ول وقۋشى كەزىنەن ناقتى عىلىمدارعا, ياعني فيزيكاعا قۇمار بولىپتى. الماتى قالاسىنداعى سول كەزدەگى №2 قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىندا (قازىرگى اباي اتىنداعى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن مەكتەپ) وقيدى. 1972 جىلى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە قاتار ءبىلىم الدىق. ۇستازدارىمىز – مەيىرحان ءابدىلدين, سوۆەت يساتاەۆ, نۇرعالي قويشىباەۆ, فازىلحان بايىمبەتوۆ, قالي بارلىباەۆ باستاعان كىلەڭ مارعاسقا فيزيكتەر. ول كەزدە قازمۋ ستۋدەنت-جاستارىنىڭ مادەني ءومىرى قايناپ جاتاتىن.
1977 جىلى دوسەكەڭ ۋنيۆەرسيتەتتى تامامداعان سوڭ, جەزقازعان پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا جولداما الدى. 1985–1988 جىلدارى قازمۋ-دىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىدى. بىراق وتباسى جاعدايىنا بايلانىستى وقىتۋشىلىق قىزمەتىنە قايتا كەلەدى. 1994 جىلى الماتىدا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, عىلىم كانديداتى دارەجەسىن الدى. 1995 جىلى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى باسشىلىعىنىڭ شاقىرۋىمەن ورال قالاسىنا قونىس اۋداردى. وسىندا ءجۇرىپ جاك-تىڭ دوتسەنتى, اكادەميالىق پروفەسسور اتاعىنا يە بولدى.
2008 جىلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورىنىڭ شاقىرۋىمەن جالپى جانە تەوريالىق فيزيكا كافەدراسىنا دوتسەنت بولىپ ورنالاستى. تىنباي ەڭبەك ەتىپ, 2018 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن پروفەسسور دارەجەسىندە عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتىن جالعاستىردى.
عالىم دوسىم كەنجاليەۆ – ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن ازامات-تىن. 2014 جىلى «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن بەرلين تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتىپ قايتتى. ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى وقۋ ورىننىڭ بىرىندە تاجىريبەدەن ءوتۋى ونىڭ عىلىمي ءبىلىمىن كەڭەيتىپ, قازاقستان – گەرمانيا عىلىمي ىقپالداستىعىنا ۇلەس بولىپ قوسىلدى.
2020–2021 جىلدارى توتەننەن كەلگەن كوۆيد پاندەمياسى كەزىندە ناۋقاستانىپ قالسا دا, 2024 جىلعا دەيىن ءومىر ءۇشىن كۇرەسۋمەن بولدى. بىرقاتار وپەراتسيادان كەيىن قاتتى اۋرىپ تۇرسا دا, فاكۋلتەتپەن, كافەدرامەن بايلانىسىن ۇزبەي شاكىرتتەرىنە, جاس ارىپتەستەرىنە قامقور اقىل-كەڭەسىن بەرىپ ءجۇردى.
بىردە ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريحشى, فيلولوگ عالىمدارىمەن پىكىرلەسىپ قالدىق. سوندا قويشىعارا سالعارا ۇلى, سەرىك نەگيموۆ سىندى ەل تانيتىن اعالار: «وسى فيزيكا-تەحنيكا فاكۋلتەتىندە تاريحشى-عالىم, ولكەتانۋشى يساتاي كەنجاليەۆتىڭ بالاسى جۇمىس ىستەيدى ەكەن عوي. اكەسى الماتى اۋىلشارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا جانە قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا 40 جىل وقىتۋشى بولدى. ماحامبەت وتەمىس ۇلى, يساتاي تايمان ۇلى, سىرىم دات ۇلى, قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى, عۇمار قاراش, دينا نۇرپەيىسوۆا, مانشۇك مامەتوۆا, ت.ب. تۇلعالار تۋرالى قانشاما ەڭبەك جازدى. گۋمانيتاردان تۋعان ازاماتتىڭ فيزيكا سالاسىن تاڭداعانى قىزىق. ەستۋىمىزگە قاراعاندا, يسەكەڭنىڭ اكەسى ءناسىبوللانىڭ ءوزى جوعارى ءبىلىمدى ەكەن. ۇكىمەت باسقارعان ايگىلى سەيىتقالي مەڭدەش ۇلىمەن, الاش زيالىلارىمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان...» دەپ, ەداۋىر تىڭ دەرەكتەر ايتتى. ءبىز سوندا ارىپتەسىمىز ءۇشىن ىشىمىزدەن مەرەيلەنىپ تۇردىق.
جاستاۋ كۇنىمىزدە وسى تاريحي اقيقاتتى دوسىم يساتاي ۇلىنان سۇراساق, «ونىڭ ءبارىن ايتا بەرسەم, ماقتانعانداي بولامىن عوي. اكەمىز بىزگە قاراپايىمدىلىق پەن تاڭداعان ماماندىققا ەڭبەك ءسىڭىرۋدى ۇيرەتتى. انامىز تۇرسىن اديەتقىزى – رەسەيدىڭ سارىتاۋىنىڭ پەرزەنتى. جەنپي-ءدىڭ تۇلەگى. ەكەۋى بىزگە – التى بالاسىنا جاقسى تاربيە بەردى. مەنىڭ فيزيك بولۋىما سەبەپشى – انام جارىقتىق ەدى» دەپ, شىنايى جاۋاپ بەرەتىن.
پروفەسسور دوسىم يساتاي ۇلى – سانالى عۇمىرىن جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمعا ارناعان پەداگوگ. ونىڭ سوڭىندا فيزيكا سالاسىنا قاتىستى 80-گە جۋىق عىلىمي ەڭبەگى قالدى. سونىڭ ىشىندە عىلىمي ماقالالارى ءبىر بولەك, ول 30-دان اسا وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالىنىڭ اۆتورى ەدى. بۇلار استروفيزيكا, تەوريالىق فيزيكا, ستاتيستيكالىق فيزيكا, تەرموديناميكا جانە كينەتيكا, اسپان مەحانيكاسى, كۆانت مەحانيكاسى, ەلەكترديناميكا, سالىستىرمالىلىق تەورياسى ت.ب. وتە كۇردەلى باعىتتاردى قامتيدى. ەرەكشە سالالىق سوزدىگى دە بار.
ارىپتەستەردىڭ پىكىرىنشە, ول – وقىتۋشىلىق قىزمەتتە دە وتە مۇقيات, ۇقىپتى ادام. ومىرىندە الدىنان وتكەن مىڭداعان ءبىلىم الۋشىلاردى قاراپايىمدىلىعىمەن, تازالىعىمەن تاڭعالدىراتىن. تۇلەكتەردىڭ ايتۋىنشا, ول فيزيكا مەن استروفيزيكاداعى كەز كەلگەن كۇردەلى تاقىرىپتى قاراپايىم سوزبەن تۇسىندىرە بەرە الاتىن.
عالىم ستۋدەنتتەرگە ارنالعان عىلىمي-تانىمدىق ءىس-شارالارعا ۇنەمى قاتىسىپ ءجۇردى. ول ءبىلىم الۋشىعا, عىلىمعا قىزىعۋشى جاس تالاپقا دەگەندە ۋاقىتىن دا, دەنساۋلىعىن دا ايامايتىن.
ۇجىمى جاقسى كورگەننەن كەيىن شىعار, ول ۇزاق ۋاقىت (2009–2022 جىلدار) قوعامدىق نەگىزدە فيزيكا-تەحنيكا فاكۋلتەتىنىڭ كاسىپوداق توراعاسى بولدى. سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاپ, ۋنيۆەرسيتەتتىك سپارتاكيادا, مىسالى, شاڭعى جارىسىندا جۇلدەلى ورىن العانى دا ارىپتەستەرىنىڭ ەسىمىزدە.
ونىڭ كەۋدەسىندەگى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەرگەن ء«بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» جانە ء«بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» سەكىلدى توسبەلگىلەر قايبىرەۋدىڭ وردەن-مەدالىنەن دە جوعارى كورىنەتىن. سەبەبى ارىپتەسىمىزدىڭ مازمۇنى سوعان سايكەسەتىن.
دوسىم يساتاي ۇلى – سۇتتەي ۇيىعان وتباسىنىڭ وتاعاسى-تىن. زايىبى الما زابيقوللاقىزى – جەزقازعان مەن ورالدا ابىرويلى ۇستاز بولدى. زەينەتكە شىققانعا دەيىن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقۋ ءىسى ادىسكەرى قىزمەتىن اتقاردى. ءۇش پەرزەنتى – قارجى, ەكونوميكا, ينجەنەريا سالاسىنداعى جاس ماماندار. مارقۇم دوسەكەڭ العاشقى نەمەرەلەرىنىڭ ماڭدايىنان يىسكەپ, باتاسىن بەرىپ كەتكەنىنە شۇكىر ەتەمىز.
حالىق «عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەپ بەكەر ايتپايدى. ەندى دوسىم يساتاي ۇلىنىڭ ونەگەلى جولىن شاكىرتتەرى, ءوز پەرزەنتتەرى جالعاستىرادى دەپ سەنەمىز.
قايىرجان بالابەك,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى
