كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ء«بىرىنشى اتىم گەركەز دە, ەلىم – ەترەك,
تابان جەتپەس جەرلەرگە جىرىم جەتپەك.
ماقتىمق ۇلى اتاندىم بۇگىن مىنە,
ءوزىم – اڭىز, ءوزىم – كۇي, ءوزىم – ەرتەك».
ۇلى اقىن العاشقى دارىستەرىن اكەسى دەۆلەتمەحمەت ازاديدەن العان, سول كىسىنىڭ ءىلىمىن جانە اقىندىق ونەرىن جالعاستىرعان. جاس كەزىنەن ونەر-بىلىمگە قۇمارتىپ, حالاچ اۋدانىنداعى ىدىرىس بابا مەدرەسەسىندە وقيدى. حيۋا قالاسىنداعى شيرعازى مەدرەسەسىندە, بۇحارا قالاسىنداعى گوگەلداش مەدرەسەلەرىندە شامالى ۋاقىت ءبىلىم الىپ, اراب-پارسى تىلدەرىمەن قاتار شىعىس تۇرىك ءتىلىن ۇيرەنگەن. جازىلعان دەرەكتەرگە قاراعاندا, جيىرما جاستان اسا ولەڭدەرىندە «ماقتىمق ۇلى» دەگەن اتىن قولدانا باستاعان سەكىلدى.
ماقتىمق ۇلى ءدىن تاقىرىبىنداعى شىعارمالارىندا مۇحاممەد پايعامبارىمىز, باسقا دا پايعامبارلار تۋرالى ماحاببات پەن سۇيىسپەنشىلىك, جالپى ادامدىق قاسيەت جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتار, ادامنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني ءومىرىن شىنايى جىرلاپ, شىعارمالارىندا ونەگە-وسيەت ايتىپ وتىرعان. جاقسىلىق پەن جاماندىق, ەرلىك پەن قورقاۋلىق, اشتىق پەن توقتىق, سۇلۋلىق پەن جاۋىزدىق پسيحولوگيالىق پارالەلليزممەن جىرلانادى. ويشىل اقىن شىعارمالارىندا دۇرىس قۇلشىلىقتى, اقيقاتتى ناسيحاتتاعان.
تۇرىك ادەبيەتىنىڭ العاشقى تىزبەلىك كلاسسيفيكاتسياسىن جاساعان ادەبيەتتانۋشى عالىم مەحمەت فۋات كوپرۇلۇ ماقتىمق ۇلىنى احمەت ءياساۋيدىڭ ءىزباسارى ناكشي بەندي شەيحىنىڭ ءدارىسىن تىڭداعان دەگەن دەرەك ايتادى. ماقتىمق ۇلى ءبىر ولەڭىندە «اۋا رايىمنىڭ يەسى احمەت ياساۋي» دەپ جازعان.
احمەت ياساۋي, فيردوۋسي, يۋنۋس ەمرە, الىشەر ناۋاي سەكىلدى ۇلى اقىندار ماقتىمق ۇلى شىعارماشىلىعىنىڭ دامۋىنا جانە اقىندىق تابيعاتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا اسەر ەتكەن. ماقتىمق ۇلى جىرلارى تەرەڭ ويىمەن, فيلوسوفيالىق جانە ديداكتيكالىق سارىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول – ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني قاسيەت-قاعيدالارىن جىرلارىندا دارىپتەپ, عاسىردان-عاسىرعا جەتكىزگەن ويشىل اقىن.
زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ: «حVIII عاسىر ماقتىمق ۇلى ولەڭدەرىنىڭ عاسىرى بولدى. ماقتىمق ۇلىنىڭ عاسىردان-عاسىرعا جەتكەن جىر مۇراسى حالىقارالىق ولەڭ الەمىندە ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الدى. ول جۇرەگى سويلەگەن فيلوسوف بولاتىن», دەگەن ەكەن. بۇل – ماقتىمق ۇلى شىعارماشىلىعىنا ءدال بەرىلگەن باعا. باسىنان وتكىزگەن سان قيلى زامانداردا دا تۇرىكمەن حالقى ادەبي-رۋحاني قۇندىلىقتارىن جوعالتقان ەمەس. «كورع ۇلى», «شاحسەنەم-عارىپ», ء«لايلى-ءماجنۇن», «تاحير-زۋحرا», «قورقىت اتا» سەكىلدى حالىق داستاندارى ءتىلدىڭ جوعالماۋىنا جانە ادەبيەتتىڭ جالعاسۋىنا نەگىز بولدى. وسى ۋاقىتتىڭ فيلوسوف اقىندارى دەۆلەتمەحمەت ازادي مەن ماقتىمق ۇلى تۇرىكمەن حالقىن بىرلىككە شاقىرىپ, ءبىر مەملەكەت بولۋعا, ءبىر تۋ استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋگە ۇندەگەن.
«بار ادامعا ورتاق بولسا داستارقان,
كوڭىلدەر دە شىعار ەدى ءبىر جەردەن» دەگەن ماقتىمق ۇلى جىرى ءوز زامانىندا اڭىزعا اينالدى. ماحتىمق ۇلىنىڭ ءتىلى جەڭىل جانە تۇسىنىكتى بولعاندىقتان, ونىڭ جازعان ولەڭدەرى وسى كۇنگە دەيىن اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ, ەل ىشىندە ساقتالىپ قالعان. شىعارمالارىندا شاعاتاي ادەبيەتىنىڭ اسەرى بار دەلىنەدى.
تۇرىكمەن ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن سالعان ماقتىمق ۇلى, ءوز زامانىنداعى ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ومىردە قولدانعان سوزدەرىن, كەشكەن تىرلىگىن ىلمەكپەن ءىلىپ وتىرىپ جازعانداي. مىسالى, ءبىر ولەڭىندە ول:
«جامانعا سابىر بەر, مىڭ كەرە,
جاقسىعا شۇكىر بەر, كۇندەمە.
يمانسىز جۇرەكتەن شىرايلى ءجۇز كۇتپە,
تاپپاساڭ ءتاتتى ءسوز... ۇندەمە» دەپ جىرلايدى.
ماقتىمق ۇلى – تۇرىكمەن ادەبيەتىنىڭ عانا ەمەس, تۇرىكمەن حالقىنىڭ دا داناگوي ۇستازى. اقىن ءداستۇرلى تۇرىكمەن ادەبيەتىن دامىتىپ قانا قويماي, سول زامانداعى تۇرىكمەن حالقىنىڭ رۋحىن جانداندىردى. فيلوسوف – اقىن 150 جىلدان كەيىن بولاتىن تۇرىكمەن بىرلىگىن تۇسىندە كورە بىلگەن دەلىنەدى. ونىڭ شىعارمالارىنان XVIII عاسىرداعى تۇرىكمەندەردىڭ ادەبي جانە مادەني ومىرلەرى كەستە سەكىلدى كورە الاسىز. اقىن شىعارمالارىندا حالىقتى جاقسىلىققا جانە اقيقاتقا ۇندەگەن, دىنگە قۇلشىلىق ەتۋگە شاقىرعان. اللا تاعالاعا سەنگەن ءار قۇلدىڭ كوڭىلىنىڭ جانە اقىرەتتە ءتورت جاعىنىڭ تەڭ بولۋىن جىرلاپ, حالىقتىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىك سەپكەن.
ماقتىمق ۇلى مۇحاممەد (س.ا.س.), يبراھيم, مۇسا, ءداۋىت, يسا, باسقا دا پايعامبارلارىمىز تۋرالى كوپتەگەن ۇلاعاتتى سوزدەر جازىپ, جان دەرتىنىڭ شيپاسىن سولاردان ىزدەگەن.
«نۇح پايعامبار,
ءبىر جۇتىم-اق اۋا بەرشى, قىسىلدىم,
ءومىر – ءمانسىز, جۇرەك – جانسىز,
كوڭىلىم – شەر, ءىشىم – مۇڭ!
قىزىر, ءىلياس, زاكاريا, قابۋس,
مۇسا پايعامبارىم,
قياس, عيمران پىرلەرىم!
شاپاعاتپەن شيپا بەرشى, مەنىڭ دەرتتى
جانىما جارىعىڭدى تۇسىرگىن!»
ماقتىمق ۇلى قۇرانداعى كەيبىر ماسەلەلەردى مەڭزەگەن, كەيبىر پايعامبارلاردىڭ ناقىلدارىندا قولدانىلعان سۇرە اياتتارىن ولەڭدەرىندە قولدانىپ, ولاردىڭ ومىرلەرىندە بولعان وقيعالاردى جازعان.
پەندەنىڭ دۇنيەدە پايدالى ىستەر جاساۋ كەرەكتىگىن, بەسكۇندىك ءپاني جالعاننىڭ تەك ءبىر عانا ەگىن دالاسى ەكەندىگىن جانە ەرتەڭگى كۇنى اللانىڭ الدىنا بارعاندا ەككەن جەمىسىڭ وزىڭنەن بۇرىن جەتەتىنىن ءبىر ولەڭىندە بىلاي كەلتىرگەن:
«ارعىماق-دۇنيە كورگەن تۇستەي,
ۇقپاسسىڭ اۋىردى يىققا تۇسپەي.
بوس كەلىپ, بوس كەتكەندەردىڭ,
جالعانداعى تىرلىگى جامان ىستەي».
تاعى ءبىر شىعارماسىندا جامانداردىڭ ورنى جاھاننام ەكەندىگى, جاقسىلاردىڭ ءىسىنىڭ وزىنەن بۇرىن جەتەتىندىگى باياندالادى:
«اداسساڭ جولدان – باراتىن جەرىڭ تارىلار,
قايىرلى ءىس قىلساڭ – كەۋدەڭە لاعىل تاعىلار.
زالىمنىڭ ويى – لاۋلاپ جانعاندا وت بولىپ,
جاقسىعا ءدايىم ءجانناتتىڭ بۇيىرار باعى بار».
تۇرىكمەننىڭ ۇلى اقىنى ماقتىمق ۇلى پىراعىنىڭ جىرلارى تاقىرىپتىق اۋقىمدىلىعى جاعىنان تالبەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. سوندىقتان دا ونىڭ شىعارمالارى حالىق جۇرەگىنە جاقىن. تۇرىكمەندەر اراسىندا ماقتىمق ۇلى جىرلارى ماقالعا, قاناتتى سوزگە اينالىپ كەتكەن. ۇلتجاندى, سابىر مەن راقىمدى, قاناعات پەن توقتامدى جان-جۇرەگىنە سىڭىرگەن, رۋحاني باي, تاقۋا, سابىرلى, جومارت, دۇرىس دەپ سەنگەن شىندىقتارىن قورىقپاي ايتا بىلگەن, جۇرەگى تازا اقىن ماقتىمق ۇلى پىراعىنىڭ ولەڭدەرى ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىرىنىڭ مادەنيەتىن, ءومىرناماسىن, ونەرناماسىن كورسەتەدى.
مارجان ەرشۋ,
اقىن, اۋدارماشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
