اسكەري ونەر تەورياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ف.للويد: «جەر – سوعىستىڭ جالعىز ۇلى كىتابى: كىم ونى وقي الماسا, قاھارمان دەگەن اتاقپەن شەكتەلىپ, گەنەرال بولۋدان ءۇمىتىن ۇزگەنى دۇرىس» دەگەن. راسىندا, توپوگەودەزيستەر ۇسىناتىن سەنىمدى دەرەكتەر بولماسا, مايدان دالاسىندا شەشىم قابىلداۋ مەن جوسپار قۇرۋ, جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىل جۇرگىزۋ وتە قيىن, ءتىپتى كەيدە مۇمكىن ەمەس. ودان قالدى, اسكەر تەكتەرى اراسىندا بايلانىس ورناتۋ مەن ولاردى باسقارۋ, قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى ءتيىمدى قولدانۋ ءۇشىن دە توپوگەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتىنىڭ ماڭىزى زور.
ەلىمىزدە 30 قاڭتار اسكەري توپوگرافتاردىڭ كاسىبي مەرەكەسى رەتىندە اتاپ وتىلەدى. ويتكەنى 1992 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قۇرامىندا توپوگرافيالىق قىزمەت ءبولىنىسى قۇرىلعان ەدى. بۇل قىزمەتتىڭ تاريحى 1969 جىلى 24 ماۋسىمدا الماتىدا قۇرىلعان كسرو ورتاازيالىق اسكەري وكرۋگى توپوگرافيالىق قىزمەتىمەن تىعىز بايلانىستى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە توپوگرافتاردىڭ داڭقتى ءداستۇرى جالعاسىن تاۋىپ, كەيىنگى 30 جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە قىزمەت اتاۋى تۇرلىشە وزگەرىپ, بۇگىندە گەواقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى دەگەن اتپەن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءار جىلدارى ونى ا.چەرنوۆ, ە.ماۋسىمبەكوۆ, ن.قارابالاەۆ, م.ساماتوۆ, م.جانپەيىسوۆ, س.گەراسيموۆ سەكىلدى مايتالماندار باسقاردى.
قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, بۇل قىزمەتتىڭ ەڭ باستى ماقساتى – اسكەردى كارتامەن قامتاماسىز ەتۋ. سول ارقىلى قولباسشىلار قالاي ارەكەت ەتۋ, قاي جاققا بارۋ كەرەك ەكەنى جايىندا شەشىم قابىلدايدى. كسرو قۇلاعان كەزدە بارلىق توپوگەودەزيالىق جاساق پەن كارتوگرافيالىق فابريكالار, كارتوگرافيالىق بولىمدەر وزبەكستان, تاجىكستان جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اۋماقتارىندا قالىپ قويعان ەدى. ال ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ورتالىققا باعىناتىن ەكى توپوگرافيالىق كارتالار قويماسى مەن ءبىر توپوگرافيالىق ءبولىم, ياعني 92835 اسكەري ءبولىمى عانا بولدى. 1997 جىلى شتاتتىق وزگەرىستەرگە ساي اتالعان قويمالار اسكەري بولىممەن قوسىلىپ, توپوگرافيالىق بازاعا بىرىكتىرىلدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا توپوگەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتىنىڭ الدىندا اسكەردى كارتامەن ءۇزىلىسسىز قامتۋ, سونداي-اق ارنايى كارتالار مەن جەرگىلىكتى جەردىڭ ماكەتتەرىن دايىنداۋ مىندەتى قويىلدى.
«توپوگرافيالىق قىزمەتتىڭ دامۋ تاريحىنداعى ايرىقشا كەزەڭنىڭ ءبىرى – 1998 جىل مەن 2001 جىل ارالىعى. وسى ۋاقىتتا «قازاقستان گيس ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى قۇرىلىپ, تسيفرلىق كارتوگرافيا ماسەلەسىن شەشۋگە بەل شەشە كىرىستى. ونىڭ مىندەتى قاعاز كارتالاردى تسيفرلاندىرىپ, اسكەردى قامتاماسىز ەتۋ ەدى», دەيدى قارۋلى كۇشتەر باس شتابى گەواقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك سەرىك جولدىباەۆ.
ءيا, زامان كوشى ورنىندا تۇرمايدى. جاڭا تەحنولوگيالار ومىرگە كەلىپ, عىلىم العا باسقان سايىن توپوگەودەزيستەردىڭ دە الدىنا قويىلىپ وتىرعان مىندەتتەر اۋقىمى كەڭەيە تۇسكەن. قازىرگى تاڭدا «توپوگەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ىشىنە اسكەردى تەك كارتامەن جابدىقتاۋ ەمەس, ناۆيگاتسيالىق قامتاماسىز ەتۋ مەن گەوكەڭىستىكتى بارلاۋ قىزمەتتەرى دە كىرەدى. بۇل اتالعان ءبولىنىستىڭ قارۋلى كۇشتەر ىشىندەگى ءرولىن بۇرىنعىدان دا بيىككە كوتەرگەنى تالاسسىز.
توپوگرافيالىق قىزمەت تاريحىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى كەزەڭى – 2008 بەن 2011 جىلدار ارالىعى. 2008 جىلى تسيفرلىق كارتوگرافيا سالاسىنداعى العاشقى جەتىستىكتەر جوعارعى باس قولباسشىعا تانىستىرىلعان ەدى. سونىمەن قاتار ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنىڭ ء«وزارا ارەكەتتەستىك-2009», شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ «بەيبىت ميسسيا-2010» وقۋ-جاتتىعۋلارىندا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ توپوگرافيالىق قىزمەتى مەملەكەتتىك گەودەزيالىق جەلى مەن «ماتىبۇلاق» پوليگونىنداعى ارناۋلى گەودەزيالىق جەلىنى تولىقتاي قالپىنا كەلتىردى.
«وسى جىلدارى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت وتاندىق وقۋ ورىندارىنىڭ اسكەري كافەدرالارى بازاسىندا توپوگەودەزيالىق ءبىلىمى بار زاپاستاعى وفيتسەرلەر دايارلاۋ قولعا الىندى. 2011 جىلدان توپوگەودەزيالىق جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن اسكەردى زاماناۋي توپوگەودەزيالىق قۇرىلعىلارمەن جابدىقتاۋ باستالدى. جىلجىمالى ناۆيگاتسيالىق كەشەندەر ساتىپ الىنىپ, ولار جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىل جۇرگىزىلەتىن اۋدانداردا توپوگەودەزيالىق دايارلىق ماسەلەلەرىن جەدەل شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى», دەيدى پولكوۆنيك س.جولدىباەۆ.
قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ بارلىق دامىعان ەلى «تسيفرلىق مايدان دالاسىن», ياعني بىرىڭعاي باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل جۇيە تىكەلەي ۋاقىت رەجىمىندە سوققى بەرەتىن نىسانداردى تابۋ, اقپارات الماسۋ, بۇيرىق بەرۋ, اسكەر مەن تەحنيكانىڭ جاعدايىن باقىلاۋ سىندى وزەكتى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. س.جولدىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كۇنى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە ەكى جىلجىمالى كەشەن بار. ءبىرىنشىسى – ناۆيگاتسيالىق توپوگرافيالىق, ەكىنشىسى – ناۆيگاتسيالىق گەودەزيالىق كەشەندەر. بۇلار بارلىق قاجەتتى جابدىقپەن قامتىلعان: وزدەرىنىڭ ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى بار, سولار ارقىلى جەردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, دايىن كارتانى باسىپ شىعارادى. ال بيىل اسكەري توپوگرافتار قاتارىنا ەلىمىزدىڭ قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى جاساپ شىعارعان 3 جاڭا تەحنيكا قوسىلىپ, وتاندىق ونىمدەر «وڭتۇستىك», «شىعىس», «باتىس» وڭىرلىك قولباسشىلىقتارىنا بەرىلگەن.
كادر ماسەلەسىنە كەلسەك, بۇگىندە استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, سونداي-اق «Astana IT University»-دە اەروفوتوگەودەزيست, استرونوموگەودەزيست جانە كارتوگراف ماماندىقتارى بويىنشا وفيتسەرلەر دايارلانادى. 2015 جىلى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە «گەواقپاراتتىق جۇيە» جانە «اسكەردى توپوگەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ» ماماندىقتارى ەنگىزىلگەن.
پولكوۆنيك س.جولدىباەۆ گەواقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتى اسكەردى جەر تۋرالى دالمە-ءدال ءارى شىنايى اقپارات بەرۋ, توپوگرافيالىق, تەڭىز جانە ارنايى كارتالاردى دايىنداۋ مەن باسىپ شىعارۋ, زىمىران اسكەرلەرى مەن ارتيللەريانى جانە اۋەگە قارسى قورعانىس اسكەرلەرىن نەگىزگى استرونوميالىق-گەودەزيالىق مالىمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىن اتقاراتىنىن ايتادى.
«قارۋلى كۇشتەرگە تسيفرلىق گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى دەپارتامەنت الدىنا قويىلعان اۋقىمدى مىندەتتەردى ەسكەرە وتىرىپ, قورعانىس ءمينيسترى 2019 جىلدىڭ 27 شىلدەسىندە ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن گەواقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن بەكىتتى. سونىمەن قاتار ەل پرەزيدەنتى – جوعارعى باس قولباسشى بىزگە گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالار باعىتىنداعى اسكەري-عىلىمي الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋ بويىنشا تاپسىرما جۇكتەدى. ءبىز الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ تەحنولوگيالىق دامۋ تاجىريبەلەرىن زەردەلەي وتىرىپ, وسى باعىتتا ۇزدىكسىز جۇمىس اتقارىپ كەلەمىز. ايتا كەتسەك, بۇل تۇرعىدا ءبىز تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە كوپ جاعدايدا كوش باسىندامىز», دەيدى ول.
زامان اعىمىنا ساي قارۋلى كۇشتەرىمىز دە تسيفرداندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت سەكىلدى عىلىم جەتىستىكتەرىن پايدالانۋدان كەندە قالىپ جاتقان جوق. «بەس قارۋىمىز» ساي بولۋ ءۇشىن سالاداعى ءاربىر مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەگەن ءجون. بۇل اسكەرىمىزدىڭ الەۋەتتى, اسپانىمىز اشىق, ۇيقىمىز تىنىش بولۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
