن 700 ملرد تەڭگەنى نەسيە تۇرىن­دە ۇلەستىرۋ باياۋ ءجۇرىپ جاتىر دەپ ەسەپ­تەيدى. ەلىمىزدە 300 مىڭنان استام ءارتۇرلى فور­ما­داعى شارۋاشىلىق بار. ولارعا قاراجات شۇعىل تۇردە قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس.

«مەملەكەتتىڭ سۋبسيديا بويىنشا شارۋالار الدىنداعى قارىزى بۇگىندە ماسەلەگە اينالىپ تۇر. فەرمەرلەر ءوز شىعىندارىنان بولەك, «ازىق-ت ۇلىك كە­لى­سىمشارت كورپوراتسياسىنا», «دامۋ» قورى, «قازاگروقارجى» جانە وزگە دە قار­­جى ينستيتۋتتارىنا قارىز. ولار­دىڭ قيىن جاعدايىن ەسكەرىپ, بيۋدجەت قارجىسى وسى ماسەلەنى شەشۋگە با­عىت­­­تالۋى كەرەك. پرەزيدەنتىمىز اگرو­كە­­شەن­دى قارجىلاندىرۋدى 1,5 ترلن تەڭ­گەگە جەت­­كىزۋدى, سونىڭ ىشىندە اۋىل شا­رۋا­شى­لىعى تەحنيكالارىنىڭ كەمى 8–10%-ىن جاڭارتۋ ءۇشىن 450 ملرد تەڭگە ءبولۋدى تاپ­­سىرعان ەدى. بيىل تەحنيكا ساتىپ الۋعا 200 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. الاي­دا مينيسترلىكتەر اراسىنداعى كەلىسۋ ۇدەرىسى ۇزاققا سوزىلىپ كەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتى شەكتەۋلى, سوندىقتان وزگە ۆەدومستۆولار وعان كومەكتەسۋى كەرەك. بىلتىر 26 ملن توننا استىق جيناپ, قايدا جىبەرەرىمىزدى بىلمەي قاتتى ساستىق. «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسىندا» استىق ساتىپ الاتىن قاراجات تاپشى ەكەنى بايقالدى. قىس ورتاسىندا كارتوپ قىمباتتاپ ەدى, ءبارىمىز دۇرلىگىپ شىعا كەلدىك. فەرمەرلەر ارتىق اقشانى قالتاسىنا باسىپ جاتقان جوق, بۇل – دەلدالداردىڭ قيتۇرقىسى. ەندەشە, بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – جاۋاپ­تى ور­گاندار ويىنا كەلگەن باعا­نى قويىپ, تۇ­تىنۋشىلار اراسىندا الاڭ­داۋ­شىلىق تۋ­دى­راتىن دەلدالداردى جازا­لاۋ­مەن ناق­تى اي­نالىسۋعا ءتيىس», دەيدى قا­ۋىم­داس­تىق توراعاسى.

ەكسپورت نەگە وڭباي تۇر؟

ماجىلىستەگى اگرارلىق ماسەلەلەر كومي­­تەتىنىڭ مۇشەسى نۇرجان اشىمبەتوۆ ەلي­تا­لىق, جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىم­دار­دى ساتىپ الۋعا قاراجاتى بولماي, ارزان تۇقىمدى الىپ, سالدارىنان ءونىمى ناشار شىعاتىن شارۋالاردىڭ جاعدايىن ەڭ اۋەلگى كەزەكتە نازارعا الۋ كەرەك دەگەن پىكىر­دە. مۇنداي فەرمەرلەر سۋبسيدياعا ىلىگە المايدى.

«مەملەكەت باسشىسى بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى فورۋمىندا ديقاندارعا قاراجاتتى جەل­توق­سان ايىنان باستاپ ۇلەستىرۋ كەرەك دەگەن تاپ­سىرما بەرىپ, ناتيجەسىندە, «كەڭ دالا 2» باع­دارلاماسى ەكى ايدان بەرى فەرمەرلەر­گە­ 5%-بەن ارزان نەسيە ۇسىنىپ جاتىر. «دامۋ» قورى كەپىلگە قوياتىن مۇلكى جوق شارۋا­لاردىڭ نەسيە سوماسىنىڭ 80%-ىنا دەيىن كەپىلدىك بەرەدى. ارزانداتىلعان جانار-جاعارماي, تۇقىم قورى الدىن الا جاساقتالادى. قارجىلاندىرۋ العاش رەت كوكتەمگى ەگىستى جۇرگىزۋدەن بۇرىن باستالدى. بۇل فەرمەرلەرگە تۇقىمدى, تىڭايتقىشتى الدىن الا ساتىپ الۋعا, تەحنيكانى دايىن­داۋعا جانە بارلىق قاجەتتى جۇمىستى ساپالى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىلتىر كۇزدە مول ءونىمدى ساتا الماعاندا, ەڭ اۋەلى شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ استىعىن وتكىزۋگە ءمان بەرىلدى. مۇنداي قولداۋ ۇنەمى جەتىلدىرىپ, تۇراقتى تۇردە جالعاسىپ جاتىر. بىراق ۇساق شارۋالاردا ماسەلە ءالى دە بارشىلىق. ولارعا جان-جاقتى كونسۋلتاتسيا جەتىسپەيدى. قۇجات ماسەلەسى دە بار. جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر مەن جاۋاپتى ۇيىمدار وسىعان نازار اۋدارۋعا ءتيىس», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.

نۇرجان كەمەر ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, ديقاندار ەگىستى ءارتاراپتاندىرۋدى جالعاس­تى­را بەرۋى قاجەت. مايلى داقىلداردى كوبىرەك وسىرۋگە, ولاردى سىرتتان ساتىپ الۋشىلاردى تابۋعا ۇمتىلعان ابزال.

«ەلىمىزدە بيدايدىڭ تونناسى 90–100 مىڭ تەڭگە بولسا, كۇنباعىس ءدانىنىڭ تونناسى 150 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولىپ كورگەن ەمەس. قىتاي مەملەكەتى ونى بىزدەن 250 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الادى. الايدا بۇل جەردە ءونىمدى قايتا وڭدەيتىن وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ قيتۇرقى ءلوببيى بار. بىزدە كۇنباعىس مايىن شىعاراتىن نەبارى 5 زاۋىت بار. سولاردىڭ ۇسىنىسىمەن ۇكىمەت ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ءار توننا كۇنباعىس دانىنە 100 ەۋرو باج سالىعىن بەلگىلەپ قويعان. بۇل دەگەنىمىز ديقانعا شامامەن 55 مىڭ تەڭگە قوسىمشا شىعىن اكەلەدى. سالدارىنان كۇنباعىستى ەكسپورتقا وتكىزۋ قىمباتقا شىعادى. كۇنباعىس ءدانىن ءوزىمىزدىڭ زاۋىتتار ءبارىبىر تولىق وڭدەي المايدى, كوپ بولىگى قويمادا قالىپ قويادى. سالدارىنان شارۋاشىلىقتار باج سالىعىن تولەپ, ۇتىلىپ وتىر. بۇل پارادوكس­تى جويۋ كەرەكتىگىن جاۋاپتى مينيسترلىككە تالاي مارتە ەسكەرتتىك», دەپ قوستى دەپۋتات.

نەسيە الۋدىڭ ماشاقاتى

وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ باسشىسى دارحان دوششا­نوۆ­تىڭ مالىمەتىنشە, 2024 جىلى اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا 82 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات, ونىڭ ىشىندە سۋبسيديالاۋعا 32,2 ملرد تەڭگە باعىتتالعان.

ء«ار شارۋاشىلىق ءوزىنىڭ ءوندىرىس كولە­مىنە سايكەس سۋبسيديا الا الادى, جەر كولەمى بويىنشا دا شەكتەۋ جوق. سوڭعى بىرنەشە جىلدا سۋبسيديا تولەنەتىن پلات­فور­ماعا جاڭاشىلدىق ەنگىزىلدى. ياعني بيۋد­جەت­تە قاراجات بولماسا دا, اۋىل شارۋا­شى­لىعى سۋبەكتىلەرى وتىنىمدەرىن جولداي بەرەدى. سوندىقتان وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كۇتۋ پاراعىندا 14,6 ملرد تەڭگە سوماسىنا سۋبسيديا بويىنشا بەرەشەگىمىز بار جانە ول بيىلعى قاڭتار ايىنان باستاپ تولەنىپ جاتىر», دەيدى دارحان دوششانوۆ.

ەگىن شارۋاشىلىعىن قولداۋعا بيىل وبلىستا 4,1 ملرد تەڭگە سۋبسيديا قارال­عان. سۋبسيديا الۋ ءۇشىن فەرمەرلەر مەملە­كەت­تىك اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى, ياعني «Gosagro.kz» پلاتفورماسىندا ءوتىنىم بەرەدى. «زاڭدى تۇلعالار» نەمەسە «جەكە تۇلعالار» مەملەكەتتىك دەرەكقورلارىمەن اقپاراتتىق ءوزارا ءىس-قيمىلى ناتيجەسىندە راستالعان جەكە شوتى بولۋ قاجەت. سۋبسي­ديالاناتىن تاۋارعا نەمەسە تەحنيكا مەن جابدىقتاۋىشتارعا, قۇرىلىس كەزىندە جۇم­سالعان شىعىندار راستالۋعا ءتيىس. ءوتىنىم باسقارمادا تىركەلگەن ساتتەن باستاپ 14 كۇن ىشىندە قارالىپ, سۋبسيديا الۋ شارتتارىنا سايكەس ونىڭ قابىلدانعانى راستالادى نە تەرىس شەشىم شىعارىلادى.

قاڭتار ايىندا ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ شارۋا­لارى نەسيە باعدارلامالارى ار­قى­لى 2,5 ملرد تەڭگە قاراجات الىپ ۇلگەرگەن. ونىڭ 2,3 ملرد تەڭگەسى «كەڭ دالا 2» اياسىندا رەسىمدەلگەن. بۇل تۋرالى «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق وبلىستىق فيليا­لىنىڭ ديرەكتورى ارداق تاڭجارىق حاباردار ەتتى.

بىراق ەكىباستۇزدىڭ اۋىلدىق ايماعى, باياناۋىل, تەرەڭكول, ماي, شارباقتى اۋداندارىنىڭ فەرمەرلەرى ازىرشە اتالعان باعدارلاماعا ءوتىنىم بەرمەگەن. فيليال باسشىسى ۇسىنعان قاجەتتى قۇجاتتار پاكەتىن شولىپ وتىرىپ, ديقاندار ءۇشىن شىنىمەن نەسيە الۋ ۇدەرىسى ماشاقاتتى شارۋا ەكەنىن تۇسىندىك. جشس, كووپەراتيۆتەردى بىلاي قويعاندا, شارۋا قوجالىعى, فەرمەرلىك شارۋاشىلىق, جەكە كاسىپكەرلىكتەر جەكە باستى كۋالاندىراتىن قۇجاتتاردان بولەك, سالىق, نەسيە تولەمدەرى مەن نەسيە تاريحى, جەر مەن تەحنيكاعا, ءتورت ت ۇلىككە, ۆەتە­رينارلىق احۋالعا, جەتكىزۋشىمەن اينا­لىم قارجىسى تۋرالى جاساعان كەلىسىم­شارتقا (جانار-جاعارماي, تۇقىم, قوسالقى بولشەكتەر, تىڭايتقىشتار جانە ت.ب.) قا­تىستى قۇجاتتاردى, بيزنەس جوسپار نەمەسە تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە, تاعى­سىن-تاعى قۇجاتتاردى تاپسىرۋى كەرەك. بۇل العاشقى كەزەكتەگى قۇجاتتار عانا. ودان سوڭ نەسيەنى كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋ, نوتاريالدىق كۋالاندىرۋ بويىنشا دا قانشاما قۇجاتتار جيناۋ كەرەك بولادى. مۇنىڭ بارلىعى قىرۋار ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ونسىز دا الداعى ەگىستىڭ جايىن ويلاپ باسى قاتىپ جۇرگەن ديقاندى قۇجات ماشاقاتىنان قۇتقاراتىن امبەباپ جۇيە تابىلماي تۇرعانى وكىنىشتى.

پاۆلودار وبلىسى