شاھيدوللا شاپاعاتى

وم­بىدان بەرى قاراي ەرتەدەگى مۇزدىكول, تەرەڭكول, ۇرىق بولىس­تارى مەن رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر وبلى­سىنىڭ كوپتەگەن جەرىن قوسىپ العاندا, بۇل ءوڭىردى «سارى­شۇ­بار ەلى» دەپ اتاعان. سارى­شۇبار دەپ اتالۋى دالاداعى شوق-شوق بولىپ ءوسىپ تۇرعان اق قايىڭ تو­عاي­لارىنىڭ الىستان قارا­عانداعى كورىنىسىنەن شىققان. سوناۋ جاۋ­گەرشىلىك زاماندا ابى­لاي حان وسى جەرگە كەلگەندە: «سارى­ارقا­دان شىعىپ سوزىلىپ جاتقان سارى­شۇبارىم! سايىن دالانىڭ سايىپ قىراندارىن­داي نايزاسىن قولىنا الىپ تۇر­عان اق قايىڭدى ولكەم. قازاققا پانا بولدىڭ, قولدان قولعا ءوتىپ, ەندى قازاقپەن قۇتىڭ كىرگەن, جاي­قالىپ جاسارىپ تۇر ەكەنسىڭ. سارى­­شۇبارلانىپ بولەك-بولەك, شوق-شوق ەل قىلماي حالقىمدى بىر­­لىگىڭنەن ايىرا كورمە, قاسيەتتى مەكەنىم», دەپ تىلەك تىلەگەن ەكەن.

ءبىز ءسوز ەتپەك بولىپ وتىرعان ءدىني اعارتۋشى شاھيدوللا (حالىق اۋزىندا سەيىلدا دەپ اتالعان) تۇيتەبەك ۇلىنىڭ ەسىمى كوپتەگەن تاريحي قۇجاتتا, ەل اۋزىنداعى اڭىزداردا ساقتالعان. حازىرەتتىڭ تۋعانىنا بيىل 150 جىل تولىپ وتىر. تۋعان ەلى – تەرەڭكول اۋدانى بيىل ايگىلى جەرلەسىمىزدى ۇلىقتاپ, باسىنا كەسەنە تۇرعىزدى. يسلام ءدىني ورتالىقتارىنان ءبىلىم الىپ, بار جيعان رۋحاني بايلىعىن ءوزى اشقان مەدرەسەدە شاكىرتتەرىنە ۇيرەتكەن اعارتۋشىنىڭ مەرەيتويىنا وراي, اۋداندا وبلىستىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى.

عالىم-ادەبيەتشى سەرىكقازى قوراباي جازىپ كەلتىرگەندەي, شاھي­دوللا تۇيتەبەك ۇلى تەكتى اۋلەتتەن شىققان. بەسىنشى اتاسى ەسەنقۇل باتىر (ەل اراسىندا جالاڭ­باس باتىر دەپ اتالعان) جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى سوعىستا ەرلىگىمەن ەل داڭقىنا بولەنگەن تاريحي تۇلعا. تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە جانە ونىڭ اينالاسىنا جەرلەنگەن 67 باتىر تىزىمىندە «ۋاق اجىبەك ۇلى ەسەنقۇل (جالاڭباس) باتىر ‒ 1690–1766 ج.» دەپ كورسەتىلگەن. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ جازبالارىندا سەيىلدا قاجىنىڭ باباسى جالاڭباس باتىردىڭ اتا-تەك شەجىرەسى تاراتىپ بەرىلگەن. بۇل تۋرالى عۇلامانىڭ 20 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ قازاق شەجىرەسىنە ارنالعان 10-تومىندا بار.  سوعان قاراعاندا شاھيدوللا تۇيتەبەك ۇلى ماشە­كەڭدى ۇستاز تۇتىپ, جاقىن ارالاس­قانعا ۇقسايدى. شەجىرە دەرەكتەردى دە ءوزى تۋعان اۋىلىنا نەمەسە ءوزى سالدىرعان مەشىت-مەدرەسەگە ول كىسى كەلگەندە بەرگەن سياقتى. ماشەكەڭ دە ەرتىس ءوڭىرىن قونىس ەتكەن ۋاقتار اراسىنان سەيىلدانىڭ اتا-بابالارىن عانا تاڭداپ, شەجىرەگە جەكە ەنگىزۋى بەكەر بولماسا كەرەك.

كەڭەستىك قىزىل ساياسات وتكەن تاريحتى ۇمىتتىرىپ, دىنگە تى­يىم سالعان زۇلمات تۇستا حازىرەتتىڭ مەشىتىن بۇزدىرىپ قانا قويماي, ءوزىن دە ەسكىلىكتىڭ ناسيحاتشىسى رەتىندە قاراستىرىپ, ۇرپاق ساناسىنان وشىرۋگە تىرىستى. سونىڭ سالدارىنان ابىزدىڭ ارتىندا قالعان مۇراسى ‒ مول كىتاپ قورى مۇلدەم قۇر­تىلدى, ول تۋرالى ارحيۆ, قۇجات دەرەكتەرى جويىلدى.

جازۋشىلار وداعى­نىڭ مۇشەسى, پاۆلودار وبلىستىق بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىنىڭ باسشىسى ەربول قايىروۆ جۋىقتا اعارتۋشى جا­يىندا «شاھيدوللا شاپاعاتى» اتتى كىتاپ شىعاردى. وندا ارحيۆ­تىك مالىمەتتەر كەلتىرىلىپ, ءدىني تۇل­عانىڭ ەڭبەگى كەڭىنەن كورسەتىلگەن.

«شاھيدوللا تۇيتەبەك ۇلى 1906 جىلى ۋفا قالاسىنداعى «عاليا» مەد­رەسەسىنە وقۋعا تۇسەدى.  حح عاسىر باسىندا اتالعان مەدرەسە تاتار ۇلتى مەن تۇركىتىلدەس مۇسىلمان حا­لىق­تارىنىڭ ءبىلىم الاتىن ۇلكەن ورداسى بولدى. وندا ۇلتىمىز­دىڭ بىر­قاتار بەتكە ۇستار ازاماتى ءبىلىم العان. وسى تولقىننىڭ اراسىندا ۇلتىمىزدىڭ اياۋلى ۇلدارى ماع­جان جۇماباەۆ پەن بەيىمبەت ماي­لين دە بولدى. مەدرەسە شا­كىرت­­­تەرى ءدىني ساۋات اشىپ قانا قوي­­ماي, فيزيكا, جاعراپيا, الگەبرا سىندى پاندەردىڭ دە تەرە­ڭىنە ۇڭىلگەن. سەيىلدا قاجى كەيىن قازان قالاسىندا  ءبىلىمىن جە­تىل­دى­رىپ, قۇران تاپسىرىنەن ەمتيحان تاپسىرىپ, حازىرەت اتانعان. شى­عىس تىلدەرىن مەڭگەرگەن ءبى­لىم­دى ءدىني ۇستاز. قاجىلىققا ەكى مار­تە بارىپ كەلگەن.  ونىڭ تا­بىل­عان قولجازباسىنا قاراپ, ونىڭ جان-جاقتى ءبىلىمدى, ءتىپتى سوناۋ عا­سىر­لار­دا تۇركىتىلدەس حالىق­تار اراسىن­دا ەڭ مادەني ءتىل بوپ سا­نالعان شاعاتاي ءتىلىن دە جەتىك مەڭ­گەر­گەنىن اڭعارامىز. ون التى بەتتىك قول­­جاز­باسىنىڭ باسىم كوپشى­­لى­گ­ى وسى شاعاتاي تىلىندە جازىلعان. استانا قالاسىن­داعى شىعىس­تانۋشى عا­­لىمدارعا وقى­­­تىپ, ءبىراز دۇنيە بو­­يىنشا تۇسىنىكتەمە دە الدىق. وندا ەل اراسىندا «مولدا قاجى» اتان­­عان اتامىز  ءدىني اعارتۋشى عانا ەمەس, ەم-دوم جاساۋمەن اينا­لىس­­قانىن بايقايمىز. 1911 جىلى ول تەرەڭ­كول بولىسىنىڭ يمامى بولىپ سايلانادى. ەل اراسىنان شا­كىرت جيناپ, مەدرەسە اشقان. مەد­رەسە 12 بولمەدەن تۇرىپتى. ودان كەيىن اينالاسىنا يماندى ءارى داۋلەتتى ادامداردى تارتىپ, مەشىت سالادى», دەپ اڭگىمەلەدى كىتاپ اۆتورى.

ەل ىشىندە مىناداي ءبىر اڭىز بار: اللا ءۇيىنىڭ قۇرىلىسىنا بىرەۋلەر اقشالاي قولداۋ بىلدىرسە, ەندى بىرەۋلەر التىن بىلەزىگىن, القاسىن, ساقيناسىن بەرگەن ەكەن. قۇرىلىسشىلار مەن ۇستالار ەلدىڭ كومەگىمەن جينالعان التىندى بال­قىتىپ, ودان مەشىت كۇمبەزىنىڭ باسىنا ورناتاتىن ايشىعىن جاساي­دى. سەيىلدا قاجى قىرىق كۇن, قىرىق ءتۇن قۇران وقىپ, قىرىق ءبىرىن­شى كۇنى الگى ايدى مەشىت كۇم­بەزىنە ورنات­­قان. ءدال سول كۇنى كۇن­باتىس­تان الا­پات ءورت شىعىپ, اۋىل­عا جا­قىندايدى. قاجى اتامىز قو­لى­نا قۇرانىن الىپ وقىپ, اللا تاعا­لا­دان الاپات ءورتتىڭ باسى­لۋىن تىلەپ جالبارىنادى. قۇدايدىڭ قۇدى­رە­تىمەن تىلەگى ورىندالىپ, ەل-جۇرت ورت­تەن امان قالىپتى. سودان كەيىن ەل اراسىندا «سەيىلدانىڭ قىرىق ءبىرى» دەگەن ءسوز قالعان. الايدا مەشىت پەن مەدرەسەنىڭ تاع­دى­رى كوپكە بارمادى, كەڭەس بيلىگى كە­زىندە بۇزىلىپ, ماتەريالدارىن مەك­تەپ سالۋعا پايدالانعان ەكەن. سول تۇستا كۇمبەزدەگى التىن اي جوعا­لىپ كەتكەن.

«شاھيدوللا تۇيتەبەك ۇلىنىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى قازاقتى ورىس­تاندىرۋ ساياساتى ءجۇرىپ جاتقان ەڭ ءبىر قيان-پۇرىس زامان ەدى. 1822 جىلى قازاق جەرىندە حاندىق بيلىك جويىلسا, 1869 جىلى شىعارىلعان زاڭ بويىنشا جەر مەملەكەتتىكى دەپ جاريالادى رەسەي يمپەريا­سى. قازاقتى بيلىكتەن ايىرعان سوڭ ورىستىڭ شىعىستانۋشى عالىم­دارى دىنىمىزگە اۋىز سالدى. ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدى العاش زەرتتەگەن رادلوۆ, وستروۋموۆ سەكىلدى عالىمداردىڭ تۇپكى پيعىلى دا تەرىس بولعانى بەلگىلى. 1865 جىلى ورىس ميسسيونەرلەرىنىڭ قوعامى قۇرىلادى. ونىڭ ميسسياسى دا رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنداعى شىعىس حالىقتارىن ورىستاندىرۋ ەدى. ال 1895 جىلى قازاق ميسسيو­نەرلەر قوعامى قۇرىلىپ, پاۆلو­دار, سەمەي جەرلەرىندە بەل­سەندى جۇمىس ىستەي باستاعان. ولار­دىڭ قازاقتى شوقىندىرۋ ساياساتىنا قارسى تۇرىپ, اسىل ءدىنىمىزدى, ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدى ساقتاپ قالۋ جولىندا كۇرەس جۇرگىزىپ, عۇمىرلارىن سارپ ەتكەن سەيىلدا حازىرەت سەكىلدى ءدىني قايراتكەرلەردىڭ ەڭبەگى ەرەن ەدى. پاتشا وكىمەتى قازاق جەرىن­دەگى مەشىت-مەدرەسەلەردىڭ وركەن جايۋى­نا قىسىمشىلىق جاساپ كەلدى. سونداي ءتۇرلى كەدەرگىگە قارا­ماس­تان سەيىلدا قاجىنىڭ مەشىت-مەك­تەبى جۇزدەگەن سانالى شاكىرتتى وقى­تىپ, ءبىلىم شام­شىراعىنا اينالدى», دەيدى الكەي مارعۇلان اتىنداعى پاۆلو­دار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ دوتسەنتى, فيلولوگيا عىلىم­دا­رى­نىڭ كانديداتى ادىلبەك امىرەنوۆ.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى الاش ار­داقتىلارى تۋ­را­لى كورمە ۇسىندى. مۋزەي باسشىسى ەربول قايىروۆ ونەگەلى ءىس جا­ساپ, ايگىلى پەرزەنتىن ۇلىقتاپ جات­قان تەرەڭكول ءوڭىرىنىڭ زيا­لى قاۋىمىنا, اۋدان باسشىسى ازا­مات ماڭعىتوۆقا العىسىن جەت­كىز­دى. اتاپ ءوتۋ كەرەك, بۇگىندە اۋدان ورتا­لى­­عىنداعى مەشىتكە ءدىني قايرات­كەر­دىڭ ەسىمى بەرىلگەن.

پاۆلودار وبلىسى,

تەرەڭكول اۋدانى