بولاشاعىمىزعا بەيجاي قارامايىق...

ارىگە بارماي-اق كەيىنگى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ مۇعدارىندا ايدىڭ-كۇن­نىڭ امانىندا شيەتتەي شۇپىرلە­گەن بالالار ۇشتەن-تورتتەن كولدە­نەڭ قازاعا ۇشىراپ, قالىڭ ەلدىڭ قا­بىر­عا­سىن قايىستىردى. باقساق, وسى وقىس وقيعالاردىڭ كوبىسى بالالار­دىڭ قاراۋسىز قالۋىنان بولىپ وتىر.

1 جەلتوقسان كۇنى اقمولا وبلىسى شۇباراعاش اۋلىنداعى جەكە تۇرعىن ۇيدە تۇتانعان ورتتەن 2017 جانە 2021 جى­لى تۋعان ەكى بالا تۇنشىعىپ قايتىس بولدى. بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا اتالعان قايعىلى وقيعاعا قا­تىس­تى پىكىر ءبىلدىرىپ, تىڭ ۇسىنىس ايتتى. 

«2024 جىلدىڭ قاڭتارىنان بۇگىنگە دەيىن بالالاردىڭ قازا بولۋىمەن بايلانىستى 15 ءورت بولدى, نەگىزىنەن بالالار ۇيدە جالعىز قالعان. وسى فاكتىلەردى سارا­­لاي كەلە, 12 جاسقا دەيىنگى بالالاردى ەرەسەك­تەردىڭ قاراۋسىز قالدىرۋىنا تىيىم­ سالۋ تۇرعىسىنداعى زاڭ­نامالىق شارا­لار ازىرلەۋ قاجەت دەپ ساناي­مىن», دەدى بالالار ومبۋدسمەنى.

جوعارىدا ءسوز بولعان قايعىلى وقيعا­نىڭ بارلىق ءمان-جايى انىقتالىپ, قا­جەت­تى تەرگەۋ ارە­كەت­تەرى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەكى بالا جەكە ۇيدە ەلەكتر توعىنىڭ تۇيىق­تالۋىنان تۇتانعان ءورتتىڭ تۇتىنىنە تۇنشىعىپ قايتىس بولعان.

بيىل اقپاندا قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانى تالدى اۋلىندا جەكە ۇيدە ءورت شىعىپ, ءتورت بالا, قازان ايىندا قوس­تاناي وبلىسى جىتىقارا قالاسىندا جەكە ۇيدە ءورت بولىپ, بەس بالا, قاراشادا استا­­­نا­­داعى جەكە ۇيلەردىڭ بىرىندە ءورت شىعىپ, 13, 9, 3, 2 جاستاعى ءتورت بالا كوز جۇم­دى.

رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى, باستاۋىش سىنىپتارداعى بالالاردىڭ جارا­قاتتانۋى, قازا بولۋى كوبىنە ءورت شىعۋ, جول ەرەجەسىنىڭ بۇزىلۋى, وزەن-كولدەردە شومىلۋ, جۇقا مۇزدا كونكيمەن سىرعاناۋ, ءتۇرلى ويىندار بارى­سىندا بولادى. وسكەلەڭ ۇرپاق – ەلى­مىز­دىڭ بولاشاعى, ءومىرىمىزدىڭ جالعاسى, ءبىز­دىڭ ەڭ قىمبات قازىنامىز. بالالاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ – اتا-انالار مەن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ نەگىزگى مىندەتى, ولاردىڭ قۇقىعى مەن زاڭدى مۇددە­لەرىن قورعاۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى دەسەك تە, ەلىمىزدە ەڭ كوپ زارداپ شەگەتىن وسى بالالار بولىپ تۇر.

سونىمەن بالالار ومبۋدسمەنى جاسى 12-گە تولماعان بالانى ۇيدە قاراۋسىز قالدىرۋعا تىيىم سالۋدى زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتۋدى ۇسىندى. بىزدە كەز كەلگەن كەلەڭسىز نارسەدە ادام شىعىنى شىقپاي, ونىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى ۇنەمى كەمشىن ءتۇسىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس.

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جارقىنبەك امانتايدان جوعارىداعى ۇسىنىسقا قاتىستى پىكىرىن, ارنايى زاڭ ازىرلەۋدىڭ جاي-جاپسارى تۋرالى سۇراپ بىلگەن ەدىك. ماجىلىسمەننىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەگە قاتىستى بىردەن زاڭ قابىلدانۋى مۇمكىن ەمەس, زاڭ ماسەلەنى بىرجاقتى عانا شەشە الادى, ەسەسىنە كوپ كولدەنەڭ جاعداي ەسكەرۋسىز قالۋى مۇمكىن.

«كەيىنگى كەزدە اتا-انانىڭ قاراۋىنسىز قالىپ, ءتۇرلى وقي­عاعا تاپ بولىپ جات­قان بالا­لاردىڭ ماسەلەسى ۋشىعىپ كەتتى, جانە دە ولار كوبەيمەسە, ازاياتىن ءتۇرى جوق. بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ بۇل پروبلەمانى زاڭ­دىق تۇرعىدا شەشۋ جونىندەگى ۇسىنىسى وسىدان شىعىپ وتىر. دەگەنمەن بۇل سالادا قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىستار دا بار. ماسەلەن, توتەنشە جاع­دايلار مينيسترلىگى تاراپىنان جەر ۇيدە تۇراتىندارعا ءورت شىققان كەزدە بەلگى بەرەتىن دابىل جۇيەسىن ورناتۋ سەكىلدى جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. 12 جاسقا دەيىنگى بالالاردى ۇيدە قاراۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى دەگەن زاڭ شىعاردىق دەلىك, وعان ءبىزدىڭ قوعام دايىن با؟ قازىر الەمدەگى گەوساياسي جاعداي­دىڭ تۇراقسىزدىعى ەكونوميكا­مىزعا قاتتى اسەر ەتىپ وتىر. قىم­باتشىلىق, ەكونو­ميكالىق جاعداي ء­تىپتى قۇبىلمالى. سون­دىق­تان مۇنداي زاڭدى قابىلداپ جىبەرسەك, ونىڭ باقىلانۋى قالاي جۇزەگە اسادى دەگەن ماسەلە بار. ويتكەنى ونسىز دا ەرى دە, ايەلى دە قالت-قۇلت ەتىپ كۇن كەشىپ وتىر­عان وتباسىلارعا كەسىرى ءتيۋى مۇمكىن. سول تۇرعىدان بۇل ماسەلە ءالى دە ساراپتا­لىپ, الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇر­گى­زىلۋى كەرەك. زاڭدى قاتايتىپ, حالىقتى سوعان مويىن­­سۇن­دىرۋعا بولاتىن شىعار, الايدا ەڭ ال­دى­­مەن ونىڭ سالدارى قالاي بولادى دەگەن ماسە­لە زەردەلەنۋگە ءتيىس. مۇمكىن بۇل ماسە­­لەنى شەشۋدىڭ باسقا جولىن قاراس­تى­رۋ كەرەك بولار. ەڭ دۇرىسى, قاۋىپ­سىز­­دىك شارا­لارىن جەتىلدىرۋ كەرەك», دەيدى دە­پۋ­تات.

الەۋمەتتانۋشى اسەل سارسە­نوۆا دا بالا­سىن ۇيدە جالعىز قالدىردى دەپ اتا-انا­نى كىنالاي بەرۋ ورىنسىز ەكەنىن ايتادى.

«مۇندايدا وتباسىنىڭ الەۋ­مەتتىك جاع­دايىن ەسكەرۋ كەرەك. كوپبالالى ءارى تابىسى تومەن اتا-انا بالاسىن بالاباقشا نەمەسە باسقا ورتالىقتارعا بەرۋگە قارجىسى جەتپەي, امالسىز بالاسىن ۇيدە قالدىراتىن جاعدايلار كوپ. ال جاعدايى بولا تۇرا بالا­نى ۇيگە قاراۋسىز قالدىرىپ, وقىس وقيعا تۋىنداسا, اتا-انا ءوزى جا­ۋاپتى بولادى. جاعدايى كەلمەي, بالانى ۇيگە تاستاۋعا ءماجبۇر بولسا, وندا اڭگىمە باسقا. مۇنداي وقي­­عالار ءجيى قايتالانىپ كەتتى, بۇ­دان ساباق الۋ كەرەك. قالاي دەگەندە دە بۇل پروبلەماعا نەمقۇراي­­دى قاراماي, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءىس-شارالار كەشەنىن جاساقتاۋ كەرەك. ايتالىق, مۇمكىن اتا-اناسى جۇمىستا جۇرگەندە بالالارعا باس-كوز بولاتىن تەگىن ورتالىقتار اشۋ كەرەك شىعار. بۇل ورايدا كومەككە اسا مۇقتاج كوپبالالى وتباسىلاردى انىقتاپ, تاڭداپ الۋ قاجەت. مەملەكەت تاراپىنان قازىر دە قولداۋ بار, بىراق بارىنە بىردەي جەتپەيدى. مۇنداي ماسەلەگە جان-جاقتى قاراۋ كەرەك, بيلىكتى دە, اتا-انانى دا بىرجاقتى كىنالاۋدىڭ ءجونى جوق», دەيدى مامان.

جالپى, مۇنداي تالاپ الەمدىك تاجىري­بەدە بار. مىسالى, ۇلى­بريتانيادا 14 جاس­قا دەيىنگى بالا­لاردى ەرەسەكتەردىڭ قاراۋ­سىز قالدىرۋى قىلمىستىق ءىس بولىپ سانالادى. گەرمانيادا 14 جاسقا دەيىنگى بالانى ءتىپتى 10-15 مينۋتقا جالعىز قالدىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. بىراق ۇلىبري­تانيا مەن گەرمانيانىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايىن دا ەسكەرمەي بولماس.

بالا قۇقىقتارى تۋرالى­ كون­­­ۆەن­تسيانىڭ 26-27 باپتارىندا: ء«اربىر بالا الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ يگىلىكتەرىن پاي­­دا­لانۋ, ونىڭ ىشىندە ءومىرىن الەۋ­مەتتىك ساقتان­دىرۋ قۇقىعىنا دا يە», «مەم­­لەكەت وزدە­رىنىڭ بالالارىنا قاجەتتى جاع­داي­لار­­دى جاساۋعا مۇمكىندىك­تەرى جوق اتا-انا­­لار­عا كومەكتەسۋى قاجەت», دەپ اتاپ كور­سەتىلگەن.

قازىر الەمدە بالالاردىڭ قا­ۋىپ­­­سىزدىگى مەن قۇقىعىن قورعاۋعا ەرەك­شە نازار اۋدارىلسا دا, بالالاردى قاراۋسىز قالدىرۋ نەمەسە ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر ەتۋ ماسەلەسى ءالى دە وتكىر بولىپ تۇر. الەۋ­مەتتىك زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, بالا­­لاردى قاراۋسىز قالدىرۋعا اسەر ەتەتىن نەگىزى فاك­توردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋ جۇيەسىنىڭ السىزدىگى. كەيبىر قو­عامدا, اسىرەسە دامۋشى ەلدەردە, بالانى قورعاۋ جۇيەسى جەتكىلىكسىز نەمەسە تولىققاندى جۇمىس ىستەمەيدى. بالا­لاردى قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ازدىعى, اتا-انالارعا الەۋمەتتىك قول­داۋدىڭ جەتىمسىزدىگى – بۇل ماسەلەگە قاتتى سالقى­نىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار قو­عامدا بالا­لاردىڭ قۇقىعى مەن قاجەت­تىلىكتەرى جونىندە ناقتى ءارى جۇيەلى اقپاراتتىڭ ازدىعى دا اسەر ەتەدى. بالا­لاردىڭ قاراۋسىز قالۋى ءتىپتى قىلمىستىق ورتاعا تارتىلۋىنا جول اشۋى مۇمكىن.

الەۋمەتتانۋشىلار بۇل ماسە­لەنى الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسيا تۇرعىسىنان دا قاراستىرادى. ماماندار بالالاردى قاراۋسىز قالدىرۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تالداي وتىرىپ, بۇل پروبلەما­نىڭ شەشىمى – مەملەكەتتىك ساياسات پەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ, قوعامنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋ ەكەنىن العا تارتادى. رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ جالپى سانى­نان بالالاردىڭ ۇلەسى 31%-دان اسادى ەكەن. دەمەك بۇل ەلىمىزدىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى دەگەن ءسوز. ەندەشە, بالانىڭ قاۋىپسىزدىگى – مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ەكەنىن ءار كەز ەستە ۇستاعان ءجون.