سۋرەتتەردە: دجوردج مەردوكتىڭ كىتابىنداعى قازاق قىزىنىڭ بەينەسى; وسى كىتاپتاعى قازاقى ساندىق; وسى كىتاپتاعى كيىز ءۇيدىڭ سىزباسى.
ول كىتابىنا قوسقان تاسماندىقتار – ماتەريكتىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان اۋستراليانىڭ تاسمانيا ارالىنىڭ ابوريگەن حالقى. ەۋروپامەن قارىم-قاتىناس كەزىندە ولار بىرقاتار ەرەكشە ەتنيكالىق توپتارعا ءبولىندى. وتكەن عاسىردىڭ تەڭ جارتىسىندا تاسمانيا ابوريگەندەرى اق قونىستانۋشىلار تاراپىنان بولعان قاستاندىقتان جويىلىپ كەتكەن دەلىنەدى. بۇل حالىقتىڭ جالپى سانى 2016 جىلعى ساناق بويىنشا 23 000 ادام بولعان. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ولار ەۋروپالىقتار كەلگەنگە دەيىن 8 000 جىل بويى سىرتقى الەمنەن تولىعىمەن وقشاۋلانعان. 1803 جىلى بريتاندىق وتارلاۋ باستالۋ الدىندا بۇل ولكەدەگى تاسماندىقتاردىڭ سانى 3 000–15 000 بولعانى ايتىلادى. اتالعان حالىقتىڭ سانى كەيىنگى ءۇش ونجىلدىق ىشىندە كۇرت تومەندەدى. وسىلايشا, 1835 جىلعا قاراي تەك 400-دەي تولىققاندى تاسمان ابوريگەندەرى عانا امان قالدى, كوپشىلىگى لاگەرلەردە قاماۋعا الىندى, 47-ءسى كەلەسى 12 جىل ىشىندە قايتىس بولدى. 1847 جىلى ۋيبالەننادا امان قالعان سوڭعى 47 ادام حوبارتتىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان ۋستريتساعا كوشىرىلدى. تاسماندىقتاردىڭ تىلدەرى جويىلدى. عىلىمي زەرتتەۋلەر اتالعان ارالدا قولدانىلاتىن تىلدەر بىرنەشە ءتۇرلى ءتىل توبىنا جاتاتىنىن ايتادى. كەيبىر تۇپنۇسقا تاسمان تىلىندەگى سوزدەردى پالاۆا تۇرعىندارى (تاسمانيا ماڭىنداعى فۋرنو ارالىنداعى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان ەۋروپالىق ەرلەر مەن تاسمان ابوريگەندىك ايەلدەرىنەن تاراعاندار) قولدانادى. قازىر تاسمانيادا تۇراتىن مىڭداعان ادامدار وزدەرىن ابوريگەندىك تاسمانيالىقتار دەپ بىلەدى, ويتكەنى ولاردىڭ كوپتەگەن ايەلدەرى فۋرنو ارالدارى مەن تاسمانيا ماتەريگىندە ەۋروپالىق ەركەكتەردەن بالا ءسۇيدى.
ال ءۇندىستاننىڭ وڭتۇستىگىن مەكەن ەتكەن تودا حالقى دا – جويىلىپ بارا جاتقان حالىقتىڭ ءبىرى. سول ءۇشىن دە وتكەن ەكى عاسىردان بەرى ولاردىڭ ءومىر سالتى مەن تاريحى, مادەنيەتى تۋرالى الەم عالىمدارى ءجيى جازىپ كەلەدى. حح عاسىردا تودا حالقىنىڭ سانى 700-دەن 900-گە دەيىن ءوسىپتى. ۇندىستانداعى ۇلكەن ۇلتتاردىڭ ساناتىنا قوسىلمايتىن بۇل حالىقتى عالىمدار سىرتقى كەلبەتى, مىنەز-قۇلقى جانە تىرشىلىگى باسقا حالىقتارعا مۇلدە ۇقسامايتىنىن ايتىپ, زەرتتەپ كەلەدى. عالىم مەردوكتىڭ كىتابىنا ەنگەن جويىلىپ بارا جاتقان حالىقتار تۋرالى ايتساق, ءارى قاراي جالعاسا بەرەدى. ال ەندى ونىڭ ءبىز تۋرالى نە جازعانىن وقىرمانعا جەتكىزەيىن.
كەڭ-بايتاق دالانى مەكەندەگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقتاردى ايتۋعا بولاتىنىن, الدەبىر سەبەپتەرمەن ولار بۇرىن «قىرعىزدار» دەپ اتالعانىمەن, ءتول اتاۋى «قازاق» ەكەنىن جازعان اۆتور سول كەزدەگى ۇلتىمىزدىڭ سانى ءۇش ميلليوننان استام ەكەنىن دە ايتادى. «قارا قىرعىزدارعا تۋىس كەلەتىن بۇل حالىق باس ءپىشىمى دومالاق, ات جاقتى, كەڭ ماڭدايلى, قىسقا مۇرىندى, قىسىڭقى كوزدى, سەلدىر ساقالدى كەلەدى. قازاقتاردىڭ الىستاعىنى كورۋ تۇيسىگى وتە كەرەمەت». وسىلاي دەي كەلە اۆتور قازاقتاردىڭ كوبىنىڭ ساۋاتسىز ەكەنىن ايتا وتىرىپ, ولاردىڭ قانداي دىنگە سەنەتىنىن, قانداي تىلدە سويلەيتىنىن, ۋاقىت ولشەمى قالاي ەكەنىن انىق جازادى. «قازاقتار جىل ساناۋدا سانداردى قولدانبايدى. مىسال رەتىندە ولار «مەنىڭ جىلىم جىلقى» دەي سالادى».
وسىدان كەيىنگى ءسوز ۇلتىمىزدىڭ ۇشى-قيىرسىز ۇلان بايتاعىنداعى جىرتىلىپ-ايىرىلاتىن اڭ-قۇستار مەن جانۋارلار تۋراسىندا ءوربيدى. اڭشىلىق, قانسونار, سوعىم سويۋ سىندى داستۇرلەرى مەن تىرشىلىك ۇستانىمى تۋرالى دا ارنايى توقتالادى. «قازاق دالاسىندا قاتتى داۋىلدار, تابيعي اپاتتار كوپ بولادى. 1827 جىلى ءبىر ءجۇزدىڭ 10 مىڭ تۇيەسى, 30 مىڭ سيىرى, 20 مىڭ جىلقىسى, ميلليوننان استام قويى اپاتقا ۇشىرادى». عالىمنىڭ بۇل دەرەگى بىزگە مالشىلار ءومىرىنىڭ قيىندىعى مەن جاپا-ماشاقاتىن سەزىندىرمەك. قاشاننان بەرى «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەپ بىلگەن حالقىمىز ءۇشىن كەيبىر تابيعي اپاتتاردىڭ ەل بايلىعىن ويسىراتىپ كەتۋگە شاق قالعانىن ەسكە سالادى.
باتىس جۇرتى ءۇشىن ءبىزدىڭ كوشپەلى ءومىرىمىز تىم قىزىق ءھام تۇسىنىكسىز سەزىلەتىنى شىندىق. سەبەبى ولار سياقتى وتىرىقشى ەلگە دوڭگەلەك كيىز ءۇي تىگىپ, ءار ماۋسىم سايىن ونى ءار تاراپقا كوشىرىپ, سونىڭ ىشىندە مارقايىپ, سونىڭ ىشىندە اۋناپ-قۋناۋ ءبىرتۇرلى بولىپ ەلەستەرى حاق. سول ءۇشىن دە ولاردىڭ وقىعانى مەن زيالىسى كەڭ جۇرەكتى كوشپەلى جۇرتتىڭ كيىز ءۇيىنىڭ قۇرىلىمىن, قادىر-قاسيەتىن وقىرماندارىنا تۇسىندىرۋگە قۇلشىناتىنى ءسوزسىز.
ال ۇلتىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە ءتورت ت ۇلىكتىڭ الاتىن ءرولى جوعارى ەكەنىن بىلەمىز. امەريكالىق انتروپولوگ ءوز كەزەگىندە قامبار اتا ت ۇلىگىنىڭ حالقىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىق ومىرىندەگى ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارادى. ول ادامنان زيات جىلقى جانۋارىنىڭ ەستەلىگىنە, شاشاسىنا شاڭ جۇقپايتىن, جوتاسىنا كۇن قوناقتايتىن ەستى ايعىرلاردىڭ ءۇيىرىن قالاي قورعايتىنىن جازادى. سان عاسىردان بەرى بەلدەۋىنەن ات كەتپەگەن قازاق حالقىنىڭ ات ۇستىندە ويلانىپ, ات ۇستىندە قالعىعان سىرباز تاعدىرى تۋرالى دا ايتادى. «قازاقتار ادەتتە سەيىل-سەرۋەنگە نەمەسە توي-تومالاققا جۇيرىك ات مىنەدى. اۋىزدىقپەن الىسقان تۇلپارلاردىڭ ۇستىندە ولار وتە ءساندى كورىنەدى. ال قازاق كوشى – مەرەكەلىك كورىنىس. ايەلدەر بارىن كيىپ, مىنگەن اتتارىنا ادەمى ەر-تۇرمان سالىپ, الدىنا وتىرعان بالالاردىڭ بەسىگىن دە وزگەشە سانمەن الىپ جۇرەدى. انادايدان قاراساڭ, كوشتىڭ ۇزىندىعى بىرنەشە كيلومەترگە دەيىن سوزىلىپ جاتادى». شىنىمەن دە الىستان قاراعان ادامعا كوشىپ بارا جاتقان قازاقتىڭ كەرۋەنىندە وزگەشە سالتانات پەن كورىنىس بار ەكەنى ءسوزسىز. ال بۇنى شەتەلدىكتەردىڭ سەزىنۋى دە تەگىن ەمەس.
عالىم دجوردج مەردوك قازاقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, تاريحىن, مادەنيەتىن ءجىتى زەرتتەگەنى سونشا, ءتىپتى وتكەن عاسىرلاردىڭ وزىندە حالقىمىز كۇندەلىكتى تۇرمىستا تۇتىناتىن ازىقتاردى, ياعني قۇرت-ماي, ىرىمشىك, ايران سياقتى ءسۇت ونىمدەرىن وزدەرى جاساپ, ەشكىمگە الاقان جايماي تىرلىك كەشكەنىن دە بايان ەتەدى. ءتورت ت ۇلىگىن بايلىعىم دەپ بىلگەن قازاق ءۇشىن جىلقىدان اسقان جانۋار جوق, قىمىزدان اسقان سۋسىن بولماعانىن دا امەريكالىق عالىم سەزىنسە كەرەك.
«كوشپەلى ءومىر ءسۇرۋ سالتىندا شارۋاشىلىقتىڭ ماتەريالدارى تەز سىنبايتىن بۇيىمداردان جاسالادى. سوندىقتان قازاقتار سەبەتتەر مەن قىش بۇيىمداردان گورى اعاش, مەتال, تەرى مەن ماتالاردى كوپ پايدالانادى». بۇل دا سايىن دالاداعى سانالى جۇرتتىڭ تابيعاتپەن ەتەنە ءومىر ءسۇرىپ, ءوز قاجەتىن ءوزى قامداعانىنىڭ ءبىر بەلگىسى. انە سول زامانداردا اعاشتان ءتۇيىن تۇيگەن شەبەرلەر مەن تەرىدەن ات ابزەلدەرىن جاسايتىن قولى ەپتىلەردىڭ ەل اراسىندا بەدەلگە يە بولعانىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز.
كەلەسى بەتتەردە اۆتور ۇلتىمىزدىڭ كيىم-كەشەك مادەنيەتى جانە ونىڭ جاسالۋ جولدارى تۋرالى قالام تەربەيدى. قازاقتىڭ كيىم مادەنيەتىندەگى تەرى, ءجۇن, ماقتا, ماتانىڭ ءرولى حاقىندا دا وي قوزعايدى. سونىمەن بىرگە قانشاما دالالىق حالىق بولسا دا, قازاقتاردىڭ سىرتقى كەلبەتكە, كيىنۋ مادەنيەتىنە كوڭىل بولگەنىن جاسىرمايدى. «ولار ءوز بايلىعىن كورسەتە بىلەتىن حالىق. بايلار التىن-كۇمىسپەن كۇپتەلگەن, جىبەك پەن بارقىتتان جاسالعان قىمبات كيىمدەر كيىپ, ەر-تۇرمانىن, تىزگىن-نوقتاسىن, بەلبەۋىن جىلتىراق مەتالدارمەن ادىپتەيدى. ايەلدەر باعالى جۇزىك, بىلەزىك, القالار تاعادى. قازاقتار مۇنداي قىمبات بۇيىمداردى ايىرباس ارقىلى الادى. ورتالىق ازيانىڭ قاق ورتاسىنداعى كەرۋەن جولىندا وتىرعانىمەن, بۇل حالىق ساۋدامەن اينالىسپايدى». ءارى قاراي وتباسى ءداستۇرى, اكەنىڭ اۋلەتىندەگى ورنى مەن بەدەلى, قازاقتىڭ «ۇلكەندى سىيلاۋ, كىشىنى ايالاۋ» ءداستۇرى سىندى قۇندىلىقتارعا دا اۆتور وسى كىتابىنان ورىن بەرگەن.
«قازاقتار اتىس قارۋى پايدا بولعانعا دەيىن ساداق, جەبە, ءارتۇرلى نايزا, بالتا, قامشى سياقتىلاردى قارۋ رەتىندە پايدالاندى. ولار كەيدە تۇنگى جورىقتارعا شىعۋعا شەبەر بولدى. جاۋىن جەڭسە, سول جاقتان بارىمتا اكەلۋدى دە ءجون سانايدى». شىندىعىندا, ۇلتىمىزدىڭ ات ۇستىندەگى ءومىرى كۇرەستەر مەن قاقتىعىستارعا تولى بولعانى راس. انە, سونداي ساتتەردە كەلگەن جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋ ءۇشىن نايزا مەن قىلىش, ساداق پەن جەبە ەلىن قورعاۋ ءۇشىن اتتانعان ەر ازاماتتىڭ سەنىمدى قارۋى بولدى. بۇل ءوز جەرى مەن ەلىن امان الىپ قالۋعا نيەتتى ءار ازاماتتىڭ باسىندا بولعان ءىس. باتىس وقىعانىن ۇلتىمىزدىڭ بارىمتا, قۇن تولەۋ, ەنشى ءبولۋ, قوناقجايلىلىق, الىستان كەلگەن قوناق پەن جولاۋشىنىڭ جاعدايىن جاساۋ سىندى وزگە حالىقتاردا سيرەك كەزدەسەتىن دالا داستۇرلەرى دە قاتتى قىزىقتىرعانىن اڭدادىق. سونىمەن بىرگە اۆتور قازاقتىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقانىنان قارا جەر قوينىنا ەنگەنگە دەيىنگى ومىرىندە ءسابي ءسۇيۋ, ۇيلەنۋ, ايتتىرۋ, قۇدالىق, قالىڭمال بەرۋ, بەسىك قۇدالىق, ءدىني مەيرامدار مەن جانازالىق داستۇرلەردىڭ ماڭىزدى ەكەنىن دە اتاپ وتەدى. وسىنىڭ ءبارى قارا ولەڭ مەن ءان-كۇيدىڭ, ەپوستىق داستانداردىڭ كومەگىمەن جىر-دۋماندى بولاتىنىن دا تىلگە تيەك ەتەدى ءارى قازاققا ارناعان تاراۋىن حالقىمىزدىڭ سوتسياليستىك داۋىرگە قادام باسقانىن, تۇرمىس-تىرشىلىگى سول زامانعا بەيىمدەلگەنىن ايتادى. مۇمكىن اقش عالىمى كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاق حالقى اۋىر قىسىمعا ۇشىراپ, سانى ازاياتىنىن بولجاعان شىعار, كىم ءبىلسىن؟!
