سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ىزدەنىس
كوركەمونەر كەڭىستىگىندە شەكارا جوق دەيمىز. ەرەجە دە بولماسا كەرەك-ءتى. اۆتوردىڭ قيالى مەن شەبەرلىگى ۇشتاسىپ, قانداي عاجايىپ تۋدىرارىن بولجاپ-ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە ادامزاتتىڭ شەكتەلگەن وي شەڭبەرىن بۇزىپ-جارىپ, وزگەشە ءبىر الەمگە ساپار شەكتىرەتىن وزىندىك ۇيلەسىمگە تولى ونەر تۋىندىلارى ەرىكسىز تاڭعالدىرادى. جالپى, تاڭعالۋ, تامسانۋ نەمەسە تۇسىنبەۋ, تۇراقسىزدىق, بەلگىسىزدىك – ونەرگە ءتان كۇيلەر. ونەر اتاۋلىنىڭ ءبارى حالىققا جاپپاي تۇسىنىكتى بولۋى, زاتتانعان قانداي دا ءبىر ماعىناعا, ياكي اتاۋعا, قالىپقا قۇيىلعان فيگۋراعا يە بولۋى مىندەتتى ەمەس. سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, قولونەرشى تابيعات قوجانباەۆتىڭ شەبەرحاناسىنان وسىنداي وي ءتۇيىپ قايتتىق.
ونەر ادامى قيالىنىڭ قىرتىس-قىرتىسىنداعى جىلت ەتكەن جاڭالىق پەن توسىن يدەيا بۇرق-سارق قايناپ جاتىر. ءتىپتى كوپ جۇرت شەبەردىڭ جۇمىستارىن العاش كورگەننەن تۇسىنبەي جاتادى. ەڭ قىزىعى, كوز الدىڭداعى تۋىندى ناقتى ءبىر ماعىنانى بەرمەيدى. ياعني مىناۋ – پەيزاج, مىناۋ – پورترەت, مىناۋ دالا دەگەن انىقتاماسى جوق. سان ءتۇرلى ءستيلدىڭ جۇرناعى ءبىر تۋىندىدا ۇشىراسىپ, ساناڭدى سان-ساققا جۇگىرتەدى. ءار ءداۋىردىڭ ەلەمەنتتەرى ءوزارا ۇندەسىپ, ۇيلەسىم تاپقانىنا قاراپ, عالامشاردى ويشا كەزىپ شىققانداي كۇي كەشەسىڭ. اعاش پەن سۇيەكتىڭ, تەرى مەن تەمىردىڭ, پلاستيك پەن باسقا دا ءتۇرلى ماتەريالداردىڭ جىمداسىپ, كوركەم دۇنيەگە اينالۋى اۆتوردىڭ وزىندىك ەرەكشە قولتاڭباسىن تانىتا تۇسەدى.
ءيا, تابيعات قوجانباەۆتىڭ شەبەرحاناسى – مۇلدەم بەيتانىس الەم, بەيمالىم ستيل. شىعارماشىلىق جولىن تەرى اينالدىرۋدان باستاعان قولونەرشى تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ەل جادىنان ۇمىتىلۋعا اينالعان تورسىق, كۇبى, سابا, تالىس سەكىلدى كۇندەلىكتى تۇرمىس بۇيىمدارىن جاسادى.
– كونە حيكايالاردىڭ بىرىنەن تالىس تۋرالى مىناداي اڭىز ەستىپ ەدىم. ءبىر كىسىنىڭ بار مالى جۇتقا ۇشىراپ, تاياعىن ۇستاپ قالىپتى. بىراق بايدىڭ قولى شەبەر ەكەن, ولگەن جىلقىلارىنىڭ باس تەرىسىنەن تالىس دەگەن ىدىس جاساپ, سونى ساتىپ, كەيىن قايتا مال جيىپ, شارۋاسىن تۇزەگەن. ۇستا-شەبەرلەردىڭ اسپاپ-سايمانىن سالۋعا لايىق سومكە تالىس قازىر ءوز ۇيىمدە كۇندەلىكتى قولداناتىن بۇيىمعا اينالدى, – دەيدى شەبەر.
سوناۋ 90-جىلدارى ۇلتتىق قولونەرىمىزبەن قايتا قاۋىشقان تاريحي كەزەڭدە تورسىق تىگۋگە كىرىسكەن قولونەرشى سول ۋاقىتتا ەرەكشە سۇرانىسقا يە بولعانىن ايتادى.
– تەرىنى ءوزىم وڭدەپ, ءارتۇرلى تورسىق تىكتىك. مۇندا دا وزىمشە ءبىر دەتالدار قوسىپ, ويۋمەن, پەيزاجبەن ءتۇر-ءتۇرىن جاسادىم. فورماسىن دا وزگەرتتىم. ساتۋعا دا كوپ شىعاردىق. قانشا تورسىق تىككەنىمىزدىڭ سانىندا شەك جوقتاي بولدى. كەيىن تورسىقتان ابدەن جالىعىپ, ءبىر ساتتەردە ءوزىمدى ەتىكشى سەزىنىپ كەتتىم, – دەيدى تابيعات تولەمىس ۇلى.
ءسويتىپ, باسقا باعىت ىزدەپ, اعاش, سۇيەك, ءمۇيىز, تەرى, ءتىپتى مەتالمەن جۇمىس ىستەۋگە كوشەدى. شەبەردىڭ ەرەكشەلىگى سول, اعاش پەن تەرىنى, تەمىر مەن سۇيەكتى ءارتۇرلى پلاستيك سىندى زاماناۋي ماتەريالدارمەن ۇندەستىرە الادى. ماسەلەن, جۇمىستارىندا كۇندەلىكتى قولدانىستاعى دۇنيەلەردىڭ بولشەكتەرى كوپ: كىرجۋعىش ماشينانىڭ قاقپاعى, بەلەسەبەتتىڭ دوڭگەلەگى, بالا ارباسىنىڭ جاقتاۋى, قىستىق ەتىكتىڭ تەرىسى, قۋىرشاقتىڭ كوزى, ۆەنتيلياتوردىڭ موينى, ءتىپتى اناسىنىڭ پروتەز تىسىنە دەيىن كەزدەسەدى. بارلىعى ۇيلەسىم تاۋىپ, تەحنوستيلدەگى كوركەم دۇنيەگە اينالعان. ەڭ باستىسى – ىزدەنىس. بۇل – كەيىپكەردىڭ باستى ۇرانى. نەگىزىنەن جۇمساق ماتەريالدارعا (تەرى, اعاش) جاقىن شەبەر زاماناۋي ستيلمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن تەمىردى دە قوسقان.
– تۇرمىستا قولداناتىن مىنا زاتتار ءارتۇرلى تەحنيك-ديزاينەردىڭ قولىنان شىققان. ارينە, ولار بۇنىڭ ونەرگە اينالاتىنىن بىلگەن جوق. مەن ارقايسىسىنىڭ كەرەكتى دەتالىن بايقاپ, ءبارىن ءبىر جۇمىسقا قوستىم. زاماناۋي تەحنوستيلدەگى بولەك ءبىر دۇنيە شىقتى. بىراق بارلىق جۇمىستارىمدى مىندەتتى تۇردە بۇرىنعى زامانمەن نەمەسە بولاشاقپەن بايلانىستىرامىن. باقسىلىق, شاماندىق ەلەمەنتتەر قوسامىن. وزىمىزگە قاراي, ءوز تاريحىمىزعا تارتامىن. باسقا پلانەتالىق بولسا دا ساق, عۇندار تيپىندە بەرەمىن, – دەيدى اۆتور.
ءيا, قولونەرشىنىڭ قاي جۇمىسىندا دا قازاق پەن تۇركىلەرگە قاتىستى ءبىر دەتال بارىن بايقادىق. ماسەلەن, مىناۋ ساق-عۇن جاۋىنگەرى ميستيكالىق كەيىپكەرگە اينالعان. بۇل تۋىندى كوسمو-ستيلدە جاسالعانىمەن, ۇلتتىق تاريحىمىزدان تامىر تارتادى. بۇدان بولەك تاسقا قاشالعان پەتروگليفتەر, كۇنباستى قۇداي, بالبال تاستار, التىن ادام ەلەمەنتتەرى دە كەزدەسەدى. جالپى, مۇنداي تەحنوستيلدەگى تۋىندىلار زاماناۋي تىلمەن ايتساق, كيبەرپانك جانرىنا جاتادى.
كوزقاراس
كورگەنىمىزدەي, شەبەردىڭ ءبىر تاقىرىبى – تابيعات. جانۋارلار مەن قۇستار. «اتىنا زاتى ساي» دەگەن وسى بولار, اۆتوردىڭ ءبىر ميسسياسى – تابيعاتقا قامقورلىق, اڭ-قۇستاردى ايالاۋ. ءتىپتى ءبىر ءسات اۆتوردىڭ سىرت كەلبەتى دە ءوزىنىڭ جۇمىستارىنا (دالىرەك ايتساق, اعاشتان جاسالعان قۇستارعا) ۇقسايتىنداي كورىندى. ءوز ويىمىزدان ءوزىمىز شوشىدىق. القيسسا.
ءوزىن «جالقاۋ» سۋرەتشى سانايتىن ول تابيعاتتىڭ ءوزى جاساعان عاجايىپ نارسەلەرىن ءسال عانا وڭدەي سالامىن دەيدى.
– ءبىز – ەكى تابيعات جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. تابيعات ماعان جارتىسىن ىستەپ بەرەدى (كەيدە جارتىسىنان كوبىن), مەن ونى توپىراقتىڭ استىنان, كومىلگەن جەرىنەن بايقاپ, تاۋىپ الامىن. ءارى قاراي ءسال وڭدەپ, جالعاستىرا سالامىن. سوندا تابيعات ماعان كومەكتەسىپ تۇر. ەكى ديزاينەر بىرگە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ارينە, شىنايى تابيعاتتىڭ تالانتىنا تالاسا المايمىن, – دەدى ك ۇلىپ.
الىپ كەسىرتكە, قۇماي تازى, مۇيىزتۇمسىق, قارعالار... بۇل جەردە دە تابيعات تولەمىس ۇلىنىڭ «جالقاۋلىعى» كوزگە ۇرىپ تۇر: شىم-شىتىرىق اعاش بۇتاقتارىنىڭ اراسىنان وزىنە كەرەك قيمىل-قوزعالىستى ءدال تاۋىپ, ءسال-ءپال «وڭدەي» سالعاندا, تىڭ تۋىندى وزىندىك مىنەزىمەن ءتىرىلىپ سالا بەرگەن.
اۆتور كەرەكتى ماتەريالدارىن ءوزى ىزدەپ تابادى. اعاش ىزدەپ, ورمان ارالايدى. قوقىس جاشىكتەرىنىڭ اينالاسىندا, قۇرىلىس ايماقتارىندا جۇرەدى. ال مۇيىزدەردى مال سوياتىن ارنايى ورىنداردان ىزدەيدى.
– مەن ءومىر بويى ماتەريال ىزدەۋمەن كەلەمىن. ءالى دە ىزدەي بەرەمىن. جالپى, مەندە شىعارماشىلىق جۇمىستار قاتار ءجۇرىپ جاتادى. ءبىرىن باستاپ, ءبىرىن اياقتاپ جاتسام, وعان قوسا قاجەتتى ماتەريالداردى دا قاراپ جۇرەمىن.
كوزگە جىلى ۇشىراعان ءبىر جۇمىستى بايقادىق. بۇل – قارعالار وتباسى. اعاشتان جاسالعان اكە-قارعا, انا-قارعا جانە ەكى بالا-قارعا جىلىلىقتىڭ ءرامىزى سىندى جانىڭدى ەرەكشە مەيىرگە بولەيدى.
– مىناۋ قارعانىڭ اعاشتارى ءبىر جەردە قانشاما جىل بويى ءشىرىپ جاتتى. قازىپ, تاۋىپ الدىم. ءدال قازىرگى كۇيىن ماعان ۋاقىتتىڭ ءوزى جاساپ بەردى. كەيبىر اعاشتار مىقتى بولىپ تۇرادى, ولاردى شوقپارعا اينالدىردىم. اعاشتىڭ تۇرىنە قاراي ءارتۇرلى فورما, ءارتۇرلى تاقىرىپ شىعادى. باستىسى, اعاشتا حاراكتەر بولۋى كەرەك.
«كوك وگىز», «دوڭىز», «كونەك», «تالىس», «اققۋ», باسقا دا كوپتەگەن جۇمىس اۆتوردىڭ «اڭ ءستيلىن» شەبەر مەڭگەرگەنىن, ءاربىر جانۋاردىڭ وزىنە ءتان مىنەز-قۇلقىن ءبىر عانا شتريحپەن بەرە الاتىنىن دالەلدەيدى. سونداي-اق ول تابىلعان ماتەريالدارىنىڭ سول كۇيىن ساقتاۋعا تىرىسادى. بۇل دا ءبىر تابيعاتقا جاسالعان كىشكەنتاي «قىلمىستاردىڭ» اشىق كورىنىسى سىندى.
– مىنا اعاش-ادامدارعا دا ارنايى شەگە قاققان جوقپىن. ەشتەڭەسىنە تيىسپەي, شەگەلەرىنىڭ فورماسىن عانا شىعارىپ, ادامعا ۇقساتتىم. كۇيگەن, جارىلعان, تەسىلگەن اعاشتاردى دا سول زاقىمىمەن بىرگە ۇسىنامىن. كەز كەلگەن فيگۋرا پلاستيكاسىنا قاراي ءارتۇرلى فورماعا ەنەدى.
تابيعات تولەمىس ۇلى پلاستيك ماتەريالداردى قولدانۋ ارقىلى قازىرگى جاھاندىق ەكولوگيالىق ماسەلەگە ءۇن قوسقىسى كەلەدى. ماسەلەن, قازىرگى بالا ارباسىنىڭ پلاستيك جاقتاۋىن قولدانىستان شىققان سوڭ, ەل قوقىسقا لاقتىرادى. ول وڭدەۋگە بارا ما, بارماي ما – بەلگىسىز. شىرىمەي, جەر-انانى توزدىرىپ, قانشاما عاسىر كومىلىپ جاتۋى مۇمكىن. ال شەبەر بۇنى ونەرگە اينالدىرىپ, ەكىنشى ءومىر بەرەدى.
قولتاڭبا
شەبەردىڭ شىعارماشىلىعىمەن جاڭا تانىسقان ادامنىڭ العاشقى سۇراعى «بۇل نە؟» بولارى ءسوزسىز. كەز كەلگەن كوركەم دۇنيەنىڭ شارتتىلىعىنا, زاتتىلىعىنا ۇيرەنگەن ءبىز دە بايقاماي وسى سۇراقتى قويىپ قالدىق.
– جەردىڭ بەتى ءالى زەرتتەلىپ جاتىر. مۇحيتتىڭ استىندا نە بار ەكەنىن بىلمەيمىز. جىل وتكەن سايىن جانۋارلاردىڭ ءبىر ءتۇرى جويىلىپ جاتسا, سونىمەن بىرگە جىلدا جاڭا دۇنيە شىعىپ جاتىر. مەنەن ءبارى «مىناۋ نە؟» دەپ سۇرايدى. سوندا مىناۋ – سيىر, مىناۋ تۇيە دەپ ناقتى اتاۋىن ايتۋىم كەرەك. بىراق مەندە ءبارى باسقاشا. مىسالى, مىناۋ ءبىر جانۋار. ماعان ناقتى نە بولاتىنى ماڭىزدى ەمەس. تەك فورماسى شىقسا بولدى, – دەگەن جاۋاپ الدىق.
شەبەرحانادا سىرتقى فورماسى قانداي دا ءبىر اڭعا, قۇسقا كەلەتىن سەريالىق جۇمىس كوپ. دۋەت, تريپتيح تۋىندىلار دا قاز-قاتار ءتىزىلىپ تۇر. ءار اعاشتىڭ مىنەزى مەن يىلگىش پلاستيكاسى ءتۇرلى قۇستار مەن جانۋارلاردىڭ تابيعاتىن ەلەستەتەدى.
– كەي جۇمىستار تولىق فورماسى شىققانشا جىلدار بويى جاتادى. ءار كورگەن سايىن بىردەڭەسىن ويلاپ كەتەمىن. تولىق كەمەلىنە جەتىپ, كوڭىلىم تولعان كەزدە دايىن ەكەنىن سەزەمىن. جالپى, مەندە ءبىر جۇمىس ارقىلى بىردەڭەنى مەڭزەپ, كورسەتەيىن دەگەن ماقسات جوق. ماعان فورماسى ۇناسا بولدى. كوركەمدىگى مەن ۇيلەسىمىنە, ديناميكاسىنا ءمان بەرەمىن. نەگىزىنەن, ماعان بۇل جۇمىستاردى جاساۋ وڭاي. ويتكەنى ماتەريالدىڭ ءوزى ماعان بەلگى بەرىپ تۇرادى. قانداي فورمادا, قاي جەرگە تۇراتىنىن بىردەن ەلەستەتەمىن.
ءيا, شەبەردىڭ بولمىسىندا بايقاعىشتىق قابىلەت باسىم. كەز كەلگەن ماتەريالدىڭ سىرتقى پىشىنىنەن باسقا ءبىر كوركەم فيگۋرانى كورە الۋى ءتۇرلى تىلسىم الەمگە جول باستايدى. مۇنداي بايقاعىشتىق كوزقاراس ءتۋابىتتى قالىپتاسسا كەرەك-ءتى. ونى دا سۇراپ كوردىك.
– سۋرەت مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەندە سۇيەكتەردىڭ فورماسىنا كوپ قارادىم. ومىرتقانى ۇشاققا ۇقساتامىن. ءبىر-ەكى جەرىن قىرناپ, جاساعانداي بولدىم. سۇيەكتەن سىرعا جاساپ, قارىنداسىم تاعىپ جۇرگەن. قويدىڭ جاۋىرىنىن ادامنىڭ بەتىنە ۇقساتىپ, كوزىن سالىپ كەلتىردىم. بىردە پلاستيليننەن ادامنىڭ باسىن جاساپ, توڭازىتقىشقا سالىپ قويدىم. ۇيدەگى سابىن اتاۋلىنى قويماي, قىرناپ-جونىپ, نەشە ءتۇرلى ءمۇسىن جاساپ تاستايمىن. ول كەزدە سابىندى تالونمەن الاتىن ۋاقىت. اپام ءلام دەپ ءبىر ۇرىسقان ەمەس.
قولونەرشىنىڭ شىعارماشىلىعى فيلوسوفيالىق ويعا دا جەتەلەيدى. ءبىر تۋىندىسىنا ۇزاق ۇڭىلدىرەدى. ءار دەتال تەرەڭىنە باتىرىپ, ويلاندىرادى. كەشەگى تاريح, قازىرگى ءسات, بەلگىسىز بولاشاق, عارىشتىق عالام ادامزات عۇمىرىنىڭ ءار قىرىنان بەلگى بەرەدى. ونەرگە دەگەن تالعامى بولەك, كوزقاراسى ەرەك شەبەرگە, ءبارىمىزدىڭ كوزىمىز ۇيرەنگەندەي, ات ۇستىندە وتىرعان باتىردىڭ وبرازىن جاساۋ دا ءىش پىستىرارلىق جۇمىس سەكىلدى.
– بىزدە باتىرلاردىڭ ءبارى ساۋىت كيگەن, قىلىش ۇستاعان, ات مىنگەن قاھارلى وبرازدا تانىلعان. بوگەنباي, قابانباي, ماحامبەتتى دە تۋرا وسىلاي جاسايدى. اۋىساتىن بەت ايشىقتارى عانا. نەگە ماحامبەتتى ەشقانداي ساۋىت-دۋلىعاسىز, كويلەكشەڭ, ءبىر قولىنا دومبىرا ۇستاتىپ, ياعني دومبىرا ۇستاسا دا باتىردىڭ تۇرىسىمەن جاساۋعا بولمايدى؟ ماحامبەتتىڭ باتىر ەكەنىن دە, اقىن ەكەنىن دە كورسەتۋىمىز كەرەك. ءبارىن اتقا وتىرعىزىپ, وق تيمەس مىقتى قىلىپ كورسەتۋدە ەشقانداي ەرەكشەلىك جوق, – دەيدى ءوزى.
بۇگىندە ءۇيى كىشىگىرىم مۇراجايعا اينالعان سۋرەتشى جەكە گالەرەياسىن اشقىسى كەلەدى. كەرەك-اق. سەريالى جۇمىستارى قاز-قاتار ءتىزىلىپ, ىزدەپ كەلگەن جۇرتقا قولجەتىمدى بولسا, قازاق قولونەرىندەگى جاڭا ستيل, تىڭ داۋىس تانىلا تۇسەر ەدى. ەلىمىز بەن شەتەلدەردەگى ءتۇرلى حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىسىپ جۇرگەن تابيعات قوجانباەۆتىڭ كوپشىلىككە ۇسىنىلماعان جاڭا جۇمىستارىنا كۋا بولىپ قايتتىق. توسىننان سوعار تولقىندى ويدى كۇتىپ جاتقان اياقتالماعان دۇنيەلەر دە جەتەرلىك. وسىنىڭ ءبارىنىڭ ءبىر قورىتىندىسى رەتىندە اۆتوردىڭ كەزەكتى جەكە كورمەسىن كورۋگە دە اسىقپىز.
