تۇرار جانە تۇركىستان ءۇشىن كۇرەس

بۇل حاتتى 1936 جىلى 4 قىركۇيەكتە اشقان «اكىمشىلىك وكىلى» رەشيد يسا (وسى كىسى اۋدارعان بولۋى مۇمكىن) «باشقۇرتستان وكىلدەرىنىڭ قولى وقىلمادى» دەپ جازعان ەكەن. ءبىز باشقۇرتستان وكىلدەرى احمەت-3اكي ءۋاليدوۆ مەن Xاريس يۋماگۋلوۆ بولۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل حات بىلتىر عانا قۇپياسىزداندىرىلعان ەكەن. قازىرگى ۋاقىتتا وسى حاتتىڭ تۇپنۇسقاسىن الۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانىپ جاتىرمىز. حاتتىڭ تۇپنۇسقاسى قولىمىزعا تيگەن جاعدايدا بۇل سۇراققا تولىق جاۋاپ بەرەمىز.

حات 1920 جىلى ماۋسىمدا ماسكەۋدە بولىپ, كەڭەستىك رەسەي باسشىلارى ل.ب.كا­مەنەۆپەن, ل.م.كاراحانمەن جانە گ.ۆ.چي­چەرينمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن تۇرىك كوممۋنيستەرى حاليل پاشا, باحا الي سايدبەك جانە فۋات بەي سابيتتەر ارقىلى انكاراعا جەتكەن بولۋعا ءتيىس دەپ توپشىلاپ وتىرمىز. سەبەبى باحا الي سايدبەك پەن فۋات بەي سابيت ماۋسىمنىڭ ورتاسىندا ماسكەۋدە تۇرار رىسقۇلوۆ باسقارىپ كەلگەن تۇركىستان دەلەگاتسياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن تۇركى-مۇسىلمان ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ جيى­نىنا قاتىسقان ەدى.

قازاقشاعا تارجىمالانعان حاتتىڭ تولىق ءماتىنىن نازارعا ۇسىنامىز:

« ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىس باسقارماسىنا.

ءى باپ: تۇركىستان, قازاقستان جانە باش­­قۇرتستان وكىلدەرى جازعان حاتتىڭ كوشىرمەسى تومەندەگىدەي.

انكاراداعى ۇلى وسمانلى ۇلتتىق ماجىلىسىنە.

ەلدىگىڭىزگە قۋانىپ, دۇعا وقىدىق. ىستە­رىڭىزگە ساتتىلىك بەرسىن!

«1-باپ. دۇنيەدەگى توڭكەرىسشىلەرمەن ارانى بۇزىپ/الشاقتاتىپ تۇرعان ەسكىشىل, ءدىنشىل تۇلعالار اكىمشىلىك-ساياسي ىستەردەن شەت قالىپ, تۇرىك حالقىندا ەش پايداسى جوق تەوكراتيا لوزۋنگتارى (ۇندەۋ) ءبىتىپ, ازاتتىق پەن الەۋمەتتىك توڭكەرىس لوزۋنگتارى (ۇندەۋ) ۇلىقتانۋدا.

2-باپ. قىتاي مەن ارابستاندى, ءسىبىر مەن ءۇندىستاندى زامانىندا بىرلەستىرگەن تۇرىك قاۋىمىنىڭ بۇل كۇندە ءبىر بولۋ, بەرىك توڭكەرىستىك اسكەري كۇش بولىپ, وسى توڭكەرىس عاسىرىندا شىعىستى ازات ەتۋى شارت. بىراق نە شىعىس, نە باتىستىڭ ەشبىرى ءبىزدىڭ ماقساتىمىزعا جول قويماي, تەرىس ماقساتتارىنا قاراي تارتاتىنى انىق.

3-باپ. (شىعىستىڭ ازاتتىعى – شىعىستىڭ ءوز ءىسى). ەگەردە ءبىز دە سەنىمدى بولىپ, نادان­دىققا جول بەرمەي, قايتادان ءوز قۇدى­رەتى­مىزگە, ءوز كۇشىمىزگە سەنىم ارتىپ, تۋرا جول تاۋىپ, ءار جەردە ءبىر ماقساتتا ارەكەت ەتىپ, ول ارەكەتتە قاھارمان وسمانلى ءھام رەسەيدەگى تۇرىك اسكەرلەرى مەن ەرىكتىلەرى ەرلىك جاساپ, ءبۇتىن ورتا شىعىستى ازات ەتەيىك. سودان كەيىن ءبۇتىن شىعىس پەن ءبۇتىن [......] توڭكەرىسىنە قوسىلۋدى تىلەيمىز ءارى سول جولدا قۇربان بولۋعا ءازىرمىز. [1] 920 جىلى 13 ماۋسىم».

قول قويعان: تۇركىستان وكىلدەرى رىسقۇ­لوۆ, نيزامەددين حودجا, قازاقستان وكىلى بايتۇرسىنوۆ, باشقۇرتستان وكىلدەرىنىڭ قولى وقىلمادى.

ءىى باپ. 2 قىركۇيەك, 1606 ءنومىر, ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىس باسقارماسىنا جانە شىعىس [......] قولباسشىلىعىنا جازىلعان.

اشتىم. 4/9/36

اكىمشىلىك وكىلى رەشيد يسا.

مۇحتار مىرزاعا».

بۇل حاتتىڭ مازمۇنىنان 1920 جىل­دىڭ قاڭتارىنان باستاپ تۇرىك كەڭەس رەس­پۋبليكاسى مەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ كوم­مۋنيستىك پارتياسىن قۇرۋ تۋرالى شە­شىمدەرىن تۇرىككوميسسياعا مويىنداتىپ, ەگەمەن جانە تۇتاس تۇركىستان ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقان ت.رىسقۇلوۆتىڭ ۆ.لەنين­نىڭ ءوز يدەياسىن قابىلداماي تاستاعا­نىنا قاراماي, ءالى دە ءوز ماقساتىنان باس تارتپاعانىن, تۇركىستاننىڭ بوستاندىعى ءۇشىن سوڭعى مۇمكىندىككە دەيىن كۇرەسۋگە بەل بايلاعانىن انىق بايقاۋعا بولادى.

ەندى كىشكەنە شەگىنىس جاساپ, ت.رىسقۇلوۆ باستاعان مۇسبيۋرونىڭ تۇتاس تۇركىستان ءۇشىن كۇرەسىنىڭ مازمۇنىنا توقتالا كەتەيىك.

* * *

1920 جىلى 21 قاڭتاردا ت.رىسقۇلوۆ تاكسر واك توراعاسى بولىپ سايلاندى. ت.رىسقۇلوۆ تۇرىكاتكوم تاريحىندا توراعا بولعان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇڭ­عىش وكىلى ەدى. ت.رىسقۇلوۆ از عانا ۋاقىت ىشىندە تۇرىكاتكومدى تۇركىستاننىڭ ت­اريحي-وبەكتيۆتى جاعدايىن باسشىلىققا الىپ جۇمىس ىستەيتىن ورگانعا اينالدىردى. كوميسسارياتتاردىڭ قىزمەتى تۇركىس­­تاننىڭ جەرگىلىكتى حالىقتارىنىڭ تۇر­مىس ەرەكشەلىكتەرى مەن سالت-داستۇرىنە سايكەستەندىرىلىپ قايتا قۇرىلدى.

ت.رىسقۇلوۆتىڭ تۇرىكاتكوم توراعاسى لاۋازىمىندا اتقارعان قىزمەتىنىڭ ەڭ باس­تىسى جانە ماڭىزدىسى تۇركىستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ساياسي-مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى جولىنداعى تاباندى كۇرەسى بولدى. تۇركىس­تاندى تۇرىك تىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلتتىق مەملەكەتىنە اينالدىرۋعا, رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىنە, ياعني ساياسي, ەكونوميكالىق, ديپلوماتيالىق, اسكەري جانە مادەني ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى بولۋعا ءتيىس دەربەستىك قۇقىقتارىنا يە بولۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. بۇل ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ت.رىسقۇلوۆقا تۇرىككوميسسيامەن, تۇركىستان مايدانى رەۆوليۋتسيالىق-اسكەري كەڭەسىمەن جانە رك(ب)پ وك-مەن كۇرەسۋگە تۋرا كەلدى. سوندىقتان دا تۇتاس تۇركىستان يدەياسى ءۇشىن كۇرەسكەن ت.رىسقۇلوۆتىڭ ەسىمى تۇركىستان ۇعىمىنىڭ بالاماسىنا اينالدى.

تۇركىستاننىڭ ەگەمەندىگىن تىكەلەي ۆ.لەنيننىڭ الدىندا تالقىلاۋ ءۇشىن 1920 جىلى مامىردا ت.رىسقۇلوۆ باسقارعان تۇر­­­كىستان دەلەگاتسياسى تاعايىندالدى. ت.رىس­قۇلوۆ ۆ.لەنين ءۇشىن ارنايى بايانداما دايارلايدى. باياندامادا تۇركىستاننىڭ جاعدايى, ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ۇلتارالىق جانە مادەني داعدارىستاردىڭ سەبەپتەرى, ودان شىعۋدىڭ جولدارى اشىپ كورسەتىلدى. قۇجاتتا مۇسىلمان كوممۋ­نيستەرىنىڭ ۇلت ماسەلەسى جانە ۇلتتىق مەم­لەكەتتىك تۋرالى يدەيالارى تولىق قامتىلعان. مۇسىلمان كوممۋنيستەرىنىڭ تۇركىستاندا رەسەيدەگى سياقتى حالىقتى الەۋ­مەتتىك جىككە ءبولۋ, تاپ كۇرەسىن ءورشىتىپ, پرولەتاريات ديكتاتۋراسىن ورناتۋ جولىمەن ەمەس, ولكەنىڭ تاريحي ەرەكشەلىكتەرىمەن ساناسا وتىرىپ, بولشەۆيكتىك پارتيا جاريالاعان ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ قۇقىعىن ومىرگە دەموكراتيالىق جولمەن ەنگىزۋ ارقىلى جەرگىلىكتى ۇلتتاردىڭ مەملەكەتتىگىن قال­پىنا كەلتىرۋ, ەلدى سايلانبالى كەڭەستەر ارقىلى باسقارۋ, وكىمەت بيلىگىن جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرىنە بەرۋ, رەسپۋبليكانىڭ ىشكى ءوزىن-ءوزى قورعاۋ كۇشتەرى مەن سىرتقى جاۋدان قورعاناتىن قۋاتتى مۇسىلمان قىزىل ارمياسىن قۇرۋ, سىرتتان كەلەتىن ەميسسارلىق ورگانداردى جويۋ جولىمەن عانا دامىتۋعا بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى.

1920 جىلى 25 مامىردا رك(ب)پ وك ساياسي بيۋروسى تۇركىستان ماسەلەلەرىن تالقىلايدى. بۇعان دەيىن تۇركىستان دەلەگاتسياسى ۆ.لەنين­مەن تىكەلەي كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن ەدى. ساياسي بيۋرو ماجىلىسىنە دەلەگاتسيا تور­اعاسى ت.رىسقۇلوۆ, تۇرىك­كوميسسيانىڭ ماس­كەۋگە ىلەسە كەلگەن مۇ­شەلەرى ش.ەلياۆا مەن يا.رۋدزۋتاك شا­قىرىلدى. رەسەي مەن تۇركىستان اراسىنداعى قاتىناس تۋرالى ەرەجەنى دايارلاۋ ءۇشىن قۇرامىنا گ.چيچەرين, ن.كرەستينسكي جانە ش.ەلياۆا كىرگىزىلگەن كوميسسيا تاعايىندالدى. كوميسسيا قۇرا­مىنا تۇر­كىستان دەلەگاتسياسىنىڭ بىردە-ءبىر مۇ­شەسى ەنگىزىلمەدى. اتالعان كوميسسيا رك(ب)پ-نىڭ تۇركىستانداعى مىندەتتەرى تۋرالى وك شەشىمىنىڭ جوباسىن جاساپ, ونى 1920 جىلى 13 ماۋسىمدا تالقىلاۋعا ۇسىنادى.

قاۋلى جوباسىمەن تانىسقان ۆ.لەنين بىرقاتار سىن-ەسكەرتپە جازادى. قاۋلى جوباسىندا رەسەي سامودەرجاۆيەسىنىڭ تۇركىس­تانداعى جارتىعاسىرلىق وتارلىق ساياسا­تىنىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان قاتىناستاردى جويۋ رك(ب)پ-نىڭ باستى مىندەتى رەتىندە اتاپ كورسەتىلدى. ورىس جۇمىس­شىلارىنىڭ وتارشىلدىق دەرتىنە شال­دىققان توبى كەڭەس بيلىگىن قولىندا ۇستاعان ەكى جارىم جىل ىشىندە بۇل قاتى­ناستاردىڭ جاقسىلىققا قاراي وزگەر­مەگەنى بىلاي تۇرسىن, «كوممۋنيستىك» قي­مىلداردىڭ ارقاسىندا بۇرىنعىدان دا شيەلەنىسە ءتۇستى, ەزگىگە تۇسكەن جەرگىلىكتى حالىق بۇل قيمىلدى بۇرىنعى پاتشا وكىمە­تىنىڭ اگەنتتەرى قيمىلىنىڭ جالعاسى دەپ قارادى. قاۋلى جوباسىندا بار كىنا پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتى مەن رەۆوليۋتسيادان سوڭ كەڭەس وكىمەتىن باسقارعان «ورىس جۇمىسشىلارىنىڭ شوۆينيستىك توبىنا» اۋدارىلىپ, تۇركىستاننىڭ ناعىز قوجاسى بولىپ وتىرعان قارۋلانعان ورىس مۇجىقتارى مەن كۋلاكتارى نازاردان تىس قالدىرىلدى. ويتكەنى تۇرىككوميسسيا ءوز ساياساتىندا الەۋمەتتىك بازا رەتىندە ەڭ الدىمەن سولارعا سۇيەنەتىن.

ءوز ەسكەرتپەسىندە ۆ.لەنين: «مەنىڭ ويىم­شا, جولداس رىسقۇلوۆتىڭ جوباسىن قابىلداماۋ قاجەت. ال كوميسسيانىڭ جوباسىن كەلەسى وزگەرىستەرمەن قابىلداۋ قاجەت:

(ا) تۇرىككوميسسيانىڭ Tۇرحكك جانە تۇرواك-پەن جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەۋ مىندەتىن ەنگىزۋ:

(1) ولاردىڭ قورىتىندىسىن سۇراۋ;

(2) ولاردى تۇرىككوميسسيانىڭ ىستەرىنە بىرتىندەپ ەنگىزۋ;

(3) تۇرحكك مەن تۇرواك [جۇمىسىنا] قاتىسۋ;

(4) بارلىق (نەمەسە نەگىزگى) داۋلى ماسە­لەلەردى وك-كە جانە بواك-كە ەنگىزە وتىرىپ, ولارمەن «كەلىسۋ».

(ر) قۇقىقتاردىڭ بىرتىندەپ كەڭەيۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرقاتار پراكتيكالىق شارانى ەنگىزۋ (ىستەرگە قاتىسۋ جانە ت.ب.)», دەي وتىرىپ, قاۋلى جوباسىندا ورىس مۇجىقتارى مەن كۋلاكتارىنىڭ نازاردان تىس قالعانىن دۇرىس اتاپ كورسەتتى. جوبادا تۇركىستاندا تۇرىككوميسسيانىڭ بولۋ قاجەت­تىگى اتاپ كورسەتىلدى. سىرتقى ساياسات, سىرتقى ساۋدا, اسكەري ءىس, قاتىناس جولدارى, پوشتا-تەلەگراف, قارجى ماسەلەسى تەك ماسكەۋدە شەشى­لەتىنى, قالعان ماسەلەلەردە بيلىك تۇر­كىس­تان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنە بەرىلەتىنى ايتىلدى.

قاۋلى جوباسىمەن تۇركىستان دەلەگاتسياسى دا تانىسىپ شىعادى. دەلەگاتسيا 16 ماۋسىمدا ۆ.لەنين مەن ن.كرەستينسكيگە قوسىمشا بايانداما تاپسىرادى.

1920 جىلى 29 ماۋسىمدا رك(ب)پ وك-ءنىڭ ساياسي بيۋروسى ۆ.لەنيننىڭ نۇسقاۋلارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, تۇركىستان بويىنشا سوڭعى شەشىمدەرىن جاريالايدى. رك(ب)پ وك-ءنىڭ قاۋلىسىندا بولشەۆيكتەر پارتيا­سى مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇركىستانداعى نەگىزگى مىندەتى رەتىندە مىنالاردى اتاپ كورسەتتى:

1) جەرگىلىكتى حالىقتار مەن ەۋروپالىق قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ارا-قاتىناسىن رەتتەۋ;

2) جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ قوعام­دىق قا­تىناسىندا ۇستەم بولىپ وتىرعان پاتريار­حالدىق-فەودالدىق سارقىن­شاق­تاردى جويۋ;

3) كەلىمسەك ورىس كۋلاكتارىنان جەرگىلىك­تى حالىقتىڭ اتاقونىس جەرلەرىن تارتىپ الىپ, يەلەرىنە قايتارۋ;

4) كوشپەلى حالىقتاردى وتىرىقشىلىققا كوشىرۋگە دايارلانۋ;

5) ورىس كۋلاكتارىنىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتىن السىرەتۋ, ولاردى قارۋسىز­دان­دىرۋ جانە ورتالىق رەسەيگە جەر اۋدارۋ;

6) پاتشا وكىمەتىنىڭ اكىمشىلىك قىزمەت­كەرلەرىن, شەنەۋنىكتەرىن, پوليتسيا مۇ­شەلەرىن تۇركىستاننان كەتىرۋ, جەرگىلىكتى ورىس كوممۋنيستەرىنىڭ شوۆينيستىك پيعىل­مەن اۋىرعان بولىگىن ورتالىقتان كەلەتىن باسقا كوممۋنيستەرمەن الماستىرۋ جانە ت.ب.

بىراق قاۋلىدا تۇركىستان دەلەگاتسياسى ۇسىنعان نەگىزگى تالاپتار: تۇرىككوميسسيانى جويۋ, تۇركىستان مايدانى رەۆوليۋتسيالىق-اسكەري كەڭەسىنىڭ بيلىگىن شەكتەۋ ارقىلى بۇكىل وكىمەت بيلىگىن رەسپۋبليكاداعى زاڭدى, كونستيتۋتسيالى ورگاندار – تۇرىكاتكوم مەن حكك-گە بەرۋ, رەسپۋبليكانىڭ ەگە­مەن­دىگى, ارميانى جەرگىلىكتى حالىقتان جاساق­تاۋ, قارجى, سىرتقى ديپلوماتيا, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار, ركفسر قۇرا­مىن­داگى ۇلت رەسپۋبليكالارىمەن ارا-قاتى­ناس ماسەلەلەرى, جەرگىلىكتى حالىقتارعا قاتىستى ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني ساياساتتىڭ جولدارى, ركفسر ۇكىمە­تىنىڭ قۇرامىندا تۇركىستان وكىلدەرىنىڭ بولۋى تۋرالى اسا ماڭىزدى تالاپتار قا­بىلدانبادى.

وسىعان قاراماي, تۇركىستان دەلەگا­تسياسىنىڭ كرەملدەگى كەزدەسۋلە­رىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور بولدى. كرەمل تۇركىستاننان بۇرىنعى پاتشا شەنەۋنىكتەرىن, پوليتسيا مۇشەلەرىن, كازاك اتاماندارىن, ءىرى ساۋداگەرلەر مەن كۋلاكتاردى, ەۋرو­پالىق كوم­مۋنيستەردىڭ شوۆينيستىك توبىن قۋىپ, جەرگىلىكتى حالىقتار مەن قونىس اۋدا­­رۋشىلاردىڭ قاتىناسىن رەتتەۋ, كوش­­پەلىلەردىڭ اتاقونىس جەرلەرىن يەلەرىنە قايتارۋ, ورىس مۇجىقتارىن قارۋسىز­داندىرۋ تۋرالى تاپسىرمالار بەردى. تۇركىس­تاندا جەر-سۋ رەفورماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ قاجەتتىگىن مويىندادى. بۇل تۇركىستان دەلەگاتسياسىنىڭ ساياسي جەڭىسى ەدى.

1920 جىلى 16 ماۋسىمدا تۇركىستان دەلەگاتسياسى ماسكەۋدە جۇرگەن باشقۇرتستان, تاتارستان مەن قازاقستان قايراتكەرلەرىمەن كەلىسە وتىرىپ, ۆ.لەنيننىڭ كوممۋنيستىك ينتەرناتسيونالدىڭ ءىى كونگرەسىنە ارناپ جازعان تەزيستەرىنە تۇزەتۋلەرى مەن ۇسىنىستارىن ەنگىزەدى. ۆ.لەنيننىڭ اتىنا جىبەرىلگەن قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسىنا تۇركىستاننان ت.رىسقۇلوۆ پەن ن.قوجاەۆ, قازاقستاننان ا.بايتۇرسىن ۇلى, باشقۇرت­ستاننان 3.ءۋاليدي مەن X.يۋماگۋلوۆ قول قويدى.

تۇرىك قايراتكەرلەرى ۆ.لەنيننىڭ تەزيستەرىندەگى ورىس پرولەتارياتى كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندە قاتتى وزگەردى. ونىڭ پاتشا زامانىنداعى پرولەتارياتتان ءتۇبىرلى ايىرماشىلىعى بار. سوندىقتان دا ورىس پرولەتارياتىنىڭ وتار ەلدەردىڭ ەڭبەكشىلەرىن ازات ەتۋدەگى ءرولىنىڭ زور ەكەنى تۋرالى قاعيدالارىنا نارازىلىق بىلدىرەدى. ناقتى مىسالدارمەن كەرىسىنشە قۇبىلىستى دالەلدەيدى, پانيسلاميزمگە قارسى كۇرەس­تىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىستارىن سىن­عا الادى. ولار ۆ.لەنينگە بودان حالىق­تاردى وتارشىلاردىڭ قولىمەن نەمەسە وتارشىلارعا ارقا سۇيەيتىن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قولىمەن ازات ەتۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتەدى. ورىس شوۆينيستەرىنىڭ مۇسىلمانداردى ەركىنە جىبەرۋگە بولمايدى, ولار مەملەكەت تە, قۋاتتى ەكونوميكا دا قۇرا المايدى, باردى قيراتىپ بىتىرەدى دەيتىن ۋاعىزىنا سوققى بەرەدى.

تۇركىستان دەلەگاتسياسى 1920 جىلى ماۋ­سىم ايىنىڭ ورتاسىندا ماسكەۋدە تۇركى-مۇسىلمان ايماقتارىنان كەلگەن ۇلت قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسىپ, جيىن ۇيىم­داستىرادى. جيىنعا شىعىس حالىقتارى كومم­ۋنيستىك ۇيىمدارىنىڭ ورتالىق بيۋروسىنان مىرسەيىت سۇلتانعاليەۆ, ساحيبكەرەي سايدعاليەۆ, شايماردان يبراگيموۆ, تاتارستاننان ميقدات برۋندۋكوۆ, قازاق­ستاننان احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن عابدۋلحاكىم بوكەيحانوۆ, باشقۇرتستاننان احمەت-زاكي ءۋاليدوۆ پەن حاريس يۋماگۋلوۆ, تۇركىستاننان تۇرار رىسقۇلوۆ پەن نيزامەددين قوجاەۆ, تۇركيادان باحا الي سايدبەك پەن فۋات بەي سابيت قاتىسادى. جيىندا تۇركى قايرات­كەرلەرى رك(ب)پ-نىڭ ۇلت ساياساتى, وعان قارسى تۇرۋدىڭ جولدارى مەن امالدارى تۋرالى كەڭ تۇرعىدا ويلاسادى.

تۇركىستان وكىلى ن.قوجاەۆ رك(ب)پ باعدارلاماسىنىڭ شىعىس ولكەلەرىنە ساي ەمەستىگىن, سوندىقتان دا ول باعدارلاماعا وزگە­رىستەر ەنگىزبەي, قولدانۋ مۇمكىن ەمەستىگىن باياندايدى. باسقارۋ اپپاراتىندا ءالى كۇنگە دەيىن بۇرىنعى پاتشا اكىمدەرىنىڭ وتىرعانىن, ولاردىڭ وتارلىق ساياساتتى جالعاستىرىپ, مۇسىلمانداردى بيلىككە جولاتقىسى كەلمەيتىنىن مالىم­دەيدى. سوندىقتان دا ن.قوجاەۆ رك(ب)پ باعدارلاماسىن قايتا قاراپ, ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن مۇسىلمان كوممۋنيستەرىنىڭ بۇكىلرەسەيلىك سەزىن شاقىرۋ قاجەت دەيدى.

باشقۇرتستان وكىلى X.يۋماگۋلوۆتىڭ ايتۋىنشا, رك(ب)پ باعدارلاماسى شىعىس ءۇشىن ەمەس, باتىس ءۇشىن جازىلعان. وسى باعدارلامانى باسشىلىققا العان جەرگىلىكتى ورىس بولشەۆيكتەرى مۇسىلمانداردا قالىپتاسقان پرولەتارياتتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى, كەڭەس وكىمەتى ول ايماقتاردا تەك ورىس تۇرعىندارىنا عانا ارقا سۇيەي الادى دەگەن ساياسات ۇستانىپ وتىر. سوندىقتان دا پارتيانىڭ باعدارلاماسىنا مىندەتتى تۇردە وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك.

باشقۇرتستاننىڭ كەلەسى وكىلى ا.ز.ءۋا­ليدوۆ «شىعىس حالىقتارى ورىس رەۆوليۋ­تسياسىنىڭ ىزىمەن جۇرە المايدى, بىراق شىعىستا رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىس قاجەت. ەكونومي­كالىق كىرىپتارلىق ساقتالىپ وتىرعان جاع­دايدا رەسپۋبليكالاردىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى ءسوز بولۋى مۇمكىن ەمەس. ۇلت اي­ماق­­تارىندا كەڭەستىك بيلىك پاتشا وتار­شى­لارىنىڭ قولىندا تۇر. سوندىقتان دا شىعىس ايماقتارىنىڭ ۇلتتىق كۇشتەرى رەۆوليۋتسيالانىپ, بيلىكتى ءوز قولدارىنا الۋعا ءتيىس», دەپ تۇجىرىمدايدى.

تۇركىستان وكىلى ت.رىسقۇلوۆ كەڭەس وكى­­مەتىنىڭ ۇلت ماسەلەسىن شەشە الماي وتىر­عانىن ايىپتادى. «باتىستىڭ ەزگىسىنەن قۇتىلۋ ءۇشىن شىعىس ايماقتارىندا ۇلتتىق رەۆوليۋتسيا قاجەت. تۇركىستاندا, باشقۇرتستاندا, قازاقستاندا ورىس رەۆو­ليۋتسيونەرلەرى بي­لىكتى تارتىپ الدى دا, بيلەپ-توستەي باس­تادى. قازىر گۋبەرناتورلاردىڭ بيلىگىن ورىس جۇمىسشىسىنىڭ بيلىگى الماستىرعان. وز­گەرگەن ەش نارسە جوق. شىعىستى قىزىل ارميانىڭ كۇشىمەن ازات ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ورىس وتارشىلارى مەن ورىس قىزىل ارمياسىن رەسەيگە قايتارۋ كەرەك. قۇرىلىپ جاتقان ۇلتتىق رەسپۋبليكالار تەك قاعاز جۇزىندە عانا ءومىر ءسۇرىپ وتىر. كەڭەس وكى­مەتى ۇلتتىق قوزعالىستارعا دەم بەرىپ, قول­داۋعا ءتيىس. شىعىستى ازات ەتۋ ءۇشىن تەز ارادا بارلىق شىعىس رەسپۋبليكالارىنان ورىستىڭ وتارشىل شوۆينيستەرى كەرى شا­قىرىپ الىنسىن, ۇلت ايماقتارىندا مۇ­سىلمان پارتيا ۇيىمدارى قۇرىلسىن, شىعىس رەسپۋبليكالارىندا قىزىل ارميا­نىڭ قۇرامى تۇگەلدەي مۇسىلمان وكىل­دەرىنەن جاساقتالاتىن بولسىن, ال مۇسىل­مان كوممۋنيستەرىنىڭ بۇكىلرەسەيلىك سەزىن ماسكەۋدە ەمەس, باكۋدە نەمەسە تاشكەنتتە شاقىرۋ قاجەت», دەيدى.

جيىننىڭ سوڭىنا تامان ءسوز العان ا.بايتۇرسىن ۇلى وزىنە دەيىن سويلەگەن شەشەندەردىڭ پىكىرلەرىن تولىق قوستاي­تىنىن, قازاقستاننىڭ بيلىگى قازىر س.پەستكوۆسكي سياقتى ەميسسارلاردىڭ قولىنا كوشكەنىن, جاعدايدى تالقىلاۋ ءۇشىن مۇسىلمان كوممۋنيستەرىنىڭ سەزىن شاقىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتەدى.

ۇلت ايماقتارىندا قالىپتاسقان ساياسي جاعدايدى جان-جاقتى تالقىلاعان قاي­راتكەرلەر جيىندا 1920 جىلى 1 تامىزدا باكۋدە مۇسىلمان كوممۋنيستەرىنىڭ بۇكىلرەسەيلىك سەزىن شاقىرۋ تۋرالى ءبىراۋىزدان قاۋلى قابىلدايدى. سەزگە مۇ­سىل­مان پارتيا ۇيىمدارىنان 500 مۇ­شەدەن 1 دەلەگات, ال جاسىرىن جاعداي­دا جۇمىس ىستەپ جاتقان تۇركيا كوممۋنيس­تەرىنىڭ ۇيىمدارىنان ءار 100 مۇشەدەن 1 دەلەگات جىبەرۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. جيىن قاۋلىنىڭ سوڭعى نۇسقاسىن دايارلاۋ ءۇشىن قۇرامىنا مىرسەيىت سۇلتانعاليەۆ, ساحيبكەرەي سايدعاليەۆ, احمەت-زاكي ءۋاليدي, تۇرار رىسقۇلوۆ كىرگەن ارنايى كوميسسيا قۇرادى. بىراق رك(ب)پ وك تۇرىك قايراتكەرلەرىنىڭ بۇل ۇسىنىسىن دا ىسكە اسىرتپاي تاستادى.

تۇركىستان دەلەگاتسياسى ماسكەۋدە جۇرگەن ۋاقىتتا تاشكەنتتەگى تۇرىككوميسسيا مۇشەلەرى – م.فرۋنزە, ۆ.كۋيبىشەۆ, ف.گولوششەكين قاۋىرت قيمىلداپ, دەلەگاتسيا جەتەكشىلەرىنە قارسى توپ ۇيىمداستىرىپ, ولاردى قارالاۋعا كىرىستى. جەرگىلىكتى ورىس كوممۋنيستەرىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن تۇرىككوميسسيا مۇسىلماندار ورتاسىنا جىك ءتۇسىرۋ ءۇشىن تۇرلىشە ايلا-شارعى قولداندى. ناتيجەسىندە, ساياسي كۇرەستە تاجىريبەسى جوق مۇسىلمان قايراتكەرلەرى الەۋمەتتىك, ۇلتتىق, ءتىپتى رۋلىق-تايپالىق بەلگىلەرى بويىنشا ءبىر-بىرىمەن وشتەسكەن توپتارعا جىكتەلدى. ەندى عانا ۇيىمداسىپ, جۇمىلىپ كەلە جاتقان مۇسىلمان كوممۋنيستەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددە جولىندا بىرىگۋىنە جول بەرىلمەدى.

رك(ب)پ وك-مەن كۇرەس بارىسىندا تۇركىستان دەلەگاتسياسى تەوريا مەن ساياساتتىڭ, كوتەرىلگەن ۇران مەن قايناعان ءومىردىڭ ۇيلەسپەيتىنى, جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتتىڭ ەكىجۇزدىلىگى مەن جالعاندىعىن ايقىن ءتۇسىندى. ۇزاققا سوزىلعان كۇرەس­تىڭ ناتيجەسىز اياقتالۋى مۇسىلمان قايرات­كەرلەرىنىڭ سەنىمىن جوعالتتى. تاشكەنتكە ورالعاننان كەيىن, 1920 جىلى 18 شىلدەدە تۇركىستان دەلەگاتسياسىنىڭ بارلىق مۇشەسى قىزمەتتەرىنەن باس تارتىپ, وتستاۆكاعا كەتەدى. 1920 جىلى 22 شىلدەدە ت.رىسقۇلوۆتىڭ ساياسي قىزمەتتەن كەتىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋ تۋرالى ءوتىنىشى «قابىل الىندى».

1920 جىلى 29 شىلدەدە رك(ب)پ وك تۇركىستاندى جەكە-دارا بيلەپ-توستەۋگە كوشكەن تۇرىككوميسسياعا قوسىمشا تاعى ءبىر ەميسسارلىق ورگان – تۇرىكبيۋرونى تاعايىندايدى. تۇرىكبيۋرو قۇرامىنا يا.پەتەرس, ل.كاگانوۆيچ سياقتى سىننان وتكەن بولشەۆيكتەر كىرگىزىلدى. تامىز ايىندا تۇركىستانعا رەسەيدەن تۇرلىشە جۇمىستار ءۇشىن تاعى دا 150 ادام جىبەرىلدى. تۇركىستاننىڭ ساياسي تىزگىنى ماسكەۋدىڭ قولىنا ءبىرجولا كوشتى, جەرگىلىكتى جەردە ونىڭ ساياساتىنا قارسى تۇراتىن ساياسي كۇش قالمادى. 1920 جىلى 19 شىلدەدە تۇرىككوميسسيا تۇر­كىستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىن تاراتىپ, ۋاقىتشا ورتالىق كوميتەت ۇيىم­داستىرادى. تۇرىككوميسسيا تاراپىنان جاسالىنعان قىسىمنىڭ ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى كوممۋنيستەردىڭ جاڭا توبى بيلىككە بارۋعا ءماجبۇر بولدى.

1920 جىلى شىلدەنىڭ سوڭىندا پەتەرس ە.پرەوبراجەنسكيگە ت.رىسقۇلوۆ باستاعان مۇسىلمانداردىڭ ۇلتتىق قوزعالىسى قۇر­تىلدى دەپ قۋانا حابارلايدى. پەتەرس تۇركىستان مۇسىلماندارىنىڭ ۇلتتىق قوز­عالىسىن قۇرتۋ ءۇشىن تۇرىككوميسسيانىڭ قانداي تاكتيكا قولدانعانىنا توقتالادى. ء«بىزدىڭ ۇستانعان ءتاسىلىمىز ءوزىمىز كولەڭكەدە تۇرىپ, مۇسىلمانداردىڭ جاڭا توبىن بي­لىككە جىلجىتۋ بولدى. ولار حكك مەن تۇ­رىكاتكوم باسىنا بارعىلارى كەلمەدى, بىراق ءبىز ولاردى زورلاپ كوندىردىك», دەيدى پەتەرس.

وسىلايشا, 1920 جىلى جازدا تۇ­رىك­كو­ميسسيانىڭ ماقساتى ورىندالىپ, تۇركىستاننىڭ ساياسي ەگەمەندىگى, مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ تەڭدىگى جولىندا كۇرەسكەن, ءوز ماقساتتارىن ورىنداۋ جولىندا تابان­دىلىعىمەن كوزگە تۇسكەن مۇسىلمان قايرات­­كەرلەرى ت.رىسقۇلوۆپەن بىرگە جاپپاي ساياسي قۋعىنعا ۇشىراتىلدى. رك(ب)پ وك ت.رىسقۇلوۆتى 1920 جىلى جازدا تۇر­كىس­تاننان كەتۋگە ءماجبۇر ەتتى.

تۇرار رىسقۇلوۆ توبىنىڭ تۇتاس ءارى ەگەمەن تۇركىستان ءۇشىن كۇرەسى رك(ب)پ وك-ءنىڭ ۇرەيىن ۇشىردى. ۆ.لەنين وسى 1920 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا-اق تۇركىستاندى تاراتۋدى ويلاستىرىپ, ساياسي بيۋرونىڭ تۇركىستان ماسەلەسىمەن اينالىسقان ەرەكشە كوميسسيا­سىنا تۇركىستاننىڭ وزبەكستان, قازاقستان جانە تۇرىكمەنستان ولكەلەرىنە بولىنگەن ەتنوگرافيالىق جانە باسقا دا كارتالارىن جاساپ, وسى ءۇش بولىكتىڭ قوسىلۋ نەمەسە ءبولىنۋ شارتتارىن ەگجەي-تەگجەيلى انىقتاۋدى تاپسىردى.

بىراق تۇركىستانداعى ۇلتتىق-اۋماقتىق مەجەلەۋدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قولايلى ساياسي جاعداي جانە ۇلكەن دايىندىق جۇمىستارى قاجەت ەدى. تۇركىستاندى بولشەكتەۋ ارادا ءتورت جىل وتكەن سوڭ عانا مۇمكىن بولدى. بيىل مەجەلەۋدىڭ جۇزەگە اسىرىلعانىنا 100 جىل تولدى.

وردالى قوڭىراتباەۆ,

ءسابيت شىلدەباي