كەشەگى كۇننىڭ وزىندە «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم» دەپ وتكەن دانىشپاننىڭ دالا كوكىرەگى ۇلت قامى, بولاشاق مۇددەسى ءۇشىن نەلەردى ويلامادى دەيسىز؟ ونىڭ ساناسىندا سارعايعان ويلار ىركەس-تىركەس ولەڭ بولىپ, ارەدىكتە قارا ءسوز بولىپ قۇيىلعانى دا راس. اباي ءۇشىن جالعىز كۇرەس – قازاقتىڭ ەل بولۋى, وزگەدەن كەم بولماۋى.
بۇگىنگى ايتپاعىمىز, وزگە جۇرتتىڭ اباي تۋرالى زەردەلەۋى مەن ءتۇيسىنۋى تۋرالى بولماق. قىسقاسى, مەنى قولىما تۇسكەن اقش-تىڭ كوننەكتيكۋت شتاتىنا قاراستى ۋەسليان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسىنان وسىدان 50 جىل بۇرىن جارىق كورگەن «ورتالىق ازيا مۋزىكاسى: كسرو حالىقتارىنىڭ مۋزىكا تاريحىنىڭ وچەركتەرى» اتتى ەڭبەكتەگى ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنا قاتىستى زەرتتەۋ تولعاندىردى. اۆتورى – ۆ.بەلياەۆ. ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ مۋزىكاسىنا تەرەڭ توقتالعان بۇل كىتاپتىڭ ءبىر تاراۋى «قازاق مۋزىكاسى: ون بەسىنشى عاسىردان ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن» دەپ اتالادى دا, ۇلتىمىزدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنىڭ تاريحى مەن تارالۋ جولدارىنا توقتالادى. «اتالعان عاسىرلاردا قازاقتىڭ حالىقتىق جانە كاسىبي مۋزىكالىق ونەرىنىڭ نەگىزى قالاندى. ءان سالاسىندا وسى حالىقتىڭ ءومىرىنىڭ سان الۋان كەزەڭدەرىنىڭ ەسكى, بىراق قۇندى بەينەلەرىنىڭ بەلگىلەرىن ساقتاي وتىرىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتكەن سول جانرلار قالىپتاستى. اۋەن, ىرعاق, تەپە-تەڭدىك, فورمالار دامىدى, قىسقاسى, حالىق ءانىنىڭ بارلىق قاسيەتى كورىنىس بەردى». اۆتور وسىلاي دەي كەلە, ۇلتىمىزعا ءتان ەپيكالىق ونەردىڭ بەلگىلى تۇرلەرى XV-XVII عاسىرلارداعى وقيعالارمەن بايلانىستى جانە حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسىن, اسىرەسە جوڭعار-قالماقتارعا قارسى كۇرەسىن كورسەتەتىنىن, نەگiزiنەن ەپيكالىق داستۇردەگi جەتiلدiرiلگەن ءتۇرi – ەپوس-نوۆەليستiك جانرلاردىڭ دامۋى دا وسى كەزەڭگە جاتاتىنىن جازادى. وسى تۇستا اۆتوردىڭ مىنا سوزىنە نازار سالايىق: «قازاقتىڭ اسپاپتىق مۋزىكاسىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى دە وسى كەزەڭدە پايدا بولىپ, فەودالدىق ءداۋىردى سيپاتتايتىن ۇزدىكسىز قاقتىعىستار اكەلگەن اسكەري ءومىر سالتىنىڭ تاپتىرماس بولىگى – قازاقتىڭ اسكەري ۇرمەلى اسپاپتار ءانسامبلى قالىپتاستى». ءيا, زەرتتەۋشىنىڭ سوناۋ بىرنەشە عاسىر بۇرىنعى مۋزىكالىق تاريحي جاعدايدى ايتا وتىرىپ, «قازاقتىڭ اسكەري ۇرمەلى اسپاپتار ءانسامبلى قالىپتاستى» دەگەنىن زەرتتەپ-زەردەلەسەك, تىڭ تاقىرىپ ەكەنى شىندىق. ول ەندىگى ءسوزىن حالقىمىزدىڭ مۋزىكالىق ونەرى ايتارلىقتاي دامىپ, ەكى باعىتتىڭ: حالىقتىق-دەموكراتيالىق جانە فەودالدىق-رەاكتسيالىق باعىتتاعى كۇرەسىن كۇشەيتكەنىن, بۇل كەيىنگى كەزەڭدەگى پروگرەسسيۆتى وكىلدەرى رەاكتسياشىل اقىندارعا قارسى تۇرعان جازبا ادەبيەت پەن پوەزيانىڭ وركەندەۋىنە نەگىز بولعانىن ايتادى. سوعان مىسال رەتىندە سول كەزەڭدە جاڭا قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشى اباي قۇنانبايدىڭ ءبىر ولەڭىندە بۇقار جىراۋ, شورتانباي مەن دۋلاتتى سىنادى دەگەن دايەك كەلتىرىپ, حاكىمنىڭ «شورتانباي, دۋلات پەنەن بۇقار جىراۋ, ولەڭى ءبىرى – جاماۋ, ءبىرى – قۇراۋ» دەگەن جىرىنىڭ ءتورت تارماعىن تولىعىمەن اعىلشىن تىلىندە بەرەدى. وسىدان كەيىن ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ ەسىمىن اتاپ, «وزىق ويلى, دەموكراتيالىق باعىت ۇستانعان كۇرەسكەر تۇلعالار جىرلارى ارقىلى ەڭبەكشى حالىقتى ەزگىدەن, قۇتقارۋعا جول ىزدەپ, جۇرتتى شايقاسقا شاقىرىپ قانا قويماي, ءوزى سوعان باسشىلىق ەتتى» دەگەن باعا ايتادى.
اتالعان تاراۋدا اۆتور ۇلتىمىزدىڭ ۆوكال ونەرى حاقىندا سويلەيدى. ونىڭ زەرتتەۋىنشە, XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن قازاق مۋزىكا ونەرى ودان ءارى دامىپ, حالىق ومىرىنەن الىنعان جاڭا مازمۇنمەن ۇشتاسىپ, كاسىبي قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارماشىلىعى جاڭا قادامعا بەت العانى ايتىلادى. وسى تۇستا عالىم ابايدىڭ ءومىربايانىن جازىپ, ونىڭ بار ارمانى مەن ءۇمىتى قازاق حالقىنىڭ كەدەيلىكتەن ارىلىپ, وقىعان, ءبىلىمدى جۇرت بولۋى ەكەنىن, كوپ وقىعان دەموكرات اقىننىڭ شىعارماشىلىعىندا حالىقتىق سارىن بارىن العا تارتادى. وسىلاي جازا كەلە, حاكىمنىڭ «تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ» ولەڭىن دالەل رەتىندە وقىرمانعا ۇسىنادى.
«اباي اندەرى» اتتى تاراۋشادا عالىم حاكىمنىڭ جۇرەكجاردى اندەرى قازاق ءسوزىنىڭ ەڭ قۇنارلىسىن, ءار الۋان ماعىناسىندا ليريكالىق كەيىپپەن توگىلىپ تۇسكەنىن وقىرمانعا اڭداتادى. ء«ان ماتىندەرىن جازۋدا اباي قازاقتىڭ حالىق پوەزياسى مەن ولەڭ قۇرىلىسىن, جاڭاشا ولەڭ تۇرلەرىن پايدالانعان. ول ءوزىنىڭ اۋەندەرىندە ورىستىڭ قالالىق اندەرىنىڭ ينتوناتسياسىن ەنگىزدى. مەلوديالىق قۇرىلىم ءماتىننىڭ ماعىناسىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى» دەيدى ول.
ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنىڭ كەڭ اۋقىمدا زەرتتەلۋى بۇگىنگى ءبىز ءۇشىن قۇپتارلىق جايت. اقىننىڭ مۋزىكالىق مۇراسى بىلاي تۇرسىن, ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرى ءالى تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق.
كەلەسى بەتتەردە اۆتور اباي اندەرىنىڭ ىشكى قۇرىلىمى مەن اۋەندىك, ماتىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالادى. «اباي ادەتتە ەكىنشى قايىرماسى قايتالاناتىن ەكى بولىكتى ستروفيكالىق فورمانى ءجيى قولدانادى, بۇل ورىستىڭ دەموكراتيالىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ جىرلارىنا دا ءتان. ونىڭ كەڭ تاراعان «ايتتىم سالەم, قالامقاس» ليريكالىق انىندە قازاق حالىق پوەزياسى جاڭا ۇلگىدەگى اسەرلى اۋەنمەن ۇيلەسەتىن كەڭ مۋزىكالىق سارىن بار» دەي كەلە, «ايتتىم سالەم, قالامقاستىڭ» نوتالىق نۇسقاسىن كىرىستىرەدى.
بايىپتاپ قاراساق, «ايتتىم سالەم, قالامقاستىڭ» اعىلشىنشا اۋدارماسى دا ءساتتى شىققان. وقىعان ادام ءبىر ادامنىڭ كوڭىل كۇيى ارقىلى ءبىر حالىقتىڭ ماحابباتىن, ومىرگە قۇشتارلىعى مەن ءۇمىتىن پايىمدايدى. وسىدان كەيىن ۆ.بەلياەۆ ابايدىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى» انىنە توقتالادى. ول بۇل ءان تۋرالى «اتالعان شىعارمانىڭ اۋەزدىك قۇرىلىمىندا كورىنىس تاپقان ەرەكشەلىك قازاق حالىق مۋزىكاسىنداعى اابا ءستيلى بويىنشا بەرىلگەن» دەيدى.
كەزىندە شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى «اباي – ءوزىن-ءوزى ولەڭىمەن جۇباتقان جان» دەپ اقىننىڭ بار بولمىسىن اشاتىن وي ايتىپ ەدى. ارينە, ونىڭ ءوزىن-ءوزى جۇباتۋىنىڭ ءبىر سىرى جۇرەگىنەن قايناپ شىققان اندەرىندە دە بولسا كەرەك. ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كىتاپتىڭ اۆتورى ابايدىڭ «سەگىز اياعى» تۋرالى پىكىرىن دە جاسىرمايدى. «اباي حالىقتى ادامگەرشىلىك كەمەلدىككە شاقىرۋ ءۇشىن «سەگىز اياقتى» جازدى. بۇل كولەمدى ولەڭ فورماسىن ول بۋىن ساندارى ءارتۇرلى سەگىز جولدان تۇراتىن ەرەكشە ستروفاعا نەگىزدەدى, ونىڭ قۇرىلىمى ورىسشا اۋدارماسىندا دا ساقتالعان. بۇل ولەڭنىڭ بۋىندىق قۇرامى مەن ۇيقاسىن مىناداي سىزبامەن بەرۋگە بولادى: 558+558+88 aab ccb dd». بۇل قورىتىندىنى بىزگە قاراعاندا مۋزىكاتانۋشىلار جاقسى تۇسىنەتىن شىعار, جوعارىداعى ساندىق قورىتىندىنى سولاردىڭ ەنشىسىنە قالدىردىق. اۆتور «سەگىز اياق» تۋرالى ايتا كەلە, بۇل قازاق ولەڭى مەن مۋزىكالىق شىعارماشىلىعىنداعى ايتا قالاتىن جاڭالىق بولدى دەگەندى قوسادى.
قازاق مۋزىكاسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان بۇل تاراۋداعى حاكىمنىڭ شىعارماشىلىعى حاقىنداعى وزگەشە پايىمداۋلار كوڭىل كونشىتەدى, مارقايتادى. ءبىر سوزىندە زەرتتەۋشى «قازاقتىڭ حالىق ءان ءستيلىن جاڭارتۋعا ۇمتىلعان اباي دەموكراتيالىق ينتەلليگەنتسيا رەپەرتۋارلارىنان ورىستىڭ تانىمال اندەرى مەن رومانستارىنىڭ ماتىندەرىن اۋدارىپ, ولارعا ءوز جانىنان اۋەن شىعاردى. بۇلاردىڭ ىشىندە «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن», «سۇرعىلت تۇمان», «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» سياقتى تانىمال شىعارمالار بار» دەگەندى ايتادى. سونىمەن بىرگە ابايدىڭ پۋشكين شىعارماشىلىعىنان دا اۋدارمالار جاساپ, «ونەگيننىڭ حاتىن» كەڭ بايتاق قازاق دالاسىنا ءان رەتىندە جەتكىزگەنىن باياندايدى.
«ابايدىڭ بارلىق ولەڭى – قازاقتىڭ سول كۇشتى ءتىلىنىڭ ىشىنەن تۋعان اسىل قۇرىش» دەگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتالى سوزىنەن اسىپ ەشكىم ەشتەڭە ايتا الماس. جەر جۇزىنە اباي ولەڭدەرى مەن اندەرى تارالسا, ونى ىجداعاتتى وقىرمان ءتۇسىنىپ وقىسا, بىزدەن اسقان باقىتتى حالىق بولماس ەدى. ال ول ءۇشىن نە قاجەت؟ حاكىم شىعارماشىلىعىن جۇيەلى دە اۋقىمدى تۇردە ناسيحاتتاۋ كەرەك. ال ءبىز قولىما تۇسكەن شەتەلدىك عالىمداردىڭ دالا دانىشپانى تۋرالى جازعاندارىن وقىرمانعا جەتكىزۋدەن جالىقپايمىز. حاكىمنىڭ تۋعانىنا 180 جىل تولعان مەرەيلى جىلدا مۇنى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك دەپ تۇسىنەمىز. ءبىر نارسە انىق, ول – قازاق بار جەردە اباي ەسىمىنىڭ ماڭگىلىك ەكەندىگى ءھام مۇراسىنىڭ ولمەيتىندىگى.
