2022 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا 69 جاسقا قاراعان شاعىندا باقيعا كوشكەن اقىننىڭ ارتىندا مول مۇرا قالدى. سونىڭ ىشىندە «اقبەرەن», «تانا مىرزا», ء«بىر جارىق ساۋلە», «مۇزبالاق», «تۇلعا», «جالعىز قارا», «سونار», «ارمىسىڭ», «كوكپەكتىڭ گ ۇلى» سىندى پروزا-پوەتيكالىق, عىلىمي-تانىمدىق, دەرەكتى-پۋبليتسيستيكالىق جيىرماعا جۋىق كىتابى ەلۋ جىلعى ەلەۋلى ەڭبەگىنىڭ وتەۋى بولىپ كوزى تىرىسىندە باسىلدى.
ايبەك ساپىشەۆتىڭ ءار جىلدارى جۇرتشىلىق جىلى قابىلداعان جىر جيناقتارى مەن كەيىنگى جىلدارى جاريا كورگەن شىعارمالارى – ويى اسقاق, مازمۇنى باي, ءمانى تەرەڭ تۋىندىلار. ادام سەزىمىن اسپانداتىپ, قالام ۇشىنا ءمولدىر مۇڭ ۇيالاتقان ولەڭدەر وزگەشە اسەر سىيلايدى.
وسىنداي سيپاتتا ورىلگەن «كەلە ساپ كوز تىگەمىز تولاعايعا», «شىعىستىڭ قۇتى سەنسىڭ – قالبا تاۋى», «بايبۋرا», «كوكپەك», «تاسساي», «تولاعاي تاۋىم» سياقتى ولەڭدەرى جوعارىدا كەلتىرگەن ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى.
«قول بۇلعاپ تۇر, انە الدىمدا ازات مۇڭ,
بۇل نەتكەن عاجايىپ, بۇل نەتكەن عاجاپ كۇن.
جىر بولىپ تەربەلىپ جاقىنداپ كەلەدى,
جيدەباي, اق كەمە, مەككەسى قازاقتىڭ».
بۇل – اقىننىڭ «رومانس» دەپ اتالاتىن جول ۇستىندە تۋعان جىرى. ءبىر جاس قىزدىڭ حاكىم اباي ولەڭدەرىن «جانارى مولتىلدەپ, جۇرەگى مولدىرەپ» وقىپ تۇرعان مەزەتىندە حاتقا تۇسىرگەن. مۇندا دا ولەڭ ءسوزدىڭ بيىگى ابايعا, سول دالا دانىشپانىن تۋدىرىپ, بارشا قازاق بالاسىنا تارتۋ ەتكەن قاسيەتتى مەكەنگە دەگەن ساعىنىش كوڭىل اۋانىندا سونداي ءبىر ىستىق سەزىمگە بولەيدى. ايبەك ساپىشەۆ اقىن رەتىندە قازاق ادەبيەتىندەگى ابايدان باستاۋ العان داستۇرگە دە, كەيىنگى بۋىن سەكىلدى مودەرنيستىك مانەردە دە مۇڭ شاعا الادى. ءسوز يەسى سومداعان جىرلارىنىڭ دەنى رۋح قۋاتىنا سۋارىلعاندىقتان ولەڭدەرىندەگى باتىرلار كەسكىنى دە, تاريحي تۇلعالار كەلبەتى دە سەنىمدى سيپات العان.
ول ءوزى قىزمەت ەتكەن اباي تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىن قالىپتاستىرۋمەن بىرگە قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ ديىرمەنىندە دراماتۋرگ رەتىندە ءبىتىم-بولمىسىن بايقاتتى. ىزدەنىسكە تولى جۇمىس ۇستىندە ءومىر قاتپارلارى مەن كەيىپكەر وبرازدارى ارقىلى جاڭا بيىككە كوتەرىلگەن بۇل تۋىندىلاردىڭ وي سالاتىن تۇستارى ۇشان-تەڭىز. تاريحي جانە پوەتيكالىق درامالارى «تەمىرقازىق», «قاھارمان قاسىم», «قارا پيما», «مۇزبالاق» سياقتى شىعارمالار اۆتوردىڭ ارتىقشىلىعىن كورسەتۋمەن بىرگە, قاتارداعى اكتەردىڭ باعىن اشىپ, رەجيسسەردىڭ باعىتىن ايقىنداعان ايتۋلى دۇنيەلەر.
«ماحاببات, قىزىق مول جىلدار», «بايشەشەك ىزدەگەن قىز», «كەرقۇلا اتتى كەندەباي», «كۇن استىنداعى كۇنىكەي قىز» قاتارلى ءيى قانعان ينستسەنيروۆكالارى, ەرەكشە ەرتەگىلەرى مەن يىرىمگە تولى ينتەرمەديالارى وزىنشە ءبىر توبە.
اقىن شىعارماشىلىق قۋاتى تولىسقان شاقتا عىلىمعا دا بەت بۇردى. رەسەي پاتشالىق ۇكىمەتى مەن ورىس وتارشىلدارىنىڭ سۇرقيا ساياساتىن اشىق ايىپتاعان, قازاق حالقىنىڭ بىرلىگىن بەكەم ەتىپ, ىنتىماعى مەن ىرىسىن ارتتىرعان تاريحي تۇلعا تانا مىرزا تىلەمىس ۇلى حاقىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگىن جانە تاريحي-تانىمدىق تۋىندىلار جازدى. زەردەلەگەن مۇراعات ماتەريالدارى مەن ارحيۆ دەرەكتەرى, اڭىز-ءاپسانالار وقىرمان ويىن بايىتىپ, كوڭىل كوكجيەگىن كەڭىتكەن تاڭداۋلى تۋىندىلار بولىپ حاتتالدى.
ونىڭ پروزا سالاسىندا قالدىرعان اڭگىمەلەرى مەن تۋىندىلارىن بىلمەيتىنىمىز راس. «سونار» دەپ اتالاتىن توپتاماسىندا وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرعان سەكىلدى. بۇل جەردە جازۋشى ايبەكتىڭ جاڭا ءبىر قىرى اشىلىپ, اڭشىلىق ساپارلار تۋرالى باياندايتىن ءجونى بولەك جازبالاردى دا قىزىعىپ وقىپ شىعاسىز. اڭكوس ادامنىڭ اۋەسقوي قۇمارلىعى توڭىرەگىندە تۋعان ويلار مەن تىلسىم تابيعاتپەن استاسىپ كەتكەن وقيعالار, بوياماسىز سۋرەتتەر وقىرمان ويىن العا جەتەلەيدى.
بويىنا جازۋشىلىق قاسيەت دارىعان دارىن يەسى جاڭا قىرىنان «تۇلعا» دەرەكتى پوۆەست-ديالوگىندە, كولەمدى شىعارماسى «جالعىز قارا» رومان-ديالوگىندە كورىنەدى. مۇندا ادام ءومىرىنىڭ ءوسۋ جولدارىن, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىن, قىسىلتاياڭ شاقتارىن بەينەلەيدى. سونى ستيل, شۇرايلى ءتىل, شىرايلى يۋمور جازۋشى زەرتحاناسىنا ءتان دۇنيە ەكەنىن وسىلاي باعامدادىق.
كىندىك قانى تامعان تولاعاي تاۋىن جىرعا قوسقان اقىننىڭ سىرى تۋىندىسىندا, ومىرشەڭ ولەڭدەرىندە بەدەرلەنگەن. اقىن حاكىم اباي ولەڭىن ءوز ءومىرىنىڭ وزەگى بولعان تۋىندىلارىنا ونەگە تۇتتى.
«سەنىسكەن دوسىم دا جوق, اسىعىم دا,
اقىرى ولەڭ قىلدىم, جاسىدىم دا.
كورمەگەن كوپ دۇنيە كول كورىندى,
كىرلەمەگەن كوڭىلدىڭ اشىعىندا», – دەگەن اباي ولەڭىن وزىنە سەرىك ەتتى. ابايداي استارلى, ويلى جىر تۋدىرۋدىڭ قاجەتتىگىن «بىزگە كەرەك – اباي ولەڭ, اباي جىر» دەپ ۇلاعات-ۇرانداي ۇقتىردى.
سەمەي
