تاسقىن سۋدى بىرلىكپەن ەڭسەردىك

شۇعىل جانە جان-جاقتى كومەك

مىڭداعان وتباسى باسپاناسىز قالىپ, اپات سال­دارى­نان قيراعان ينفراقۇرىلىمدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مەملەكەتتىك قۇرى­­لىمدار, گۋمانيتارلىق ۇيىمدار مەن جەكە سەكتور اراسىنداعى ناقتى ۇيلەستىرىلگەن جۇمىس ناتي­جەسىندە ۇكىمەت اپاتتىڭ سالدارىن بارىنشا ازايتىپ, زارداپ شەككەندەرگە جەدەل كومەك كورسەتتى.

ءتىلسىز جاۋ بىردەن تىزگىندەۋگە ىرىق بەرمەدى. ەلىمىزدىڭ ون ايماعىنداعى سۋ قويمالارى كەمەرىنەن اسىپ, بۇرق-سارق قايناپ, قاۋىپ تۋدىردى. اسىرەسە باتىس وڭىرىندەگى وزەن سۋلارىنىڭ دەڭگەيى كۇن سايىن ورلەپ, ورەكپىدى. سوعان ساي مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارمەن بىرگە جۇرتشىلىق تا تايلى-تۇياعى قالماي جايىقتىڭ جاعاسىندا دامىلسىز دامبا سالىپ, كەلە جاتقان قاۋىپتىڭ الدىن الۋعا جۇمىلدى. قامدانعان قاپى قالمايتىنىن باتىستاعى جۇرتشىلىق ايقىن اڭعارتتى.

ۇكىمەتتىڭ بەرگەن رەسمي ما­لىمەتىنە سۇيەنسەك, سۋ تاسقىنى سالدارىنان مۇلكى زاقىمدانعان ازاماتتارعا جان-جاقتى كومەك كورسەتىلدى. وڭىرلەردە تۇرعىن ۇيلەر, الەۋمەتتىك نىساندار, ينفراقۇرىلىمدار سالۋ, قال­­پىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇر­گى­زىلدى. ماسەلەن, 36 455 وتباسىنا جالپى سوماسى 13,3 ملرد تەڭگە, 100 اەك مولشەرىندە بىرجولعى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلدى. 21 876 وتباسىنا 9,9 ملرد تەڭگە كولەمىندە 150 اەك-كە دەيىنگى وتەماقى تولەندى. بيىل توتەنشە جاعداي جاريالانعان ايماقتاردا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك بەرۋ وتباسىلاردىڭ ما­­تەريال­­دىق جاعدايىن جەرگى­­لىكتى كوميسسيانىڭ تەكسەرۋىنسىز, اۆتو­ماتتى تۇردە ءىىى توقسانعا ۇزار­تىلدى. ناتيجەسىندە 3,6 مىڭ وتباسىنا 655,7 ملن تەڭگە كولە­مىندەگى ااك تولەمى تاعايىن­­دال­دى.

سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن وڭىرلەردە كوميسسيالار ازاماتتاردىڭ جالعىز باسپاناسى بولعان 19 359 سۋ باسقان ءۇي مەن ساياجاي قۇرىلىستارىن تەكسەردى. ولاردى باسپانامەن قامتۋ ماقساتىندا جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنان 5 767 تۇرعىن ءۇي ساتىپ الىنعان. جوندەۋ جۇمىستارى 9 156 ۇيدە 100% اياقتالدى. بۇل ماقساتتا بارلىعى 54,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونداي-اق قىسقا مەرزىمدە 64 ملرد تەڭگەگە 2 680 جەكە تۇرعىن ءۇي سالىندى.

بۇعان قوسا ۇكىمەت رەزەر­ۆى­نەن 42,5 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ 400 ملن تەڭگەسى زارداپ شەككەن وتباسىلارعا قوستاناي وب­لىسىنىڭ ارقالىق قالا­سى­نان 31 پاتەر ساتىپ الۋعا با­عىتتالدى. 1,4 ملرد تەڭگە – قوس­تاناي وبلىسىنىڭ ارقالىق قالا­سىنداعى, امانگەلدى, جان­گەل­دى اۋداندارىنداعى «قوس­تانايۋجەلەكتروسەرۆيس» كمك ەلەكتر جەلىلەرىن جوندەۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋگە; 1,1 ملرد تەڭگە – باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جوعارى ۆولت­تى ەلەكتر جەلىلەرىن كۇردەلى جوندەۋگە; 22,7 ملرد تەڭگە – اقمولا, اقتوبە, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جول ينفراقۇرىلىمىن قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمسالدى. سونداي-اق اقمولا, اقتوبە, قوستاناي وبلىستارىندا ءبىلىم بەرۋ نىساندارىن سالۋ, جوندەۋ جۇمىستارىنا – 7,5 ملرد تەڭگە; سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جوباسىن ىسكە اسىرۋعا – 2,9 ملرد تەڭگە ءبولىندى. 600 ملن تەڭگە – اقمولا وبلىسىندا 7 سۋمەن قامتۋ نىسانىن جوندەۋگە, 5,9 ملرد تەڭگە – اتىراۋ وبلىسىنداعى جولدى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالدى.

شوب سۋبەكتىلەرىنە كەل­تى­رىلگەن زالالدى وتەۋگە 12,1 ملرد تەڭگە ءبولىندى. زارداپ شەككەن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە تولىق تولەم جاساۋ ماقساتىندا «دەمەۋ» كورپوراتيۆتىك قورىنان اتىراۋ, باتىس قازاقستان, سول­تۇستىك قازاقستان وبلىستارى­نا 2,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە قو­سىمشا قاراجات ءبولۋ ماسەلەسى پىسىقتالدى. اتالعان قاراجات ەسەبىنەن شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ 40 ءوتىنىشى بويىنشا شىعىن وتەلدى. جالپى, وڭىرلىك كوميسسيالار 14,6 ملرد تەڭگەگە 734 كاسىپ­­كەرلىك ءوتىنىمدى ماقۇلدادى. مال شى­­عى­نى­نا مەملەكەت تاراپىنان كور­سەتىلگەن كومەك كولەمى 2,8 ملرد تەڭگەدەن استى.

اپاتتان قۇتقارۋ جۇمىستارىنا بارلىق كۇش جۇمىلدىرىلدى

سۋ تاسقىنى كەزىندە ەلىمىزدىڭ كوپ بولىگى تابيعي اپاتقا ۇشى­رادى, ونىڭ اۋقىمىن بولجاۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. جۇزدەن استام ەلدى مەكەننىڭ تىنىس-تىر­شىلىگىنە نۇقسان كەلدى. ەڭ قيىن جاعداي رەسپۋبليكانىڭ باتىس ايماقتارىندا, سولتۇستىك بولىگىندە بولدى, وندا سۋ تاس­قى­نى ەكى كەزەڭدە ءوتتى. اپات­تىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باس­تاپ توتەنشە جاعدايلار مي­نيستر­لىگىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن جەدەل, وڭىرلىك شتابتار جۇمىس ىستەدى, ازاماتتىق قورعاۋدىڭ مەم­لە­كەتتىك جۇيەسىنىڭ كۇشتەرى مەن قۇ­رال­دارى جۇمىلدىرىلدى.

باستى ماقسات ادامداردىڭ اماندىعى بولدى. وسىعان بايلانىستى, باستاپقى كەزەڭدە حالىقتى توتەنشە جاعدايلار ايماقتارىنان جەر ءۇستى, اۋە تاسىلىمەن كىدىرىسسىز ەۆاكۋا­تسيالاۋ جۇرگىزىلدى. جيىنى 120 مىڭنان استام ازامات قۇتقارىلىپ, ۋاقىتشا ورنالاس­تىرۋ پۋنكت­تە­رىنە جايعاس­تى­رىلدى, ولارعا قاجەتتى كومەك كورسەتىلدى. كولىك قاتى­نا­سىنسىز قالعان اقتوبە, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تا­رىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن ازىق-ت ۇلىكپەن, ءدارى-دارمەكپەن قام­تاماسىز ەتۋگە العاش رەت قالقىما كوپىرلەر قولدانىلدى. بۇعان قوسا بارلىعى 35 ملن تەكشە مەتر­دەن استام سۋ سورىلدى, مىڭ شا­قىرىمعا جۋىق ۋاقىتشا قورعا­نىس بوگەتتەرى مەن بىلىكتەرى تۇر­عىزىلدى, 7,5 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق ارىقتار مەن كانالدار تازارتىلىپ, 8 ملن-نان استام قاپشىقتار توسەلدى.

جالپى, اپاتتان قۇتقارۋ جۇ­مىس­تارىنا توتەنشە جاع­دايلار, قورعانىس, ىشكى ىستەر مينيستر­لىك­تەرىنىڭ, ۇلتتىق ۇلاننىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ, مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ كۇشتەرى مەن قۇرال­دارى, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقا­رۋ­شى ورگاندار مەن بەيجاي قارا­مايتىن ازاماتتار جۇمىل­دى­رىلدى.

كۇشتىك قۇرالداردىڭ جالپى توپتاماسى 63 مىڭنان استام ادامدى, شامامەن 7 مىڭ تەحنيكانى, 1 مىڭنان استام سۋ ايداۋ قۇرىلعىلارىن, 418 ءجۇزۋ قۇرالدارىن, 38 اۋە كەمەلەرىن قۇرادى.

قويمالارداعى سۋ كولەمى

جالپى, سۋ تاسقىنى جاعدايى جاعىمسىز سالدارىمەن قاتار, قازىرگى ەكونوميكا سالاسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە پايدالانىلاتىن سۋ قويمالارىندا 12 ملرد تەكشە مەتردەن استام سۋ جيناۋعا مۇمكىندىك بەردى. مىسالى, ەگەر وتكەن جىلى سۋ قويمالارىنان جالپى سۋ جىبەرۋ بۇكىل سۋ تاس­قىنى كەزەڭىندە شامامەن 13 ملرد تەكشە مەتردى قۇراسا, بيىل ءبىر ايدا سۋ قويمالارىنان جالپى سۋ جىبەرۋ 36 ملرد تەكشە مەتر­دەن استام كولەمدى قۇرادى.

بۇل رەتتە رەسپۋبليكانىڭ سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارى ەڭ جوعارى شيەلەنىستى كەزەڭدە سۋدى قابىلداۋدى, قاۋىپسىز اعىزىپ جىبەرۋدى قامتاماسىز ەتتى, بۇل تاسقىن سۋلاردى سوڭعى جىلدارى تاپشىلىق تۋىنداعان سۋ نىساندارىنا (كولتاباندار, سۋ باسقان شالعىندار, كولدەر) جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, استانا سۋ قويماسىن تاسقىن سۋمەن تولتىرۋ 2 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا سۋ قويماسىن ق.ساتباەۆ اتىنداعى كانال ارقى­لى تولتىرۋ قاجەتتىلىگى جويىل­دى.

سونداي-اق سۋ تاسقىنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايدى جاق­سارتۋعا سەپتىگى تيگەنى دە راس. كوپتەن بەرى سۋ بارماعان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قامىس-سامار كولدەرىنە 80 ملن تەكشە مەتر تاسقىن سۋ جەتتى. ۇلىتاۋ وبلىسىنان قىزىلوردا وبلىسىنا 839 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا سۋ جولىن قاداعالاۋ تاريحىندا العاش رەت سارىسۋ وزەنى ارقىلى سۋ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ كول جۇيەلەرىنە جەتتى. جىل باسىنان بەرى بالقاش كولىنە 12 ملرد تەكشە مەتر سۋ, ونىڭ ىشىندە 3,3 ملرد تەكشە مەتر سۋ تاسقىنى كەزىندە جىبەرىلدى. كاسپي تەڭىزىنە 7,4 ملرد تەكشە مەتر سۋ قۇيىلدى.

بيىلعى قىركۇيەك ايىنىڭ باسىنداعى دەرەكتەرگە سايكەس, سۋ قويمالارىنان اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا 8,4 ملرد تەكشە مەتر سۋ, ونەركاسىپتە 3,7 ملرد تەكشە مەتر سۋ پايدالانىلعان. وسىعان وراي, بولاشاقتا تاسقىن بولا قالسا سۋدى جيناۋدى, قاۋىپ­­سىز وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە كولە­مى 2,6 ملرد تەكشە مەتر بولا­تىن 42 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جوس­پارلانىپ وتىر. بۇل ءىس-شارا­لار سۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2024–2028 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوس­پارىنا ەندى.

سونىمەن قاتار 580 مىڭ­نان استام تۇرعىنى بار 84 ەلدى مەكەننىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا زارداپ شەككەن نىسانداردى سالۋعا, رەكونسترۋكتسيالاۋعا, قالپىنا كەلتىرۋگە, قورعانىس بوگەتتەرىن نى­عاي­تۋعا باعىتتالعان 56 جوبا­نىڭ تىزبەسى انىقتالدى.

كولىك قاتىناسى قالپىنا كەلدى

وتاندىق اۋە كومپانيالارى بيىلعى 11-20 ءساۋىر ارالىعىندا استانا, الماتى, شىمكەنت, اقتاۋ قالالارى باعىتتارىندا اتىراۋ قالاسىنان جالپى سىيىم­­دىلىعى 14,2 مىڭنان اس­تام ورىن­دىق 76 قوسىمشا رەيستى ورىن­دادى. سونداي-اق اۋە تاسىمال­­داۋشىلارمەن 1,1 ملرد تەڭگە گۋمانيتارلىق كومەك ءبو­لى­نىپ, 100 توننادان استام گۋمانيتارلىق جۇك تاسىمالداندى. پويىزداردىڭ ۇزدىكسىز, قاۋىپسىز قوز­عالىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­سا­تىندا 83 سۋ قويماسى مەن بوگەتتەرگە تۇراقتى باقىلاۋ جۇرگىزىلدى.

حالىقتى ەۆاكۋاتسيالاۋ كەزە­ڭىندە 30 مىڭ جولاۋشى, ونىڭ ىشىندە «اتىراۋ – قۇلسارى – ماڭعىستاۋ» باعىتتارىنا 12,5 مىڭ جولاۋشى, قىزىلوردا, قاراعاندى, الماتى, استانا, اقتاۋ قالالارى باعىتىندا 5,5 مىڭ جولاۋشى تاسىمالداندى, سونداي-اق تجم, ۇلتتىق ۇلان, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەكە قۇرامىنىڭ 10,5 مىڭ ادامى, 1,5 مىڭ بالا ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى مەن لاگەرلەرگە باردى.

1,1 مىڭ اۋىر تەحنيكانى تاسىمالداۋعا 700 تەمىرجول پلات­فورماسى تەگىن بەرىلدى. بۇعان قوسا زارداپ شەككەن وڭىرلەرگە 10 مىڭ توننادان استام گۋما­ني­تارلىق كومەك (اۋىز سۋ, ازىق-ت ۇلىك, ماتراتستار, گيگيەنا زاتتارى, سونداي-اق اپاتتان قۇت­قارۋ جۇمىستارىنا ارنال­عان قيىرشىق تاس, كەسەك تاس) جەت­كىزىلدى. سۋ تاسقىنى سالدارىنان رەسپۋبليكالىق جولداردا 122 ۋچاسكەدەگى جول جيەكتەرى مەن جول توسەمى شايىلىپ كەتكەن بولاتىن. ونى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ تولىق كولەمدە قاراستىرىلىپ, بارلىق كولىك بايلانىستارى بۇرىنعى ىرعاعىنا ءتۇستى.

ءتۇيىن ءسوز

رەسمي مالىمەتكە سايكەس, سۋ تاسقىنى باستالعاننان بەرى بارلىعى 12 086 تۇرعىن ءۇي مەن 22 723 ساياجاي سۋ استىندا قالدى. بۇعان قوسا مال-مۇلكى سۋعا كەتىپ, بيزنەسى زارداپ شەككەندەر دە بار.  دەگەنمەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا بەرگەن ۋادەسى تولىق ورىندالدى. قىركۇيەك-قازان ايلارىنا دەيىن بارلىق زارداپ شەككەن تۇرعىن قالىپتى تىرلىكتەرىنە قايتا ورالدى. قيىندىق ارتتا قالدى. تەك مۇنىڭ سالدارى ساباق بولىپ, ساقتىق, الدىن الۋ امالدارى جەتىلدىرىلە بەرۋى كەرەك. وسىناۋ الاپات تاسقىنعا كەۋدەسىن توسقان, قۇم تاسىپ دامبا سالۋعا اتسالىسقان, ءۇي-كۇيسىز قالعان جۇرتشىلىقتى ىستىق تاماقپەن قامتىعان, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ورتكە قاناتىمەن سۋ سەپكەن ەل ەرىكتىلەرىنىڭ ەرلىگىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. سونىمەن بىرگە قۇتقارۋ سالاسىنىڭ كاسىبي ماماندارىنىڭ دا حالىقتىڭ اماندىعىنا قوسقان ۇلەسى زور ەكەنى بەلگىلى. قيىن ساتتەردە قارجىلاي كومەك كورسەتكەن كومپانيالار مەن ءىرى كاسىپكەرلەردى ايتپاعاندا جەكەلەگەن ادامدار, ونىڭ ىشىندە اتى-ءجونىن جاريا ەتپەۋدى قۇپ كورگەن بەيتانىس جىگىت 450 ملن تەڭگە, ءانشى ديماش قۇدايبەرگەننىڭ ءوزى 15 ملن تەڭگە كومەك كورسەتكەنى كوپشىلىكتىڭ ەسىندە. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن جەتكەن گۋمانيتارلىق كومەكتەر دە ەلىمىزدىڭ جاھانداعى بەدەلىن كورسەتتى.